INHOUD VAN HET NEGEN-EN-ZESTIGSTE DEEL.

Bladz.

Verslag van de Negen-en-vijftigste Wintervergadering IL

Verslag van de Een-en-tachtigste Zomervergadering . LI—CVI

edenlist der Ned. Ent. Ver. op 1 July 1926 . . CVII—CXVI

UYTTENBOOGAART, In Memoriam D. VAN DER Hoop. I—Il

Dr. A. C. OUDEMANS, ue caprae eee & BOURG.

HORS rade, La. re I—18

Dr. K. M. HELLER, Neue, altweltliche Bockkäfer . . 1I9—50

J. H. JURRIAANSE, An apparently new Satyrid from

SONO I AR wees e N TRE. 2

J. H. JURRIAANSE, Eenige eo omtrent Papi-

lionidae van Soembawa . . . 53—50

FISC. BLOTE, Overzicht der Nederlandsche Psylliden-

SOURCE. + . | Sac 9 5 TE Nd 57—84

DIESEN SEIERTINCK, Odonata,Neerlandicasll 3 2 2.7.7. 85—226

Brofs.Dr. J: C. H. DE MEIJERE, Die Larven der Agro-

Zien 2h mnt st ek we 0227 517

J. B. CORPORAAL, Remarks on some South African

Clenidae in the British Museum. 2. 2. 22 2 722... 318319

| alpes

LS.

VIe

TER re

LA =

‘

ot, SL

"È,

eit {

ta À |

’ >

Stil

oe of

3 MELI

VERSLAG

VAN DE

NEGEN-EN-VIJFTIGSTE WINTERVERGADERING

DER

NEDERLANDSCHE ENTOMOLOGISCHE VEREENIGING,

GEHOUDEN IN

RESTAURANT ,,T VERGULD SPINWIEL” TE ROTTERDAM,

OP ZONDAG 21 FEBRUARI 1926, DES MORGENS TE 11 UUR.

President: Dr. J. Th. Oudemans.

Aanwezig zijn: het Eerelid Jhr. Dr. Ed. J. G. Everts; de

gewone, Leden €. P. G, €. Balfour) van Burleigh, Ir. G. A,

Graaf Bentinck, P. J. van den Bergh Lzn., K. J. W. Bernet

Kempers sin. |. Besseling, J.G. Betrent, ELC: Blote; J.

Broerse, F. W. Burger, H. Coldewey, J. B. Corporaal, G.

Doorman, H. C. L. van Eldik, M. J. van Erp Taalman Kip,

Wieder Joncheere, “Je EH. Jurriaanse,’ BiH. Klynstra, M: A.

Lieftinck, J. Lindemans, N. Loggen, Dr. H. J. Lycklama à

Nijeholt, Dr. D. Mac Gillavry, Prof. Dr. J. C. H. de Meijere,

G. S. A. van der Meulen, A. C. Nonnekens, Dr. A. C.

©ndemans, Ir.SFh. €. Oùdemanse R. A: “Polak, Prof. Dr.

W. Roepke, G. van Roon, W. A. Schepman, P. J. M. Schuyt,

i Juloxopeus, PR. Tutein Nolthenius, Mr. D. L. Uytten-

boocaart, E.T. Valck ‘Lucassen; P. van! der Wiel, J. €.

Wijnbelt, Ir. P. H. van Wisselingh, J. H. E. Wittpen.

Als gast: Dr. W. H. de Jongh.

Afwezig met kennisgeving: het Eerelid Pater Erich Was-

mann S.J., en de gewone leden: Dr. L. F. dè Beaufort,

Mr.» A. BrantsnbroisDt IEP de. Bussy,7C. J. Dixon, R.

vee ‚Becker Erof2 Dr. DS yantOot Dr G. Romijn, T.

Schoevers, Dr. Fl, Verploegh, H. A. de Vos tot Nederveen

Cappel, Prof. Dr. Max C. W. Weber.

Tijdschr. v. Entom. LXIX. I

II VERSLAG.

De President opent de vergadering en vermeldt in de

eerste plaats de benoeming van ons Eerelid Jhr. Dr. ED.

J. G. Everts tot Eerelid van het Internationaal Entomolo-

gisch Congres, met welke hoogst belangrijke onderscheiding

hij onzen Nestor namens de Vereeniging geluk wenscht.

Door een hartelijk applaus betuigen de aanwezigen hunne

instemming met de woorden van den President.

Als plaats van samenkomst voor de 60° Wintervergadering

wordt Utrecht aangewezen.

Aan de orde is vervolgens het financieel verslag over het

vereenigingsjaar 1924/1925, dat door den waarnemenden

Penningmeester, Mr. D. L. UYTTENBOOGAART, wordt voor-

gelezen:

De langdurige ziekte en het daarop gevolgd overlijden

(den 15 Juli 1925) van onzen betreurden penningmeester

D. VAN DER HOOP zijn oorzaak, dat ondergeteekende eerst

thans dit verslag uitbrengt.

Toen hij den zosten Juli de boeken, bescheiden en kas

overnam, bleek er nog heel wat bij te boeken te zijn en

nadat dit was geschied, constateerde hij nog een klein over-

schot, hetgeen in het nieuwe jaar is bijgeboekt.

Algemeene Kas.

Ontvangsten.

Batisesaldo'worie jaar.’ . . . et ER

Rente twan effecten. . : . … „De OO

» pal KASEI ce hifi est) x (Ue ata 5.35

Contributiën van leden en begunstigers:

diensten 1014/17 1922/24. nn RAS

diense 1024/25 5 . . uf Lee ZO

> 102020, x Me Ba eo

u don. als

Lidmaatschap voor het leven . . EE

Verkochte geschriften en Entom. Ber’ venae 107.11

DAVEGSCORBE rer Bb bc dec, CRE RE CURRENT ae 2.47),

Totaal em = 17 3037.99

VERSLAG,

Witoavien.

Assurantiepremie 1924/25

» 1925/20

Jaarlijksche Contre. :

Drukken Entomologische Berichten .

Couponblad en procuratie rente Grootboek

Administratieloon boedel Dr. Veth

Verschotten van bestuursleden .

Binden van boeken.

Kasgeld Secretaris dienst 1925/26

III

1007470

> 74.70

» 7:22

» 435.60

» 6.25

» 12.50

» 185.46

PTT TE

= LOO.

Reserve voor drukloon nieuwe Catalogus Bibliotheek » 1000.—

Totaal

Ontvangsten f 3637.99

Uitgaven. » 2077.58

Batig saldo . . f 1560.41

204. 1.2077:.58

Terwijl aan diverse Crediteuren nog te betalen was / 192.05.

Fonds voor de uitgave van het Tijdschrift.

Ontvangsten.

Batig saldo vorig jaar . È Sf, A

ponte exemplaren aan den boekhandel » 229.20

> » derleden:. > 22108

Rijkssubsidie 1924 . » 500.—

» 1925 . De OL

Rente van kasgeld . SR,

f 1728.46

Uitgaven.

Drukloon deel 67 J 1875.07

Verschotten Redactieleden » 5.82

Platen » 12.—

J 1892.89

Uitgaven . f 1892.89

Ontvangsten » 1728.46

Nadeelig saldo 0104.42

IV VERSLAG.

Fonds der Bibliotheek Hartogh Heys.

Ontvangsten.

Batig saldo. . ede ae o

Rente inschrijving 3 vie N. WS, 200/10. CAMION 302.84

f 322.72

Uitgaven.

Nankoopivan boeken è „sets un TAR

Binden > » CT ee! SE te en ee GEENEN

J 625.23

Witsavenn on ct / 'O25.28

Ontvangsten 7. 0000032272

Nadeelis saldo 7. =) 72302541

De toestand der Algemeene Kas schijnt dus niet ongunstig,

doch men dient in het oog te houden, dat de zoo noodige

uitgave van een nieuwen Catalogus der Bibliotheek heel wat

meer zal kosten dan de daarvoor nu gereserveerde f 1000.—,

terwijl het Tijdschrift een tekort aanwijst van / 164.43, het-

geen feitelijk / 664.43 is, aangezien in dit jaar het Rijks-

subsidie van twee jaren verantwoord is.

Hiertegenover staat nog eene vordering op de firma Nyhoff

groot / 366.30, zoodat het feitelijk tekort / 298.13 is.

Wat de bibliotheek Hartogh Heys aangaat, zoo heeft dit

fonds de zware taak gehad, die thans door het bibliotheek-

fonds ten deele is overgenomen. Voor het bibliotheekfonds

werd ontvangen aan bijdragen ineens / 760.—, jaarlijksche

bijdragen f 10.—, totaal f 770.—, terwijl daaruit werd geput,

hoofdzakelijk voor aanvulling van incomplete serieën van

buitenlandsche tijdschriften, tot een bedrag van / 625.29.

Er is dus slechts een saldo van f 144.71. Daar onze bibli-

otheek in de financieel slechte jaren, die achter ons liggen,

niet behoorlijk bijgehouden is, zullen ook uit dien hoofde

nog zware eischen aan onze algemeene kas worden gesteld,

wil onze bibliotheek hare wetenschappelijke en sociaal-eco-

nomische taak kunnen blijven vervullen.

De wnd. penningmeester beperkt zijn verslag hiermede

VERSLAG, V

tot den gebruikelijken omvang, doch meent, dat in den

vervolge eene balans niet zal mogen ontbreken. Met het oog

daarop heeft hij de geheele boekhouding ingericht volgens

de dubbele (Italiaansche) methode, waardoor zij voortaan

één geheel vormt en veel overzichtelijker wordt. Eene openings-

balans der nieuwe boekhouding zal aan de contrôle-commissie

worden overgelegd.

De President brengt den waarnemenden Penningmeester

hulde voor het vele, dat hij, in verband met het overlijden

van zijn voorganger, den Heer VAN DER HOOP, voor de

Vereeniging gedaan heeft, vooral de tijdroovende reorgani-

satie onzer boekhouding, en kan tot zijne groote voldoening

reeds nu vooruitloopen op de ter a.s. zomervergadering te

behandelen huishoudelijke zaken, door mede te deelen, dat

Mr. UYTTENBOOGAART zich bereid heeft verklaard, definitief

de functie van penningmeester op zich te nemen. Een dank-

baar applaus vertolkt de instemming der vergadering met

deze oplossing.

De Commissie, belast met het nazien van het geldelijk

beheer over 1924—'25, bestaande uit de Heeren CORPORAAL

en TOXOPEUS, verklaart bij monde van eerstgenoemden, dat

zij de boekhouding en de bijbehoorende bescheiden in vol-

maakte orde heeft bevonden, en stelt voor, den waarnemenden

Penningmeester onder dankbetuiging te déchargeeren. De

vergadering stemt hiermede in.

Hierna zijn aan de orde de

Wetenschappelijke mededeelingen.

Dr. Everts deelt het navolgende mede:

In Heft 45 (7 Nov. 1925) van het Tijdschrift „Die Umschau”

las ik een merkwaardig artikel: ,,Moskitos und Cocospalmen’’.

Dr. HAWORTH heeft in Tanga in het Tanganyika-gebied

(Congo) eene interessante ontdekking gedaan. Het viel hem

op, dat, niettegenstaande energieke maatregelen tegen de

moskietenplaag in de Europeesche woningen, er toch eene

sterke toeneming van het kwaad viel waar te nemen, en wel

van muggen behoorende tot het genus Culex, wier larven

VI VERSLAG.

men op geen enkel wateroppervlak kon vinden. Er moesten

dus tot nu toe onbekende broedplaatsen bestaan, welke dan

ook gevonden werden hoog naar den top van Cocospalmen,

in water van holten aan den voet der bladeren.

Men vond daar de broedplaats van 27 soorten moskieten,

waarvan 2 van Axuopheles, 11 van Aedes (Syn. Stegomyta)

en van verscheidene Cu/ex-soorten. HAWORTH zegt, dat dit

wel in alle tropische landen, waar cocospalmen groeien, het

geval zal zijn.

Spr. weet niet of men ook in onze Koloniën diezelfde

waarneming reeds heeft gedaan, en meent, dat het intusschen,

met het oog op het voorkomen van malaria in vele streken,

niet ondienstig zou zijn, om ook in die richting een onder-

Zoek in) te stellen.

In de tweede plaats deelt Spr. mede, datin een schrijven

van Pater F. RüscHKAMP S.J, in Bonn a/R., vermeld wordt,

dat, behalve de ook bij ons op enkele plaatsen veelvuldig

voorkomende Zatelmis volckmari PANZ., ook de daaraan

verwante, maar bij ons niet bekende, L. germari ER. (perrisi

Dur.), benevens de bij ons ook niet waargenomen Melmis

latreillei BEDEL, in den Eifel, Hunsrück, Taunus en Sauerland

gevonden zijn en in ’t algemeen in humusrijke beken, zoowel

in het vlakke land als in het gebergte voorkomen. Het zou

wenschelijk zijn, ook op plaatsen, waar het water van beken

opwelt, in Zuid-Limburg, daarnaar te zoeken; ook de winter

is daarvoor gunstig.

Dan zegt Spr. dat van de in Zuid-Limburg voorkomende

Homalisus fontisbellaquei FOURCR. (suturalis OL.) aldaar

uitsluitend dd gevangen werden. Het ® (als Z. rougeti E.

OLIV. beschreven), bij hetwelk o.a. de achtervleugels rudi-

mentair en de dekschilden sterk verkort zijn, is weinig bekend

en schijnt in de huisjes van verschillende slakkensoorten

gevonden te zijn. Het is niet onmogelijk, dat de larven

dezer soort zich, evenals van Drilus, in slakkenhuisjes ontwik-

kelen. Volgens BERTKAU leeft de larve tusschen afgevallen

bladeren; bij Münster werden d' en © in copula gevangen.

Ten slotte deelt Spr. mede, dat hij van ons medelid den

Heer L. H. SCHOLTEN, uit Herwen bij Lobith, eene zending

Coleoptera, door de overstrooming aangespoeld, ontvangen

VERSLAG. VII

heeft. Het zijn duizenden en duizenden individuen, alles

kleingoed (er waren slechts. twee Carabus cancellatus bij)

en in hoofdzaak allergewoonste soorten, als: Bembzdzonz,

Amara's, Dyschirius, Stomis, Nebria, Dromius, Tachyporus,

Philonthus, Lathrobium, Stenus, Oxytelus, Omalium, Cercyon,

Pselaphus heisei HBST., Atomarta’s, Helophorus, Simplocaria

semistriata F., Cassida’s, ongeloofelijke massa's Æalticiden,

enz. enz. Merkwaardigerwijze uzet ééne enkele Zyschopterygide

en geene eigenlijke waterkevers (Dytiscidae). Toch vond hij

bij het uitzoeken enkele zeldzame soorten, en zelfs eene

nieuwe voor de Nederlandsche fauna, nl. Ceuthorryn hus

denticulatus SCHRNK., te midden van honderden individuen

van andere, gewone soorten van dit genus en van Coeliodes.

Merkwaardig is de massa exemplaren van Psylliodes cuprea

KocH. Ook nog een paar Rhznostmus viridipennis LATR.,

een paar Scaphidema metallicum F., eenige Ephistemus

exiguus ER. en wellicht nog andere goede soorten. Slechts

weinige Hemiptera en geene andere insecten. Daar alles nog

niet geprepareerd is en het sorteeren en determineeren

zeker het gansche jaar zal vorderen, zal Spr. tot zijne spijt, met

het determineeren van groote collecties voor de collega’s wat

uitstel moeten vragen. Bovendien wordt, tengevolge van zijnen

hoogen leeftijd, alle inspannend werk van dien aard moeilijker.

Behalve dezen nieuwen Ceuthorrhynchus voor de fauna,

vonden de heeren P..VAN DER WIEL, K. BERNET KEMPERS

en J. KOORNNEEF, resp. als nieuw voor de fauna: Sfenus

foraminosus ER. (bij Zeeburg), Trichoceble (Julistus) floralis

OLIV. (bij Ootmarsum) en Pogonochaerus ovatus GOEZE (bij

Putten —Gelderl.). Dank zij de vrijgevigheid van genoemde

heeren, zijn ook deze nieuwe soorten voor de fauna voor

Spr.’s standaard-collectie bestemd geworden. —

De heer Toxopeus deelt mede, naar aanleiding van de

waarnemingen van HAWORTH, dat hem bij zijnen verzamel-

tocht op Boeroe hetzelfde opgevallen is, met dit verschil,

dat niet de aan den boom zittende bloeischeeden, maar de

afgevallene steeds eene prachtige broedplaats voor moskieten-

larven bleken te zijn. Spr. meende, dat dit voornamelijk

lag aan den overvloed van voedsel, in die broedplaatsen

aanwezig, door de vele afgevallen bloempjes, die in deze

VIII VERSLAG.

natuurlijke reservoirs tot rotting overgingen. Spr. heeft ge-

tracht, de larven verder te kweeken, maar door zijn reizend

leven kon hij niet de uitkomst afwachten, en hoewel talrijke

malen moskieten uitkwamen, vond hij ze steeds verdronken

en te ver in ontbinding overgegaan bij zijne terugkomst.

Naar Spr.’s meening spelen deze bladscheeden bij de malaria-

epidemieën eene belangrijke rol.

De President oppert, naar aanleiding van Dr. EVERTS’

mededeeling, de vraag, hoe de insectenwereld beïnvloed

wordt door langdurige overstroomingen, vooral door groote,

zooals dezen winter en geeft den in de getroffen streken

wonenden leden in overweging, daarop speciaal te letten.

Dr. Everts deelt nog mede, dat de heer SCHOLTEN, die

zooveel moeite voor hem gedaan heeft, hem vroeg om eene

kleine onderwijs-verzameling van kevers, vooral grootere

soorten. Daar hij juist daarvan in zijn doubletten-materiaal

niet veel meer heeft, roept hij voor dit doel de medewerking

onzer coleopterologen in.

De heer Jurriaanse deelt mede, dat hij in eene zending

vlinders van Soembawa, een vrouwelijk exemplaar van

Papilio memnon clathratus ROTHSCH. vond, dat sterk afwijkt

van het type. Het is donkerder, met meer ‘contrasten ge-

kleurd, het wit van de achtervleugels is helderder, terwijl

aan de onderzijde van de voorvleugels eene rij vrij heldere

sub-marginale lunules te zien is. Ter vergelijking laat hij

rondgaan drie normale vrouwelijke exemplaren, benevens

het aberratieve voorwerp.

Verder vertoont hij eene serie van 8 wijfjes van Papilio

polytes sotira JORDAN, eveneens van Soembawa. Vijf dezer

wijfjes wijken sterk af van de oorspronkelijke beschrijving,

door geheele of gedeeltelijke afwezigheid der witte discale

vlekkenrij op de bovenzijde der achtervleugels. Het blijkt

uit deze serie, dat sofra niet zeer constant is, en groote

verschillen vertoont.

Intusschen zal Spreker zich niet laten verleiden, deze ver-

schillende vrouwelijke vormen met eenen naam te vereeren.

Er zijn hiervoor reeds voldoende slechte voorbeelden, en

de verwarring is op dit gebied groot genoeg.

VERSLAG. IX

De heer Lieftinck bespreekt en laat ter bezichtiging rond-

gaan een drietal nieuwe aanwinsten voor de Nederlandsche

Odonaten-fauna.

Over de eerste en belangrijkste nieuwigheid — eene groote

Corduliine, met name Oxygastra curtisi DALE — kan Spr.

zeer kort zijn: in het laatste nummer van de Entomol.

Berichten (No. 147, 1 Jan. 1926) vindt men uitvoeriger

inlichtingen daaromtrent. Een der beide mannelijke exem-

plaren, welke Spr. thans in staat is te demonstreeren, werd

hem voor deze gelegenheid door den vinder in bruikleen

afgestaan. Zeer interessant zoude het zijn, met het oog op

de thans heerschende overstroomingen, na te gaan in welke

mate de larven dezer soort, die naar alle waarschijnlijkheid

leven in het stroompje de Aa bij Berlicum (N.-Br.), daarvan

hinder ondervinden en in hoeverre dit eene verandering van

woongebied ten gevolge zal hebben.

Als tweede bijzonderheid noemt Spr. de trimorphie bij

de wijfjes van de Agrionide Pyrrhosoma tenellum DE VILL.;

het £ komt bij deze soort in drie scherp definieerbare vor-

men voor, welke ín sommige opzichten wel eenigermate

kunnen varieeren, doch waarvan nimmer tusschenvormen

zijn aangetroffen. De ® var. erythrogastrum SEL. en znter-

medium SEL. komen hier te lande — met het type — door

elkaar voor. Den. 122°" Juni. 1925 "iss. daaraan (de Sovar.

melanogastrum SEL. toegevoegd. Deze, geheel donkere vorm

werd in één enkel exemplaar door Spr. gevangen aan het

Choorven, bij Oisterwijk (N.-Br.), eene plaats waar Spr. reeds

jaren verzamelt en waar hij ook vele malen tevergeefs naar

dezen merkwaardigen vorm heeft uitgezien.

De ® var. melanogastrum SEL. is stellig eene zeldzaamheid

in ons gebied: zij werd in België bij Genck en in Engeland

in Dorsetshire gevonden, — verder alleen in Zuid-Europa.

De derde mededeeling geldt Aeschna affinis VANDERL.,

de zevende Aeschna-soort, welke gebleken is ook in Nederland

voor te komen. In de collectie Odonata van ons medelid

Dr. MAC GILLAVRY, welke thans in het bezit van Spr. is

gekomen, werd door Spr. bij herhaalde revisie een 2 van

deze Ae. affinis aangetroffen en als zoodanig gedetermineerd ;

dit eenige exemplaar, dat in zeer deplorabelen toestand ver-

X VERSLAG.

keert, werd door den heer SMITS VAN BURGST bij Valkenburg

(Zuid-L.) gevangen. De nieuwe soort gelijkt zeer veel op

de hier te lande gewone Ae. mixta LATR, doch is daar

toch gemakkelijk van te onderscheiden. Zij bewoont ook

weer in hoofdzaak Zuid-Europa en is op onze breedten

uiterst zeldzaam. In België werd zij o.a. eenige malen ge-

vangen in de Ardennen.

Al deze nieuwe faunistische gegevens konden nog in het

tweede “deel van Spr.’s „Odonata Neerlandicalwer

den verwerkt.

Prof. Roepke zegt, dat het een dikwijls geconstateerd feit

is, dat onze meest algemeene insecten veelal tot de minst

goed onderzochte behooren. Een typisch voorbeeld hiervan

is onze gewone Agrotts pronuba L., een uilvlinder, die in

vele streken van Midden-Europa tot de zeer algemeene

insecten behoort, en die ook bij ons veelvuldig voorkomt.

Reeds in 1907 kweekte Spr. in Zürich deze Noctuïde uit een

legsel eieren, dat buiten gevonden werd, en in 1925 vond

Spr. te Wageningen weer een dergelijk legsel, dat eveneens

opgekweekt werd, en waaruit kort geleden de vlinders te

voorschijn zijn gekomen. Beide kweekproeven leverden tal-

rijke imagines, die overeenkomstige, frappante feiten aan het

licht brachten, welke door vergelijking met andere exem-

plaren, uit verschillende verzamelingen afkomstig en meestal

in het vrije veld gevangen, geheel werden bevestigd.

°t Bleek n.i., dat deze soort uitgesproken sexueel dimorph

is, en dat de mannetjes voorts weer in twee scherp ge-

scheiden vormen uiteen vallen, terwijl de wijfjes eene meer

variabele reeks te zien geven, waarin het moeilijk valt,

scherpe scheidingslijnen te trekken.

De mannetjes treden op:

a. in eenen vorm met bijna eenkleurige, diep donker

paarsbruine voorvleugels, met een evenzoo gekleurd borst-

stuk, incl. halskraag.

b. in eenen sterk geteekenden vorm, waarbij lichtere teeke-

ningen (vlekken, dwarsbanden) optreden op donker bruinen

ondergrond. Het borststuk is boven eveneens donkerbruin,

de halskraag echter, met uitzondering van een scherp

VERSLAG. XI

afgezet donkerbruin randgedeelte, licht van kleur. Bij versch

uit de pop uitgekomen exemplaren is de lichte teekening

meer blauwgrijs, deze verandert echter spoedig in geelbruin.

Bij de wijfjes varieeren de voorvleugels van diep oker-

bruin met weinig teekening tot licht geelgrijs met vaak iets

meer teekening, waarbij, speciaal bij de laatstgenoemden,

soms een blauwgrijs waas optreedt, dat meestal de teeke-

ningen niet zoo scherp accentueert als bij de mannetjes

sub 4. Donkere en contrastrijk gekleurde wijfjes kunnen

wel iets op de mannetjes sub 4 gelijken, missen echter den

scherp afgezetten, lichten halskraag.

Spr. verzwijgt ook niet, dat wel eens een enkel mannetje

voorkomt van het type sub a, dat op den donkerbruinen

ondergrond der voorvleugels aanduidingen van lichtere dwars-

banden en misschien zelfs het begin van eenen lichten

halskraag vertoont. Dergelijke exemplaren schijnen echter

uitzonderingen te zijn.

Voor zoover Spr. de zeer uitgebreide literatuur overziet,

wordt er nergens op gewezen, dat de groote variabiliteit

dezer soort gedeeltelijk berust op een duidelijk sexueel

dimorphisme. Voorts bleek Spr., dat de „var. zunuda TR.”

verschillend opgevat wordt. Vele auteurs noemen de een-

kleurig donkere mannetjes sub a, „var. zunuba TR.” (o.a.

BERGE; SEITZ); anderen beschouwen een wijfje van het weinig

geteekend, geelbruine type als zoodanig (FREYER; SPULER) !).

De verklaring voor het feit, dat de hier gepreciseerde

verschillen niet eerder zijn opgemerkt, is ongetwijfeld die,

1) Sedert is Spr. in de gelegenheid geweest, OCHSENHEIMER &

TREITSCHKE te raadplegen. In Band 5, 1. Abt. (1825), p. 265, wordt

„Zriphaena innuba” als aparte soort beschreven. Het criterium der

Latijnsche diagnose wordt weergegeven door de woorden „als anticis

hepaticis”; dit beteekent „voorvleugels leverkleurig”. Nu is dit een

eenigszins vaag kleurbegrip. Onder leverkleurig verstaat men in Duitsch-

land gewoonlijk een eigenaardig bruingeel of licht olijf bruin. Als dit nu

ten tijde van O. & TR. ook reeds zoo mocht zijn geweest, dan moeten

inderdaad de bruingele wijfjes tot de „var. innuba” worden gerekend en

niet de eenkleurige donkere mannetjes, zooals sommige auteurs doen.

In Bd. 6, 1. Abt. (1827) p. 389, trekt TR. zijne vroeger verkondigde

meening aangaande het specifiek verschil tusschen pronuba en innuba

zelf in twijfel, om eindelijk in Bd, 10,2. Abt. (1835), p. 38, deze meening

definitief te verwerpen en aan ###wba alleen nog den rang van eene

variëteit toe te kennen,

XII VERSLAG.

dat de morphologische sexueele kenmerken van Agrofis

pronuba habitueel weinig of niet in het oog vallen. Bij de

mannetjes zijn de laatste twee abdominale tergieten door

eene intersegmentale huidplooi duidelijk van elkaar ge-

scheiden (bij versch gedoode exemplaren gemakkelijk waar-

neembaar!), bij de wijfjes is dit niet het geval. Ook is bij

de mannetjes het laatste tergiet meer donkergrijs gekleurd.

Het wijfje heeft drie hechtborstelharen, het mannetje slechts

één. Natuurlijk zijn er ook nog andere verschillen, maar

deze vallen minder op.

Agrotis pronuba L. is ook nog biologisch en morpholo-

gisch eigenaardig ; zoo mogelijk zal Spr. hierover eenen

anderen keer berichten.

Op eene vraag van den heer SCHUIJT, hoe Agrotis pronuba

tot eierleggen te brengen is, antwoordt Spr., dat deze eieren

in de vrije natuur gevonden zijn. In gevangenschap kunnen

de wijfjes lang leven. Wanneer zij dan ook goed gevoed

worden, gelukt het wel eens, ze tot eierleggen te brengen.

Den President is het eens gelukt, van 5 exemplaren

A. pronuba in enkele dagen 5 legsels te verkrijgen. In de

vrije natuur vindt men legsels op allerlei vreemde plaatsen,

dikwijls ook hoog aan takken. Vermoed moet dan worden,

dat de uitgekomen rupsjes zich laten vallen of aan eenen

spindraad laten zakken, en daarna op zoek gaan naar ge-

schikt voedsel.

De heer Betrem deelt mede, dat tot nu tot de subfamilie

der Scoliinae (sensu Handlirsch) alleen het genus Scola F.

gerekend werd met de subgenera Campsomeris LEP. ( = Els

SAUSS. et SICH.) Ziacos GUER., Scolia F. en Trisciloa GRIS.

Vele auteurs vatten deze subgenera als genera op en ver-

deelden het genus Zzacos GUER. in de subgenera Lzacos GUER.

(= Diliacos S. et S.) en Triliacos S. et S., het genus Scola F.

in Scolia F. (= Discolia S. et S.) in Ascoli GUER. (= 7rescolta

S.et S.); het genus Campsomeris LEP. in Campsomeris LEP.

(= Dielis S.et S.) en Trielis S. et S., terwijl Zrzsczloa verder

niet onderverdeeld werd. Al deze genera en subgenera zijn

alleen gegrond op kenmerken, ontleend aan de vleugelade-

ring. Wel had men bij bet genus Campsomeris LEP. sexueel

VERSLAG. XIII

dimorphisme, wat bij de andere genera niet zou optreden,

maar er waren toch nog verschillende species, die het ader-

verloop van Scolia hadden en toch sexueel dimorph waren.

Uit de & genitaliën blijkt nu, dat het oude genus Scolza s. 1.

werkelijk in twee goed gescheiden genera uiteenvalt, waarbij

de sexueel dimorphe soorten alle in één genus komen en

alle sexueel niet dimorphe in het andere genus. Hiermede

gepaard gaan nog enkele andere morphologische kenmerken.

Bij Spr.’s onderzoekingen van de Indische ScoZa’s bleek

nu verder, dat althans zeker het genus Sco/za sensu SAUS-

SURE et SICHEL in veel meer scherp omgrensde groepen

(subgenera) uiteenvalt dan de twee, reeds door GUÉRIN op-

gestelde subgenera. leder van deze groepen heeft hare typische

kenmerken, die zoowel te ontleenen zijn aan den bouw van

de mannelijke genitaliën als aan andere deelen van het

lichaam van het dier. Ook habitueel zijn deze groepen meestal

scherp gescheiden.

Het subgenus Zzacos GUER. bleek een natuurlijk subgenus ,

te zijn. Men kan in dít subgenus twee kleurgroepen onder-

scheiden, die ongeveer samenvallen met de oude indeeling

van SAUSSURE in Drkacos en Triliacos. De Diliacos-groep, die

met rood geteekend is, komt voor in Engelsch Indië, op de

groote Soenda-eilanden, Philippijnen, Boeroe, Ceram, Misool,

Halmaheira en enkele kleinere eilanden dicht daarbij. De

Triliacos-groep, waarvan de vertegenwoordigers geheel zwart

zijn, komt in het Papuaansche gebied voor. De Indische

vertegenwoordigers van het oude subgenus Ascoli GUER.

(= Zriscolia S. et S.) blijken tot een 4-tal natuurlijke subgenera

te behooren. Zooals men kan zien in eene door Spr. rond-

gegeven doos, zijn deze 4 subgenera naar den habitus zeer

duidelijk te onderscheiden.

Het subgenus, waarvan Scola haemorrhoidalis F. het type

is, heeft eene zeer groote verbreiding. De soorten komen

voor in Z.-Europa, N.-Afrika, Z.W.-Azie, Engelsch Indie,

Z.-China, den Nederlandsch-Indischen archipel en het vaste-

land van Australië. In Amerika ontbreekt dit subgenus geheel.

Typische Indische vertegenwoordigers zijn Scola procera ILL.

en Scolia rubiginosa F. Alle deze soorten zijn opvallend door

de sterke beharing en aanzienlijke grootte.

XIV VERSLAG.

Het subgenus, waartoe Scolia kollart SAUSS. als type be-

hoort, heeft eene verbreiding, die ongeveer overeenkomt met

die der Delzacos-groep van het subgenus Zzacos, nl. Engelsch

Indië, groote Soenda-eilanden, Philippijnen, Boeroe. Boeroe

schijnt dus nog sterk onder den invloed van eene invasie

van dieren uit het Westen te hebben gestaan. Echter ont-

breken de echte vertegenwoordigers uit genera, die alleen

in het Papoeaansche gebied voorkomen, ook niet, bijv. eene

Trisciloa-species. Het subgenus 77zscz/oa komt nl. voor op

Boeroe, N.-Guinea en in N.-Australië.

Dat onder de nog niet in extenso bewerkte groepen ook

natuurlijke ondergoepen te onderscheiden zijn, kan wel blijken

uit enkele door Spr. medegebrachte teekeningen.

De President vestigt er de aandacht op, dat aan verschillen

in bepaalde lichaamsdeelen bij verschillende insectengroepen

lang niet altijd eene even groote waarde gehecht mag worden.

Zonder twijfel levert het aderstelsel soms uitstekende ken-

merken op, doch elders blijkt het lang niet die waarde te

hebben. Hierin schuilt alweder eene waarschuwing, om bij

systematische studiën niet slechts op enkele bepaalde organen

te steunen en te vertrouwen, doch het geheelerdTer

in studie te nemen. Op die wijze meent Spr., dat men de

meeste kans heeft, deugdelijk werk te leveren.

De heer Toxopeus bespreekt het in 1924 verschenen werk:

ANTRAM: „Butterflies of India”. Hij kan aanschaffing aan hen,

die zich bezighouden met de studie van Voor-Indische Lepi-

doptera, niet aanraden, daar het, hoewel voorzien van talrijke

tekstafbeeldingen op natuurlijke grootte, in menig opzicht

te kort schiet. Zoo bevat het geene determinatie-lijsten ;

de sterk op elkaar gelijkende soorten (zooals in het genus

Ypthima) zijn juist niet afgebeeld; de afbeeldingen zijn

over het algemeen slecht gedrukt; en de nomenclatuur is

niet op de hoogte van den tijd gebracht. Zycaenidae en

Hesperiidae zijn gemakshalve niet opgenomen. Subspecies zijn

òf als goede soorten behandeld [Papilio sikhimensis wordt

tegenover ,,typical” Papilio machaon van den N.W. Himalaya,

het Continent (Europa) en het veen van Lincolnshire, als

soort behandeld, Papilio polymnestoroides eveneens tegenover

VERSLAG. XV

P. polymnestor, waarvan hij slechts eene plaatselijke variëteit

is, terwijl beide vormen waarschijnlijk slechts den Zuid-Indi-

schen en den Ceyloneeschen P. memnon-vicariant voorstellen,

enz.|, waar tegenover staat, dat andere in Indië voorkomende

subspecies niet vermeld zijn. Auteursnamen zijn nergens ge-

noemd, en de contrôle, of eene soort door den schrijver

genoemd, inderdaad die is, welke de oorspronkelijke auteur

bedoelde, is daardoor zeer moeilijk gemaakt. Hoewel ANTRAM

dus niet den noodigen eerbied betoonde aan het werk zijner

voorgangers, paraisseert hij zelf alweer als auteur van eene

nieuwe Parnassius-soort, die hij uit eene collectie te voor-

schijn haalde, zonder echter met zekerheid te kunnen aan-

geven, waar het exemplaar (één enkel!) gevangen was;

„vermoedelijk” in Thibet. Hij noemt hem ?. sulphurus, en

trapt daarbij op het gevoelige klassieke eksteroog, wat hij

gemakkelijk had kunnen vermijden, door het woord zwavel-

geel in een woordenboek op te zoeken. Alsdan zou de soort

sulfureus gedoopt zijn. Volgens prof. Roepke komt eene reeds

lang bekende gele Parnassius-soort in China en Japan voor.

Overgaande tot zijn eigen werk in het afgeloopen jaar,

deelt de heer TOXOPEUS mede, dat hij de studie der Indo-

Australische Lycaenidae onafgebroken heeft voortgezet en

daarbij reeds tot menig resultaat is gekomen, vooral dank

zij zijne bezoeken aan Musea, waar typen worden bewaard,

zoo o.a. München (typen van FRUHSTORFER) en Frankfort

(typen van PAGENSTECHER en SEMPER). Ook breidde hij zijne

collectie sterk uit dank zij de prachtige medewerking, van

tal van verzamelaars in de tropen en hier te lande onder-

vonden, waarvoor hij dezen, den heeren W. ORMISTON in

Ceylon, Col. W. H. Evans, Peshawar, P. J. v. D. BERGH te

Velp en Mr. E. VAN DELDEN te Medan, zijnen hartelijken

dank betuigt. Het Leidsche Museum verleende een zeer

gewaardeerden steun door te helpen bij het prepareerwerk,

terwijl nog een extra woord van dank verschuldigd is aan

het Museum te Buitenzorg, waarvan de conservatoren bij

hunne expedities geene moeite gespaard hebben bij het ver-

zamelen van Lycaenidae, tengevolge waarvan Spr. materiaal

ontving uit O. Java en Soemba van Dr. DAMMERMAN, terwijl

verder de buitengewoon succesvolle vangsten van den heer

XVI VERSLAG.

H. C. SIEBERS uit Centraal- en Zuid-Borneo, totaal 4000

stuks, onderweg zijn. De heer VAN DELDEN zal in Mei a.s.

een verzameltocht op Nias maken, en Spr. wenscht hem

dezelfde gelukkige hand als SIEBERS blijkt te bezitten.

Dank zij het materiaal, dat Spr. bij verschillende gelegen-

heden uit Java ontving, kan hij nu eene nieuwe Lycaenopsis-

soort van daar toonen, die hij, om de nagedachtenis van

P. C. T. SNELLEN te eeren, genoemd heeft Z. snelleni. De

soort is moeilijk van de andere op Java voorkomende soorten

te onderscheiden, daar zij sterk op vele daarvan gelijkt. Eene

uitvoerige diagnose, en afbeelding van structuurbijzonderheden,

zullen verschijnen in eene monographie over de Zycaenopsis

van Java, die bijna gereed gekomen is. Hier wil Spr. haar

echter even karakteriseeren om den naam vast te leggen:

„De nieuwe soort komt het meest met Z. coalita DE NIC.

„overeen, maar heeft meer blauwen glans, en aan de onder-

„zijde is de midden-costale vlek der achtervleugels vrij groot

„en diep zwart, terwijl die van Z. coalita klein en bruin is.

„De postdiscale vlekken der voorvleugels zijn vrij klein, en

„minder tot den rand gebogen dan bij Z. coalita ; zij bestaan

„uit ovale vlekjes, en niet uit V-vormige, zooals bij die soort.

„Ook is Z. snelleni kleiner dan Z. coalita. Het type-exemplaar,

„in coll. TOXOPEUS, werd op den Gedeh, W.-Java, in Nov.

„1925 verzameld door den heer H. BRUGGEMAN, hortulanus

„van Tjibodas. Het is een duidelijke droge-moesson-vorm.”

Hiermede komt Spr. op het verschil van droge- en natte-

moesson-vormen op Java. Hoewel in ’t algemeen aldaar

weinig invloed te bespeuren valt, is het abnormaal droge

jaar 1925 niet zonder zijnen stempel op de fauna te drukken

voorbij gegaan. Spr. kan thans dan ook met beslistheid de

bewering van PIEPERS tegenspreken, dat er geene seizoens-

modificaties op Java zouden bestaan.

Hij demonstreert ten bewijze hiervan den droogtevorm

van Lycaenopsts dilecta MOORE, subsp. paradilecta FRUHST.,

van W.-Java, en den normalen regentijdvorm. Daarnaast den

normalen vorm van O.-Java, die helderder blauw is dan de

W.-Java-subspecies uit denzelfden tijd.

Het verschil tusschen regentijd en drogen tijd op Java

is niet zoo groot als in Voor-Indië, en om zijne meening

VERSLAG. XVIL

te staven, heeft Spr. van dezelfde soort materiaal, uit dit

land herkomstig, medegebracht: 2 dd van Tenasserim, in

den drogen tijd verzameld, I d' natte-moesson-vorm en Id

droge-moesson-vorm uit Thandaung, N.-Indié, gaan rond.

DOHERTY vermeldt twee generaties van elken vorm uit den

Kumaon-Himalaya (1886).

Toch mag men niet voetstoots aannemen, dat deze invloed

van den regentijd, die zich voornamelijk uit door verzwarting

van onderzijdevlekken, verbreeding van oranje ooggrens, en

van de marge der bovenzijde, in die streken, waar altijd

eene vochtige atmospheer heerscht, constant is geworden,

dus als erfelijke eigenschap is opgenomen. De soorten van

het zeer vochtige Nias zijn, vooral de 99 daarvan, bijzonder

Heht, en (nog sterker is dit te zien bij den localen.. vorm

der soorten, die Kar Nicobar bewonen. Daartegenover zijn

vele subspecies uit Celebes zeer donker. Tevens gaat eene

doos met bewijsmateriaal rond, die het volgende bevat:

Famides alecto eurysaces FRUHST., N.-Indié, regentijd-vorm, 9;

id. forma ozea FRUHST., droge-tijd-vorm 9;

Famides celeno CR. subsp., N.-Indié, regentijd-vorm, 9, 9, ¢

onderzijde; id. forma conferenda BUTLER, droge-tijd-vorm,

hr tdonderzijde:

Famides pura MOORE, typische subspecies uit Mergui, waar geen

speciale droge-tijd-vorm bestaat; id. subsp. nov. ? N.-Indié,

East Dawnas, 2, 9 droge-tijd-vorm; Kasi Hills, d regentijd;

(7. celeno en pura werden door FRUHSTORFER vermengd !);

Lycaenopsis transpecta MOORE, N.-Indié, droge-tijd-vorm o en

id. forma /atemargo MOORE, regentijd-vorm 4’;

Lycaenopsis lilacea HAMPSON, Z.-Indié, droge-tijd-vorm o en

regentijd-vorm ©.

Famides bochus bochus CR., Ceylon, 2 en &; en F. bochus

nicobaricus DE Nic., Kar Nicobar, 2 en d, die lichter zijn

dan de Ceylon-vorm.

In nog sterkere mate is dit het geval met de 7. celeno

kinkurka FELDER, die aan de onderzijde bijna wit zijn, en toch

ook van het zeer vochtige Kar Nicobar afkomstig (@ en ©).

Daarentegen is het 2 van 7 celeno obscurus ROBER. (2 forma

indrasari FRUHST.) uit Z. Celebes geheel bruin-grijs, en het

d tot 4 mM. breed gerand aan de bovenzijde.

XVIII VERSLAG.

De President vraagt den heer TOXOPEUS, hoe lang het

duurt, alvorens de verandering in den moesson door veran-

dering in het vlinderuiterlijk gevolgd wordt. Eenige tijd is

daar in elk geval voor noodig; is omtrent den duur daarvan

iets bekend? Moet men aannemen, dat het rupsenstadium,

dan wel het popstadium het meest den invloed der weers-

verandering ondervindt?

Hierop antwoordt de heer Toxopeus, dat Prof. ROEPKE

hem had medegedeeld, uit de proefnemingen van STANDFUSS

te hebben kunnen concludeeren, dat invloed van buiten het

sterkst inwerkt op het popstadium, maar dat het popstadium

bij tropische dagvlinders soms zeer kort duurt, zoodat toch de

invloed in het rupsstadium overwegend moet worden geacht.

Prof. Roepke meent, dat de opvatting van DOHERTY, als

zouden 2 generaties in den drogen tijd en 2 in den natten

optreden, niet gegeneraliseerd mag worden, althans voor

Java gaat dat niet op. Spr.’s ervaring is, dat de droogte op

Java vertragend werkt op het insectenleven, speciaal op de

vlinders, zoodat men er in een drogen Oostmoesson minder

generaties zal hebben dan in den regentijd.

Verder mag men aan vangdata niet steeds groote waarde

toekennen, in verband met seizoenverschillen bij verschillende

dagvlinders. Immers de Oostmoessons op Java zijn in som-

mige jaren nat, terwijl andersom ook de Westmoesson soms

laat invalt, zooals in 1925. In het eerste geval zal men ook

in den Oostmoesson regentijdsvormen ontmoeten, in het

tweede omgekeerd droogtevormen op een tijdstip, waarop

anders de regentijdsvormen vliegen. Spr. veronderstelt, dat

om dergelijke redenen PIEPERS het verschil der seizoens-

vormen weinig apprecieerde.

De heer Toxopeus antwoordt, dat zijne bezwaren tegen

PIEPERS’ opvatting zijn:

1°. dat P. niet heeft overwogen, dat er ook in den drogen

tijd wel vochtige plaatsen voorkomen, waar natte tijdsvormen

voortgebracht kunnen worden;

2°. dat P. niet bedacht heeft, dat individueel verschil kan

bestaan ín de reactie op bepaalde uitwendige invloeden.

DOHERTY geeft slechts de bijzonderheden van ééne land-

streek, Op Java is de toestand waarschijnlijk geheel anders.

VERSLAG. XIX

De heer Van den Bergh zegt, dat hij eenige jaren geleden

op eene vergadering eene serie Lycaena euphemus HB, ver-

toonde, veel donkerder getint dan de normale vorm, die

meer zilverachtig is. De donkere vormen waren voortgekomen

uit poppen, die gedurende de ontwikkeling (in de vrije natuur)

aan lage temperatuur met weinig zon waren blootgesteld

geweest, van 15 Juli tot 15 Augustus; dit heeft ongetwijfeld

bijgedragen tot het afwijkend uiterlijk.

De heer A. C. Oudemans deelt het volgende mede over

zijne onderzoekingen omtrent Acarz:

Acarus (olim Sarcoptes) heeft twee paar mandibels!

FüRSTENBERG, Die Krätzmilben, 1861, p. 187 en 188 zegt,

dat bij ,,Sarcoptes” twee paar mandibels aanwezig zijn, en

beeldt ze ook af. Herhaalde malen is door anderen op die

„absurditeit’’ gewezen. En toch heeft hij goed waargenomen

en vrij goed afgebeeld!

Ik ben bezig met een onderzoek van Acarus bubulus nov.

nom. }), die op Bos taurus eene echte scabies veroorzaakt,

en vind nu bij alle individuën van alie ontwikkelingstoe-

standen twee paar mandibels. Wat toch is het geval? Het

bovenste paar mandibels is zwak gechitiniseerd, kleurloos,

doorzichtig, gezwollen, met stompe tanden; het onderste

paar is sterk gechitiniseerd, geel tot donkerbruin, veel

minder doorzichtig, niet gezwollen en met scherpe tanden.

Deze laatste zijn de eigenlijke en werkzame mandibels.

Twee verklaringen zijn hier mogelijk: òf de ,,velletjes” der

soude” mandibels van den vorigen ontwikkelingstoestand

blijven tusschen epistoom en nieuwe” mandibels geklemd;

òf de mandibels vervellen nog eens nadat de gewone

vervelling plaats gehad heeft.

Ik acht de laatste verklaring aannemelijker, omdat ook

de larven in het bezit zijn van 2 paar mandibels.

Onverklaarbaar is, dat FüRSTENBERG de beide mandibel-

paren even sterk gechitiniseerd en met even scherpe tanden

afgebeeld heeft.

Acarus (olim Sarcoptes) heeft klemorganen. In de

1) Sarcoptes bovis is gepraeoccupeerd: VAN LEEUWEN 1847, Schurft

d. Dieren, p,9.t. 2, f. 5. 6. = Chorioptes bovis.

XX VERSLAG.

Ent.’ Ber.) 46. n.1133. Sept. 1923, Pr 202,ssechinilkstenik

voor het eerst de uitdrukking ,,klemtoestel”. En.op p. 204,

bij Canestrinia javensis, gaf ik er de verklaring van, luidende:

„aan de laterale randen van dat gedeelte, dat men bij de

Oribatei het camerostoom zoude noemen, vind ik een S-

vormig gebogen uitsteeksel (geen haar!), dat het gna-

thosoma vastklemt”.

Zulk een toestel, dat dus door twee klemorganen gevormd

wordt, die enkelvoudig, maar ook wel eens gespleten, ge-

vorkt, Y-vormig zijn (de ,,steel’’ van de Y is soms zeer kort),

vond ik later ook bij Canestrinia macgillavryi (|. c. p. 204,

205), bij het genus Rhzzoglyphus (1. c. n. 137, Mei 1924, p.

270; Tijds. Ent. v. 67. Verslagen, p. LV. LVL us 4824

Ent. Ber. v. 6. n. 140. Nov. 1924. p. 32T), nette

zeer naverwante genus Schwiebea (Ent. Ber. v. 6. n. 137.

Mei 1924, P.,279).

Nu vind ik ook bij Acarus een klemtoestel; de klem-

organen zijn diep gespleten. Merkwaardig is, dat een tak

er van niet ventraad, maar dorsaad gericht is, zoodat hij als

het ware op den ,,nek” van het gnathosoma ligt; de andere

tak ter zijde daarvan.

Epistoom bij Acarus. Wat de sarcoptologen een

„epistoom’’, ,, nuque” of „bandeau” noemen, is slechts de

ver naar voren reikende vertex, het voorste gedeelte van

het idiosoma; het draagt de 2 vertikaalharen. Het eigenlijke

epistoom, het somatisch ruggedeelte van het gnathosoma,

dat bij geen der Acarz behaard is, is bij Acarus (olim Sar-

coptes) en bij Notoedres wel degelijk aanwezig; het ligt vóór

den vertex en ligt over de proximale helft van het gnatho-

soma. Daarvóór ziet men de mandibels.

Een scutum verticale bi Acarus. Voor zoover ik

kon nagaan, is dat het eerst beschreven en afgebeeld door

BUXTON in Parasitology vi 134m. 2-JJuni 1921.

Acarus heeft zonderlinge palpen. Hoewel de drie

palpleden, vooral door hunne extern sterk gechitiniseerde

randen, duidelijk te onderscheiden zijn, zijn zij toch met

elkander vergroeid, en dragen gezamenlijk extern een extern

fraai afgeronden doorzichtigen zoom. Deze is over de volle

lengte van het eerste palplid enkelvoudig, maar over de volle

VERSLAG. XXI

lengte der 2 distale palpleden in zijn eigen vlak gespleten,

zoodat daar twee hyaline membranen over elkander liggen.

De onderste (ventrale) membraan is tevens mala exterior

maxillae. Eigenlijk zijn er dus slechts twee (zoogenaamd vrije)

palpleden, die dorsaal van de mala exterior maxillae liggen.

De drie palpleden dragen dorsaal ieder een haar van ver-

schillende lengte. Het tweede (eerste ,,vrije’’) lid draagt ook

ventraal eenen borstel, die, zijwaarts gericht, tusschen de

twee hyaline membranen geklemd is en in zijne distale helft

vrij te voorschijn treedt.

Het voorste palplid eindigt in een gevorkt aanhangsel, dat

doet denken aan het zonderlinge dito van Anoetus.

Die zijdelingsche membranen worden ,,Backen”,,joues”,

Cheeks”, „wangen’ genoemd, En nu is het wel merk-

waardig, dat, wat de sarcoptologen bij Vofoedres met dien

naam betitelen, heel wat anders is! Bij dat genus zijn de

palpen normaal” en heeft de nog verder naar voren reikende

membraneuse vertex zijdelingsche uitbreidingen, die algemeen

met diezelfde namen aangeduid worden. Men heeft dus niet

begrepen, wat men zag!

EE MOonmo- Dien Tri-acrotrich a, In /1906 (in:

WREDE. 04.12, n. 27. Jan 1900, pt 46-en in: Zool; Anz,

Ve 29,5 Nl 20. Jan. 1906, ‘'p. 636) voerde ik’de-namen van

Di-, Mono- en Anacrotricha in, om een kenmerk aan te duiden

van drie typische groepen der Supercohors Acaridiae LATR.

1806, hierin bestaande, dat de Acari, die tot die drie cohortes

behooren, twee, één, of geen vertikaalharen rijk zijn. Door

eenige acarologen werd de gegrondheid van die indeeling

ingezien en namen zij de laatste over. Door eene briefwisseling

met Dr. Graaf VITZTHUM, die bij eene Pieronyssus-soort geen

mediaan vertikaalhaartje zag, terwijl ik meende er wèl een

te zien, werd ik aan het wankelen gebracht. Anacrotricha

zouden dus wel eens ontstaan kunnen zijn uit Monacrotricha,

bij wie eene tendenz zich openbaarde van het steeds kleiner

worden en ten slotte verdwijnen van dat ééne vertikaalhaartje !

Het genus Peronyssus levert daarvan het bewijs.

In 1903 beschreef ik eene Glycyphagus domesticus concre-

tipilus en eene Gl. dom. unisetus, bij wie de beide vertikaal-

haren elkander zóó dicht genaderd waren, dat zij samengroeiden,

XXII VERSLAG.

en wel tot een V-vormig mediaan haar, of zelfs tot één

enkelvoudig haar. In dat geval zag men dus voor oogen het

ontstaan van eene monacrotriche Acaride uit eene diacro-

teichei(in: Ent. Ber.-v. 1, n. 14. Nov. 1903, pWro2 EEE

Tjds Ned. Dierk. Vereen, s. 2.v. 8, p.226, Janas

to cr 20)

En nu vind ik een derde geval. Bij mijn onderzoek van

de runderschurft vind ik individuen met 3, 2, en I vertikaal-

haren (bij de meeste: 2, zooals het behoort).

Nu rijst de vraag: valt daarmede de verdeeling van Dz-,

Mono- en Anacrotricha? Ik geloof van niet. Het groot aantal

diacrotriche genera, die ook in vele andere opzichten ver-

wantschap vertoonen; het groot aantal anacrotriche genèra,

van wie hetzelfde gezegd worden kan; de weinige genera der

Monacrotricha, waarvan één genus, Zrouessartia,, (volgens

schriftelijke mededeeling van Dr. E. L. TROUESSART) meer

dan 150 soorten telt, waarborgen m.i. de gegrondheid van

mijne indeeling van 1906.

Die gevallen van Péeronyssus, Glycyphagus en Acarus

moeten wij m.i. als teratologisch beschouwen. Maar zij zijn

leerzaam; en wij moeten er op bedacht zijn, al die gevallen

te noteeren en te publiceeren.

Een Acarus, die geen gangen graaft. Bekend is,

dat Acarus siro L. 1758 gangen graaft tusschen epidermis

en corium van Momo sapiens. In die gangen bevinden zich,

tusschen de excrementen, talrijke eieren in alle ontwikkelings-

toestanden.

Tusschen de korsten, met een mes van de schurftige

runderhuid afgekrabd, met talrijke stukjes bloedend corium,

vind ik geene enkele gang, wèl talrijke Acarz in alle

ontwikkelingstoestanden en slechts 5 eieren, waarvan één

met een embryo er in. Dat was voor mij een bewijs, dat

deze runder-Acarus geene gangen graaft, misschien

slechts ondiepe groefjes, en.... dat hij ovovivipaar is,

enc)... dat die weinige vrije eieren vrij gekomen zijn

uit de door het mes vernietigde 22. Mijne onderstelling

bleek juist te zijn, daar de weinige ei-dragende 22 ieder

slechts één ei dragen; en van die weinige bevindt zich in

dat ei eene volkomen ontwikkelde larve.

VERSLAG. XXIII

Rudimentaire ambulacra aan pooten III en IV.

Bekend is, dat bij Acarus de pooten I en II een ambulacrum

dragen in den vorm van een langgesteelden zuignap

zonder klauwtje. Ook pooten IV der dd zijn daarvan

voorzien. Pooten III en IV der 92 en pooten III der dd ein-

digen in een lang sleephaar.

Welnu, ik vond aan “pooten Il en IV der 99 ‘en aan

pooten III der dd naast dat sleephaar een zeer klein door-

schijnend kolfje, dat ik als rudimentair ambulacrum beschouw.

Bij de andere ontwikkelingstoestanden ontbreekt dat.

Nagaande, of zoo iets in de literatuur reeds vermeld is,

mind ak, dat BUXTON (in; Parasitology v. 13..n. 2: Juni

ROZ p. 335. f..15) den poot III van het d van Acarus

equi beschrijft en afbeeldt met eene ,,papilla”. Bij de 99 zag

hij dat rudimentaire ambulacrum niet.

Maar vreemd zag ik op, dat BUXTON óók aan poot IV

van het d zoo’n „papil” beschrijft en afbeeldt. Zij is min

of meer vierkant en grooter dan aan poot III geteekend.

Als die ,,papil’ homoloog was aan die der pooten III van

het 4 en der pooten III en IV van het 9, dan zou mijne

interpretatie van ,,rudimentair ambulacrum” ten eenen male

onjuist zijn, daar, gelijk bekend is, het 4° pootpaar van

het d' reeds van een ambulacrum voorzien is.

Welnu, wat BUXTON (l.c. p. 136) „a soft large papilla”

noemt, is een orgaan, dat acarologen zeker niet bij Acarzdae

(olim Sarcoptidae) gezocht zouden hebben! Namelijk:

Tarsale zuignappen bij de dd van Acarus! Be-

kend is, dat de dd der Tyroglyphidae sensu lato aan tars IV

twee zuignappen bezitten, die bij de copulatie de zijden van

het opisthosoma van het © grijpen. In de Ent. Ber. v. 4.

HUMAN 1917. p. 344. deelde ik mede, dat de od van

Anaiges corvinus C. L. KOCH aan tarsi IV twee rudimentaire

zuignappen hebben. Dat is al weder een bewijs van ver-

wantschap met de 7yroglyphidae. — In de Ent. Ber. v. 6. n.

144. Juli 1925. p. 409. maakte ik opmerkzaam op de twee

functioneerende zuignappen aan de tarsi IV van Péeronyssus

pari L. 1758. — En thans ben ikin staat een derde geval van

zuignappen aan tarsi IV mede te deelen: Acarus bezit die,

maar .... noodzakelijk gevolg van de extreme verkorting

XXIV VERSLAG.

der pooten, zij zijn met elkander vergroeid tot ééne dikke

korte zuil (vandaar, dat BUXTON haar, van terzijde gezien,

vierkant teekent), aan wier einde men (met immersiesysteem !)

twee zuignapjes ziet.

Ambulacrum en klauw. By eenige 7yroglyphidae

(sensu lato), bijv. bij Rhzzoglyphus, eindigen de pooten in

eenen klauw. Deze is beweeglijk. De twee spiertjes, die

dien klauw opheffen of nedertrekken, zijn door middel van

pezen (tendines) aan dien klauw bevestigd. Laat men zoo’n

dier, door middel van acidum aceticum, of acidum lacticum,

zwellen, dan wordt, tusschen dien klauw en het pooteinde,

(beter: rondom de basis van dien klauw, ventraal meer dan

dorsaal) een doorzichtig orgaantje zichtbaar, dat algemeen

als „de carunkel” bekend is. De pezen, waarvan zooeven

sprake was, loopen dus door die carunkel. — Bij Zyroglyphus

en andere genera is de carunkel altijd zichtbaar; maar de

pezen, die door díe carunkel loopen, zijn zóó kort, dat zulke

klauwen algemeen als „sessiel’’ aangeduid worden. — Bij

vele Zyroglyphidae, bijv. bij Carpoglyphus, is de groote klauw

duidelijk een eind van het pooteinde verwijderd, en kan men

de pezen zeer gemakkelijk door de carunkel vervolgen. Daar

ook de carunkel nog al groot is, zegt men, dat de klauw

op het midden van de carunkel b'evestisdus wat

onjuist is; want de klauw zit voor een groot deel in de

carunkel (even als de pezen); alleen het distale gebogen

gedeelte van den klauw steekt vrij uit de carunkel. — Bi

Glycyphagus is de carunkel, zoogenaamd, ,,gesteeld” en zit

de zeer kleine klauw, zoogenaamd, op het einde van

de carunkel. — Bij eenige vogelmijten, Avzcolae, is de

bijna schijfvormige carunkel niet alleen groot, maar tevens

gesteeld, en zoekt men, met kleine vergrootingen werkend,

tevergeefs naar een klauwtje. Bij de genera Pteronyssus,

Rıvoltasia, Mealia, misschien nog wel bij andere, ontdekt

men, met sterke vergrootingen werkend, op het midden

van de schijfvormige carunkel een rudimentair klauwtje.

— Het spreekt van zelf, dat zulk een rudiment bestemd is

voorgoed te verdwijnen. Het is dan ook geen wonder, dat

bij het overgroot aantal Avzcolae geen spoor meer van een

klauwtje aanwezig is. — Bij het genus Zentungula, dat in

VERSLAG. XXV

zeewater tusschen Algen leeft, vinden wij eene zeer lang

gesteelde, drielobbige carunkel, en op het einde van de

middellob daarvan, een krachtigen, krommen klauw ingeplant.

De pezen, die dien klauw bewegen, loopen dus door die

buisvormige carunkel. — Nu bezitten de genera Acarus,

Notoedres, Psoroptes enz. zoo°n zeer lang gesteelde carunkel,

echter geen spoor van een klauwtje. Deze parasieten

bezitten dus geen klauw. — Wel hebben zij aan het

einde der tarsen, zoowel dorsaal als ventraal, één of meer

konische, soms krom-konische, klauwvormige borstels,

zooals onder de 7yroglyphidae de genera Rhizoglyphus en

Schwiebea vertoonen, maar echte klauwen bezitten

zij niet. Bij eenige genera met gesteelde carunculae eindigt

de tars zelf scherp, krom, klauwvormig, e.g. Lentungula,

Analges, Psoroptes, Chorioptes; men mag in zulke gevallen

evenmin van eenen klauw spreken.

Nog iets: wij mogen wèl zeggen: de 4 achterpooten der

Nymphae en der 99, en het 3° pootpaar der Larven en der

dd, eindigt in een lang sleephaar. Maar wij mogen niet

zeggen, dat de 4 voorpooten van alle ontwikkelingstoe-

standen en het 4° pootpaar der Sd in eene gesteelde carunkel

eindigen ; want, deze is, evenals bij alle hierboven genoemde

Senera, aan de ventrale zijde van het-tarseimde

ingeplant.

Ontwikkelingstoestanden, Zoowel de 9 als de dd

van het genus Acarus (olim Sarcoptes), doorloopen de toe-

standen van Larva, Nympha I en Nympha HI. Er zijn dus

daarvan masculinae en femininae. Maar ik heb ze niet van

elkander kunnen onderscheiden.

Rontoppidania littoralis (Halbert 1920). In de

Broces.Roy. Irish Acad. v. 35, sect. B, n.7: July 1920, p. 136;

t. 22, f. 20 a—d beschreef HALBERT een 7yroglyphus littoralis

nov. spec. Van het d heet het o.a.: „Legs robust and cha-

racteristic of the genus, except for the last pair; the tarsal

segments of these, instead of having two small raised discs

near the middle of the segment, have only one disc, which

is placed close to the base on the upper and inner surface

(fig. 20 d.).”

Daar ik aan de juistheid van deze mededeeling twijfelde

XXVI VERSLAG.

(zie Ent. Ber. v. 6, n. 133, Sept. 1923, p. 208, en nn 135;

Jan. 1924, p. 231), verzocht ik den heer HALBERT om toe-

zending van zijne preparaten. Ik vond terstond de beide

zuignappen, één aan het proximale, één aan het distale einde

van den tars.

Ten slotte laat ik hier rondgaan de door mij vervaardigde

teekeningen van Zrzophyes oculatus OUDMS. 1925, waaraan

iksinsde Ent. Ber. /v. 7, n. 146, Nov. 1925; PDM

eenige woorden wijdde. Men ziet de pigmentvlekken, de

enkelvoudige tarsen, de klauwtjes, het lange reukhaar

(zoogenaamden klauw”) en het pulvillum (zoogenaamde

»Fiederborste”).

Prof. de Meijere herinnert, naar aanleiding van de twee

paar mandibels, die bij bepaalde mijten zouden voorkomen,

er aan, dat voor eenigen tijd door W. BISCHOFF een geval

beschreven werd van de aanwezigheid van twee paar mond-

haken (volgens hem eveneens de mandibels) bij Dipteren-larven,

waarschijnlijk behoorende tot de Anthomyinen. (Arch. f.

Naturg. 88. 1922, Abt. A, p. 51). Ondanks de uiteenzettingen

van den auteur, kan Spr. het vermoeden niet onderdrukken,

dat hier een vervellingsstadium in het spel is.

De heer Uyttenboogaart laat in de eerste plaats ter be-

zichtiging rondgaan eenige larven op formol en een brokstuk

van eene Cerambycide, door hem ter onderzoek ontvangen

van de Nederl. Heidemaatschappij, die op hare beurt deze

had gekregen van eenen parapluiemaker te Nijmegen, bij

wie eene dame zich kwam beklagen, dat uit den stok van

haar pas gekochte parapluie „vieze witte wormen kropen”.

Bij onderzoek bleek toen eene geheele partij Rotan-stokken

door deze larven aangetast. In het harde gedeelte richten-

deze, voorzoover waarneembaar, geene schade aan, alleen

het merg wordt opgegeten, hetgeen op de gebruikswaarde

van den stok weinig invloed heeft. De handelswaarde wordt

echter door deze insectenplaag natuurlijk wel beïnvloed.

Spr. heeft nu gevraagd om stokken met levende larven, ten

einde te trachten de Cerambycide daaruit te kweeken, daar

aan het immature brokstuk de soort niet te herkennen is.

In de tweede plaats vestigt spreker de aandacht op de

VERSLAG. XXVII

veranderingen, die de fauna in de laatste jaren ondergaat

als gevolg der abnormale klimaatsverschijnselen, die op hun

beurt weder gevolg zijn van geweldige erupties op de zon.

Spr. heeft sinds 1889 regelmatig de fauna der uiterwaarden

van onze groote rivieren bestudeerd, door na elke hoogwater-

periode daar aanspoelsel te zeven. Opvallend is nu de ver-

andering, die in het beeld der fauna dezer uiterwaarden in

de laatste 5 jaren heeft plaats gevonden.

Terwijl de rijkdom aan soorten vóór dien tijd overweldi-

gend was, treedt sinds 1911 eene langzame verarming op,

die vanaf 1920 in een snel tempo voortschrijdt en nu ten

gevolg heeft, dat de fauna der uiterwaarden een sterk boreaal

karakter heeft aangenomen, n.l. armoede aan soorten, rijkdom

aan individuen. Geheele families, waarvan talrijke soorten

vroeger als overwinterende imago's in aantal in het aan-

spoelsel voorkwamen, zijn nu geheel of zoo goed als geheel

daaruit verdwenen. Zoo bijv. Coccinellidae en Curculionidae,

de eerste familie bijna geheel (in dezen winter was de eenige

vertegenwoordiger een exemplaar van Coccidula rufa HBST.),

terwijl van de tweede zoowel het aantal soorten, als het

aantal individuen op hoogst opvallende wijze is afgenomen.

Vroeger kwamen bijv. de volgende Coccinelliden steeds

talrijk in het aanspoelsel voor: Awuzsosticta 19-punctata L.,

Hippodamia 13-punctata L,, Micraspis sedecimpunctata L.,

Rhisobius litura F. en subdepressus SEIDL., Coccidula scutel-

lata HRBST. en Coccidula rufa HRBST.

Van Curculioniden vond Spr. regelmatig in aantal vele

Ceutorrhynchus-soorten, thans nog slechts enkele exemplaren

van Ceutorrhynchus erysimi F.; Poophagus sisymbrii F. is

verdwenen (vroeger in groot aantal), Phytobius leucogaster

MRSH., waarvan verleden jaar nog een enkel exemplaar

werd gevonden, ontbreekt dit jaar geheel, evenals de zeld-

zamere Ph. quadricornis GYLH. en quadrinodosus GYLH., die

vroeger telkens in een of twee exemplaren verzameld werden ;

Baris lepidii GERM., twee jaar geleden nog in vele stuks

gevonden, ontbreekt thans geheel op dezelfde plaatsen. Van

Rhinoncus-soorten, die Spr. vroeger tot vervelens toe vond, in

de laatste jaren slechts enkele exemplaren. Van het geslacht

Apton nog wel vele individuen, maar de 6 à 8 soorten, die

XXVIII VERSLAG,

vroeger regelmatig voorkwamen, zijn tot 2 verminderd.

Erirrhinus acridulus L. heeft onverminderd stand gehouden,

evenals Ofiorrhynchus ovatus L. By de Staphylinidae zijn

alle zeldzamere Sfenus- en Lathrobium-soorten verdwenen,

de gewone soorten echter zijn in individuental eerder toe-

genomen. Daartegenover komt nu de vroeger zoo zeldzame

Achenium humile NICOL. veel meer voor, zoodat zoowel de

heer VALCK LUCASSEN als Spr. al in de gelegenheid waren

er alle collega’s coleopterologen van te voorzien. Doch dit

is eene uitzondering, die den regel bevestigt en deze is, dat

de minder gewone soorten, dus waarschijnlijk die met geringer

weerstandsvermogen, achteruitgaan of verdwijnen, terwijl de

gewone soorten in aantal exemplaren eerder toenemen.

Waar dezelfde opmerking ook reeds door verscheidene

entomologen is gemaakt naar aanleiding hunner vangsten

op andere plaatsen, achtte Spr. deze waarneming belangrijk

genoeg, om ze in dit verslag vast te leggen, omdat zij een

der bouwsteentjes kan zijn, waaruit de wetenschap omtrent

den invloed der zonnevlekkenperiode op alles wat onze aarde

bevat, kan worden opgebouwd.

In de derde plaats laat Spr. ter bezichtiging rondgaan een

aantal dadelpitten, aangetast door Coccotrupes dactyliperda F.

De eerste generatie kwam te voorschijn in Juni en Juli

1925 uit pitten van Phoenix canariensis, die Spr. van de

Canarische eilanden had medegebracht, om er palmpjes uit

te kweeken. Van deze pitten zijn er nog een paar in de

doos aanwezig. Er is niets anders van over dan het buitenste

taaie huidje. Spr. heeft uit zeven pitten ruim 250 kevers

geteld. Aan een honderdtal gaf hij pitten van Algerijnsche

dadels, waarin ze zich dadelijk gretig inboorden. De kever

heeft slechts ongeveer 7 minuten noodig om in de steen-

harde pit geheel te verdwijnen. Er is al weer eene tweede

generatie verschenen en de derde is nu in volle ontwikkeling.

Men kan zich overtuigen welke geweldige hoeveelheden

boormeel worden geproduceerd.

Ten slotte deelt Spr. nog mede, dat zijne excursies en

die zijner echtgenoote op de eilanden Gran Canaria en

Teneriffa hebben opgeleverd 2343 Coleoptera in 216 soorten,

benevens eenige andere insecten, hoofdzakelijk Hemiptera,

VERSLAG. XXIX

welke Spr. ter beschikking stelt van de collega’s, die zich

meer speciaal met die andere orden bezighouden.

De heer van den Bergh vraagt, of het geene aanbeveling

zou verdienen, om op de kaarten, waarbij wordt medegedeeld,

dat er over de contributie zal worden beschikt, of verzocht

deze op te zenden, het jaar te vermelden, waarover de

contributie loopt.

Verder vraagt Spr. of het den leden wel bekend is, dat

er op geprepareerde insekten, die met aangegeven waarde

worden ingevoerd, een invoerrecht van 8°/, geheven wordt.

Het artikel, naar aanleiding waarvan men invoerrecht heft,

is te vinden in post 94, onderdeel 4, der Nieuwe Tariefwet,

ingegaan I Juli 1925 en luidt als volgt: „Vlinders, insekten

of anderen, bevestigd in doosjes, of op al dan niet in lijst,

raam of vitrine gevat karton of plankje of op eenigerlei

andere dergelijke wijze opgemaakt, zoomede microscopische

praeparaten’’. Het spreekt wel vanzelf, dat de bedoeling is,

invoerrecht te heffen van doosjes en lijstjes, die met vlinders

er in als handelsartikel aan de markt worden gebracht, zooals

de bekende ronde en ovale lijstjes van Kibler en anderen.

Onopgezette vlinders, verpakt in papieren zakjes, zijn vrij

van rechten. Meestal worden geprepareerde vlinders ver-

zonden met aangegeven waarde, om zekerheid te hebben

van aankomst; in het buitenland weet men van geen invoer-

recht en zoo worden de ontvangers, die niet op de hoogte

zijn, de dupe, zooals ondergeteekende.

Zou het nu niet op den weg van het Bestuur onzer Ver-

eeniging liggen, om bij de zoogenaamde Tariefcommissie te

Amsterdam eene uitlegging te vragen van genoemd artikel,

of anders den Minister te vragen, de redactie te doen wijzigen?

Buitendien zijn het meestal nog dieren, die men voor weten-

schappelijke doeleinden gebruikt.

Verder laat Spr. eenige kleuren-photo’s van vlinders zien,

die bijzonder geslaagd zijn en meent, dat deze wijze van

photographeeren, die nauwkeuriger is dan eene teekening,

ongetwijfeld toekomst hebben zal, de dure clichés van

tegenwoordig in aanmerking genomen.

Dan nog vertoont Spr. 2 merkwaardige aberraties van

XXX VERSLAG.

vlinders, eene van de bekende Zoepa katinka WESTW., die

in Nederlandsch-Indië zeer gewoon is, waarbij de oogvlekken

der vleugels zijn uitgevloeid en tot ééne langwerpige vlek

zijn vervormd. De andere aberratie is van Paprlio milon FLDR.

uit Celebes, die de groene vlekkenrij over de vleugels mist

en alleen eene groene vlek heeft in de punten der boven-

vleugels.

In hetzelfde doosje vindt men eenen nieuwen vlinder van

Simaloer, die eene gele subspecies is van Pzerzs leptis FLDR.,

die Spr. citrina noemde, waarvan de beschrijving in het

Tijdschrift gepubliceerd zal worden. Ten slotte vraagt Spr.

nog de aandacht voor enkele mooie soorten van het geslacht

Agrias uit Zuid-Amerika, welke hij speciaal verzamelt, en

waarvan men in Nederland zoo goed als niets te zien krijgt.

Dit geslacht, dat met recht wel eens het Koningsgeslacht

der vlinders wordt genoemd, is zeer verwant aan het genus

Charaxes uit Ned.-Indië.

De heer Corporaal deelt mede, dat het Bestuur reeds

diligent is in zake de tariefwet en hare toepassing en de

daarmede samenhangende questies, dat adressen onder weg

zijn aan den Minister van Financiën en aan den Directeur-

Generaal der Posterijen en dat in de Entomologische Be-

richten weldra aanwijzingen zullen gepubliceerd worden,

waardoor men eenige der bezwaren zal kunnen ontgaan.

Hij hoopt, dat de Minister of iemand van zijnentwege

binnenkort ook aan een tweetal bestuursleden gelegenheid

zal geven, de bezwaren onzer leden mondeling toe te lichten

en verzoekt, teneinde alsdan gedocumenteerd te zijn, om

spoedige mededeeling van desbetreffende ervaringen.

De heer Toxopeus zegt, dat van Papilio sarpedon L.,

waarvan milon FLDR. eene op Celebes voorkomende sub-

species is, reeds uit Sumatra eene analoge zwarte aberratie

bekend is, eveneens zeer zeldzaam. Deze is door DE NICE-

VILLE beschreven en afgebeeld in Jrn. Bombay N.H. Soc.

1608 VIII; D 464" plaid):

Op eene vraag van den heer Tutein Nolthenius antwoordt

de heer VAN DEN BERGH, dat de prijs van het kleuren-

procédé nog vrij hoog is (eene opname 13 X 18 cM. f 15.—

en een afdruk f 1.50).

VERSLAG. XXXI

Op eene vraag van Dr. A. C. Oudemans antwoordt de

heer VAN DEN BERGH, dat het procédé nog niet gevorderd

is tot reproductie van kleurenphotographieën voor druk.

Dr. Lycklama à Nijeholt laat eenige Microlepidoptera

rondgaan, nieuw voor de Nederlandsche fauna:

Cacoecia aeriferana M. S., in 1923, einde Juli en begin

Augustus, 3 ex. gevangen te Nijmegen, gedetermineerd

door den heer SCHUYT, na vergelijking van in zijn bezit

zijnde, zekere exemplaren dezer soort.

Olethreutes gentiana HB., twee ex. van Mr. BRANTS ontvangen,

door hemi indertijd uit bloemen van gentiaan gekweekt,

1—2 Mei 19900.

Dioryctria splendidella H. S., welke te Nijmegen te zamen

met D. abzetella F. M. vliegt. Het eenige zekere verschil

is de vlek naast de eerste dwarslijn, welke donkergeel is,

bij de tweede soort witachtig geel. Wellicht ís ook de

meerdere grootte een constant verschil.

Coleophora bilineatella Z. en C. saturatella STT. door SNELLEN

als ééne soort beschouwd, waarvan echter het type, dz/-

neatella, hier nog niet gevangen was, Het eenige verschil

is de kleur. Beide zijn gekweekt uit kokertjes, gevonden

te Hatert.

STAUDINGER houdt deze en de voorlaatste voor soorten,

SNELLEN voor variëteiten. Veel kans tot kweeken is er bij

deze soorten niet, zoodat wij tegenwoordig STAUDINGER

volgen, zij het onder protest.

De heer Balfour van Burleigh doet de volgende mede-

deeling:

In het lichaam van bijna alle insecten bevindt zich een

sterk vertakt systeem van buizen, de tracheae, die in hare

grovere vertakkingen als geleiders voor de benoodigde lucht

dienen, terwijl in de allerfijnste vertakkingen vermoedelijk de

gaswisseling plaats vindt. Met de buitenwereld staan deze

tracheae in verbinding door de ademhalingsopeningen of

stigmata.

Bij zeer vele insecten bevindt zich op zeer korten afstand

van het stigma, om de dikke tracheestam heen, tot welke

XXXII VERSLAG.

het stigma toegang geeft, een chitineus mechanisme, dat

dient om de opening van de ademhalingsbuis te vernauwen

of geheel af te sluiten.

In de omvangrijke literatuur over dit onderwerp geven

o. a. LANDOIS en THELEN in een stuk, getiteld „Der Tracheen-

verschluss bei den Insecten’’ eene benaming aan de voor-

naamste deelen, die het sluitapparaat vormen, welke nomen-

clatuur door Spr. overgenomen is. Deze namen zijn: Sluit-

beugel, sluithefboom, sluitband en sluitspier. Spr. vertoont

een schema.

Het sluitmechanisme omgeeft de trachee en de samen-

stellende deelen zijn steeds zoodanig met elkander verbonden,

dat in rusttoestand de toegang tot de trachee open is.

Bij alle rupsen vindt men, dat het ovale stigma toegang

geeft tot eene breede buis, ongeveer van denzelfden diameter

als het stigma. Deze buis verwijdt zich weldra tot eene bol-

vormige ruimte, waaruit de verschillende tracheestammen

ontspringen. Juist op de plaats, waar de verwijding begint,

bevindt zich om de trachee heen het sluitapparaat, en wel

zóó, dat de beugel de proximale helft van de trachee omvat.

De hefboom bevindt zich aan de distale helft der trachee en

is aan de rugzijde met den beugel door een soort gewricht

verbonden. De hefboom bestaat uit een V-vormig chitinestuk.

Het eene been der V is tegen de trachee aangedrukt, het

andere stuk is naar het achtereinde van het dier gericht en

ligt in een vlak, evenwijdig aan het vlak, waarin de adem-

halingsopeningen gelegen zijn. Aan het uiteinde van het

laatstgenoemde been bevindt zich de aanhechtingsplaats voor

eene spier, die anderzijds aan het ventrale deel van den

beugel en der trachee bevestigd is. De antagonist van deze

sluitspier, indien aanwezig, loopt van hetzelfde punt, uitgaande

naar de dorsale zijde van den beugel en van de trachee;

deze is altijd minder ontwikkeld dan de sluitspier.

De werking van dit mechanisme is als volgt: Wanneer de

sluitspier zich samentrekt, wordt het distaalwaarts gerichte

stuk van den hefboom naar den proximalen kant getrokken;

het langs de trachee liggende stuk van den hefboom, onwrik-

baar met het eerstgenoemde verbonden, drukt den wand der

trachee naar binnen. Dit zou dus gedeeltelijke indeuking der

VERSLAG, XXXIII

trachee ten gevolge hebben. Nu sluit echter het proximale

stuk van den hefboom precies op eene der chitineuse spiralen,

die den wand der trachee versterken — het omvat dezen

als het ware eenigszins —, hetgeen op doorsnede te zien is.

Hierdoor wordt eene geheele indeuking der trachee verkregen.

LANDOIS en THELEN spreken in genoemd opstel over den

sluitband; deze wordt hier dus vertegenwoordigd door eene

spiraal der trachee. Vermoedelijk heeft eene verlenging van

het V-vormige stuk aanleiding gegeven tot het spreken over

een sluitband.

Spr. vertoont teekeningen naar microscopische preparaten

van de sluitapparaten der rupsen van: Sphinx hgustri L.,

Gastropacha potatoria L., Dedephila elpenor L., en micro-

photo's van Vanessa urticae L., Gastropacha potatoria L. en

Sphinx ligustri L. |

De deelen van het sluitmechanisme verschillen bij de ver-

schillende soorten in kleinere bijzonderheden; het principe

der werking is echter bij 40 door Spr. onderzochte soorten

hetzelfde. Ook bij de poppen en bij de imagines is het

evenzoo.

Alleen bij Heterogenea limacodes HUFN.(rups) meent Spr.,

dat het anders is, doch door de zeer dunne chitine en door

gebrek aan materiaal heeft hij dit nog niet tot klaarheid

kunnen brengen.

Bij de Coleoptera treedt grooter verscheidenheid op. Zonder

verder in bijzonderheden te treden, laat Spr. nog eene teeke-

ning en eene photo rondgaan van het sluitapparaat van de

imago van Dytiscus marginalis L. Bij sommige Coleoptera

schijnt het sluitapparaat bij larve en imago te verschillen.

Ten slotte doet Spr. een beroep op de medewerking der

leden voor het op naam brengen van het materiaal, dat door

de leden der Afd. Utrecht van de Ned. Natuurhistorische

Vereeniging wordt bijeengebracht uit het Soesterveen, nabij

het dorp Soest. Al het verzamelde entomologische materiaal

wordt bij Spr. ingeleverd, die dan verder zorg draagt voor

de schifting. Het materiaal kan het eigendom blijven van de

heeren, die de determinatie ter hand willen nemen.

Naar aanleiding van het gesprokene vraagt Prof. DE MEIJERE

naar den bouw van het sluitapparaat bij in hout levende

XXXIV VERSLAG.

rupsen. De heer BALFOUR heeft Cossus en Zeuzera onderzocht,

doch, wat het sluitapparaat betreft, geene afwijkingen ge-

vonden, wel in het verloop der verschillende tracheestammen.

De President meent, dat de leden gaarne bereid zullen zijn,

hunne hulp te verleenen bij de determinatie van materiaal

uit het Soesterveen.

De heer Bernet Kempers deelt het volgende mede: In

de Annales & Bulletin de la Société Entomologique de

Belgique, deel 45, 1925, pag. 140, deelt de heer d'Orchymont

mede, dat hij waardevolle inlichtingen had verkregen omtrent

Helophorus fulgidicollis (MOTSCHULSKY) REY van den heer

M. VAN DEN BROECK, die deze keversoort in 1871 had ver-

zameld tusschen Sluyskil en den Braakman in brakwater.

Dit was voor hem (D’O.) aanleiding, om een onderzoek ter

plaatse in te stellen, waarbij het hem gelukt is, werkelijk

de soort in aantal te verzamelen op twee plaatsen in den

omtrek van Hoek, een dorp tusschen Philippine en den

Dijckmeesterpolder, gelegen in den Braakman. De soort is

dus reeds in 1871 in ons land gevangen, maar het was

onzen keverkenner onbekend, want in zijn werk komt de

soort niet voor. Daarmede is niet gezegd, dat EVERTS van

het bestaan der soort geene kennis heeft !). In de Ent. Berich-

ten no. 143, p. 376, wordt de soort door hem genoemd met de

mededeeling, dat deze het nummer 1677 moet voeren en

dat hij exemplaren zag uit Zeeburg, Hoek van Holland en

een immatuur exemplaar van het eiland Schokland.

Van den heer D'ORCHYMONT kreeg Spr. twee exemplaren,

waarvan er een vertoont wordt. ;

In Augustus 1925 vond Spr. op een olm een paddestoel

aangevreten door keverlarven, welke hij daarom mede naar

huis nam. Er ontwikkelden zich uit twee soorten van kevers,

te weten Dacne bipustulata THUNB. en D. rufifrons F. De

vraag deed zich bij Spr. op, of we hier wel met twee soorten

te doen hebben en of bipustulata niet een nog niet geheel

uitgekleurde zufifrons was. Men moge de soorten op het

eerste gezicht kunnen onderscheiden, dan komt het toch

1) Het exemplaar door VAN DEN BROECK gevangen is wellicht het-

zelfde door EVERTS vermeld, deel I, p. 659, als /7. asperatus REY.

VERSLAG. XXXV

maar door het roode halsschild, dat de eene heeft, de

andere niet.

Uit EVERTS noteerde Spr. de kenmerken van:

bipustulata THUNB, en rufifrons F.:

Zijden van het halsschild: gelijkmatig, weinig afgerond. tamelijk recht.

halsschild: vrij dicht bestippeld. verspreid be-

stippeld.

bovenzijde: zwart. zwart.

kop: rood, rood,

schoudervlek: lichtrood. rood.

sprieten: rood. rood.

pooten: rood. rood.

uiteinde dekschilden: rood.

halsschild: rood. zwart.

Spr. zonderde echter de kevertjes met rood halsschild af

en deed deze met een stukje paddestoel in een fleschje en

nu leven ze na een half jaar nog en is het halsschild nog rood.

Van beide soorten komen roode onuitgekleurde exem-

plaren voor, de ab. 7ekeli REITT. en de ab. rezfteri SCHLSK.

Uit Engeland is nog bekend Dacne fowler: JOY, die weder

denzelfden vorm en dezelfde grootte heeft als D. bipustulata.

Naar de omschrijving, EVERTS, Suppl. p. 236, ziet Spr. al heel

weinig verschil. Het halsschild is zwartachtig gevlekt met bree-

deren zijrand, waardoor de voorhoeken meer uitsteken. In kleur

staat deze soort tusschen bepustulata en rufifrons in, de

pooten en sprieten zijn wat donkerder. Volgens sommigen

is deze soort een overgangsvorm, wat door anderen betwist

wordt.

De heer Bentinck deelt mede, dat in STAUDINGERS Catalogus

1901 Lithosta lutarella L. en L. pallifrons Z. reeds als twee

afzonderlijke soorten beschreven staan, terwijl pygmaeola DBLD.

aldaar nog eene variëteit van /aturella L. genoemd wordt.

Volgens latere opvattingen zou pygmaeola DBLD. zelfs nog

eene 3° soort zijn. Dit geeft STAUDINGER o.a. reeds aan in

zijn nieuwen Catalogus, welke nog niet verschenen is, doch

de nieuwe prijslijsten, die volgens dezen Catalogus reeds

bewerkt en verschenen zijn, geven dit zoodanig aan.

Om volledige zekerheid over deze zaak te hebben, ver-

zocht Spr. den heer VAN EECKE, de abdomina van deze drie

te onderzoeken.

XXXVI VERSLAG,

Van de exemplaren, die tevens rondgaan, is de heer

Vv. EECKE zoo welwillend geweest, dit te doen, en hierbij

in alle drie de gevallen is een duidelijk verschil in de copulatie-

organen aan den dag getreden.

De microscopische preparaten en eene duidelijke teekening,

eveneens door den heer v. EECKE vervaardigd, gaan mede

rond, waaruit te zien is, hoe de neusvormige aanhangsels

der valvae bij /utarella, pygmacola en pallifrons respectievelijk

zeer kort, normaal, en zeer lang zijn, en de 2 dorens van

den penis resp. zeer scherp en lang, stomp en kort, en

omgebogen en kort zijn. Wij hebben dus wel degelijk met

drie soorten te doen.

Lutarella is eene der gewoonste Lithosia-soorten in Europa,

in Nederland echter zeer zeldzaam waargenomen bij Breda;

pygmaeola is eene zeldzame soort, zeer locaal, komt alleen

in Nederland en Engeland voor, en wel alleen in de tegen-

over elkaar liggende duinstreken. Spr. vangt deze soort ieder

jaar geregeld te Overveen; pallifrons is minder zeldzaam

dan de vorige en komt over het algemeen meer Zuidelijk

voor. In Nederland, volgens TER HAAR, alleen bij Wassenaar

in de duinen. Voorts laat Spr. eenige zeldzame vlinder-

soorten rondgaan, t. w.:

Een ® Daphnis nerii L. Dit ex. werd bemachtigd door

den heer HOUWERZIJL op 4 Oct. 1924 te Delfzijl, en wel

overdag in rust zittend tegen een muur van zijn huis. Spr.

kreeg dit ex. van hem in ruil tegen diverse andere vlinders.

Deze vangst is reeds eerder vermeld geweest in de Levende

Natuur 1924/25 p. 251 door den heer H. SIKKEMA. Spr.

meent dat er in geen 30 jaar een D. nerzz L. in Nederland

‘gevangen zou zijn.

Twee ex. van Acidalia inter jectaria B., beide in Juni 1925

te Overveen bemachtigd op sterk electrisch licht, evenals

de soorten die volgen:

Zes ex. van de in Nederland zeer zeldzaam voorkomende

Crambus contaminellus HB., waarvan vier de normale bruine

grondkleur der voorvleugels vertoonen; het vijfde is geheel

zwart en het laatste is zeer donker en vormt een overgang

tot deze zwarte variëteit. Voor zoover Spr. heeft kunnen

nagaan, is deze zwarte variëteit nog niet in Nederland ge-

VERSLAG. XXXVII

vangen, en wordt noch door SNELLEN genoemd, noch door

STAUDINGER in zijn Catalogus 1901. Doch Spr. vond hier-

van eene beschrijving in „The Entomologist” 1886 p. 53

en 1887 p. 53 (noot) door J. W. TUTT, waar hij deze variëteit

met den overgangsvorm noemt.

Eenige exemplaren van Acentropus niveus OL., van welke

vangst Spr. reeds eene uitvoerige beschrijving gaf in de

Ent. Ber. No. 147 p. 46—48. Eén ex. van Homoeosoma

sinuella F. te Overveen 2-7-'24 gevangen, nieuw voor onze

fauna; en één ex. van Momoeosoma cretacella ROESSLER.

H. sinuella is door de kleur der voor- en achtervleugels

direct duidelijk van de 4 andere inlandsche Homoeosoma-

soorten, die zeer op elkaar gelijken, te onderscheiden; verder

is sinuella de gewoonste Europeesche soort, was echter tot

nu toe niet in Nederland ontdekt. Eén ex. van ieder der

Rhodophaea-soorten, nl. A. advenella ZK. en suavella ZK. te

Overveen resp. 8-8-’25 en 16-7-'25 gevangen,

Eén zeer donker, bijna zwart paartje van de algemeene

Cacoecia podana SC. Spr. ving in Juli en Aug. 1922 en ’23

eenige ex. van deze zeldzame var. sauberiana SORH.; een

paartje van het type gaat mede ter vergelijking rond.

Twee ex. Conchylis badiana HB. Eén ex. Bactra furfurana

Hw. Twee ex. Borkhausenia lunaris Hw. Eén ex. Monopis

ferruginella HB., de laatste 4 soorten in Juli 1925 te Over-

veen gevangen.

Een ex. Coleophora clypeiferella HOFM., op 9-8-'25 te

Overveen gevangen, nieuw voor onze fauna. De heer SCHUYT

is zoo welwillend geweest, deze soort, zoomede het zooeven

besproken ex. Homoeosoma sinuella F., f.n.sp., voor Spr. te

determineeren.

Ten slotte wil Spr. nog de aandacht vestigen op eene

belangrijke vangst van eene vlindersoort, vermeld in het

Natuurhistorisch Maandblad in Limburg, Jaargang 1925,

No. 8, p. 120, waar de heer JOS. CREMERS, lid van onze

vereeniging, de vangst van Lzmenztzs populi L. te Gronsveld

meldt. Deze vangst werd ook vermeld in het Handelsblad

(Avonded. 1-9-1925) en in de Levende Natuur van 1-9-'25,

Par53, waar de vanger van vditedier, de heer J.C. RIJK,

een ijverig verzamelaar, thans te Maastricht wonende, zelf

XXXVIII VERSLAG.

melding maakt van zijne vangst, nieuw voor onze fauna, n.l.

I d op 13-6-’25 te Gronsveld.

Indien vroegere vermeldingen van de vangst dezer ,,Nij-

meegsche Kapel’ waar geweest zijn, zou de soort in geen

125 à 150 jaar in Nederland gevangen zijn. versie Ent.

Ber. No. 145, p. 5.

Nog vertoont Spr. eenige brokstukken, die aan chitine

doen denken, door hem in turf gevonden, en stelt de vraag,

. of deze misschien van fossiele insecten afkomstig kunnen zijn.

Dr. Mac Gillavry meent, dat het vertoonde object geen

restant van een fossiel insect kan zijn. Overigens is, zoover

hem bekend, de eenige publicatie over fossiele insecten in

Nederland te vinden in „De bodem van Nederland” van

Prof. J. VAN BAREN, waarin door eenen Duitscher vermeld

wordt de vondst van een Donacza-dekschild in veen uit het

Eemstelsel.

Verder heeft Dr. VETH op eene onzer vergaderingen een

stuk barnsteen vertoond, waarin fossiele insecten. Deze

mededeeling is echter niet in de Verslagen opgenomen en

Spr. meent trouwens, dat het geen in Nederland gevonden

barnsteen was.

De derde mogelijkheid, fossiele insecten uit onze steenkool,

heeft tot nu toe ook nog niets opgeleverd; wel zijn hierin

Ea plantenresten gevonden.

. Everts vermeldt, dat hem door den heer FLORSCHüTZ

te nr (G.) Donacia-fragmenten zjn vertoond uit Neder-

landsche turf.

Dr. Lycklama à Nijeholt vraagt om mededeelingen over

in de literatuur als zeldzaam vermelde Microlepidoptera, die

blijkens latere waarnemingen niet zeldzaam zijn.

De heer Tutein Nolthenius stelt de vraag, of het niet

wenschelijk zou zijn te trachten, eene lijst samen te stellen

van de vindplaatsen der Nederlandsche vlinders.

Zoowel België met zijn „Catalogue Lambillion’’, als Zwitser-

land met „Die Schmetterlinge der Schweiz” door VORBRODT-

MüLLER-RUTZ, bezitten uitstekende gegevens daaromtrent.

Ten onzent zijn eigenlijk alleen betrouwbare gegevens te

vinden in SNELLEN, en sinds 1882 is nooit meer eene vol-

ledige opgave van vindplaatsen verschenen.

VERSLAG. XXXIX

. Om tot eene dergelijke lyst te komen, zou Spr. een kaart-

systeem willen aanleggen en dit aan hen willen toezenden,

die hunne medewerking willen verleenen, door op de kaarten

de vindplaatsen en vangdata te vermelden. Bijzondere af-

wijkingen, voorkomen en kweeken van rupsen en verdere

wetenswaardigheden omtrent eene soort, zouden dan tevens

vermeld kunnen worden. Deze catalogus zou het eigendom

der Vereeniging kunnen zijn en het zou mogelijk zijn, de

bijzonderheden steeds aan te vullen, indien ieder belang-

stellende jaarlijks zijne bijzondere vangsten en opmerkingen

op eene voor iedere soort afzonderlijke kaart aan den Cata-

logus toevoegde.

De President merkt op, dat zeker sommige der moeilijk

te determineeren soorten, zooals b.v. Zupithecia’s, in de

diverse verzamelingen aanwezig, foutief gedetermineerd zijn

en dat het bezwaarlijk zal zijn, betrouwbare gegevens te

verkrijgen. Het zou dus noodig zijn, iemand te vinden, die

de inkomende gegevens critisch zou schiften.

De heer Tutein Nolthenius begrijpt deze bezwaren zeer

goed. Er zou misschien aan tegemoet te komen zijn door

dergelijk materiaal voor nadere determinatie op te vragen.

In ieder geval zou achter de vindplaatsen de naam van den

vanger vermeld kunnen worden. Spr. is gaarne bereid, een

kaartsysteem samen te stellen en aan de vereeniging te geven,

indien de lepidopterologen iets voor dit plan gevoelen. Hij

hoopt de zaak nader te bespreken en er binnenkort op terug

te komen.

De President erkent gaarne de wenschelijkheid, meerdere

kennis te vergaren omtrent de gebieden, waar onze vlinder-

soorten voorkomen. Hij waarschuwt er echter tegen, de

opgaven van allerlei verzamelaars zonder critiek over te

nemen. Als daarop niet eene zeer strenge contrôle wordt

uitgeoefend, krijgt men de kans, dat foutieve determineeringen

aanleiding geven tot het vermelden van foutieve vindplaatsen.

Onze groote voorgangers op lepidopterologisch gebied

hebben zich steeds op het standpunt gesteld, dat het beter

is, meerdere juiste gegevens achterwege te laten, dan één

onjuist gegeven te publiceeren. Spr. is het daarmede geheel

eens; en in elk geval: in dubiis abstine!

XL VERSLAG,

Voorloopig bepale men zich in elk geval tot het opnemen

(zonder contrôle) van vindplaatsen van soorten, die niet voor

verwisseling met andere vatbaar zijn, of van opgaven van

verzamelaars, die te dezen opzichte beslist competent geacht

kunnen worden.

De heer Tutein Nolthenius deelt mede, dat het afgeloopen

jaar, wat lepidoptera betreft, niet overvloedig was, in tegen-

stelling met 1924. Kwamen toen op de hooge Veluwe in

Juli avonden van over de 500 stuks op smeer voor, thans

bedraagt dit aantal niet meer dan 60. Ook het najaar leverde

weinig op. In het vroege voorjaar vloog Orthosza ruticilla ESP.

in vrij groot aantal en Panolis griseovariegata GOEZE kwam

veel meer voor dan in 1924. In zeer groot aantal vloog

Bupalus piniarius L., zoowel in Gelderland als in Overijsel.

Van schade is niets bemerkt. Evetria buoliana SCHIFF. en

Tortrix viridana L. echter veroorzaakten wel schade. De

eerste vloog ook in Noordwijk in massa in de duinboschjes.

Ook Jno pruni SCHIFF. kwam zoowel bij Leuvenum als bij

Mook (volgens mededeeling van den heer VAN WISSELINGH)

in massa voor. Wel een bewijs, hoe gelijke gunstige voor-

waarden op ver van elkander gelegen plaatsen eene sterke

toename van eene soort veroorzaken.

Op de na-excursie op Singrave bij Denekamp vond de

heer CORPORAAL eene Typha-kolf, waarin vele kleine popjes;

de vinder was zoo welwillend, deze aan Spr. ter hand te

stellen. Einde Juni en gedurende Juli kwamen er 30 stuks

Lymnaecia phragmitella STAINT. uit. In het medegenomen

gedeelte bleken 40 popjes te zijn, en daar dit zeker niet

meer dan !/, der kolf was, kunnen er in ééne kolf dus wel

over de 100 stuks aanwezig zijn.

Opvallend was dit jaar het aantal melanistische afwijkingen,

waarvan eenige ter bezichtiging rondgaan.

Hyloicus pinastri L., zoo zwart, dat dit bij ’t vliegen reeds

opviel. Zarentia dilutata BKH., vrijwel ab. melana PROUT

(ab. obscurata STGR.). Semiothisa liturata CL., ab. nigrofulvata

COLLINS (= nigra RBL.), uit de rups gekweekt. Deze afwij-

king is speciaal uit Engeland bekend en wordt door SOUTH

afgebeeld. (The moths of the British Isles 2, pl. 61). De

VERSLAG. XLI

vleugels zijn bijna zwart, behalve een oranje-bruine band.

Op de onderzijde is deze band breeder, maar minder scherp

begrensd, en ook de aderen zijn oranje-bruin, waardoor ’t

zwart minder spreekt. Ook in 1924 werd een dergelijk

exemplaar gevangen.

Hybernia marginaria BKH. 2 vertoont een donkerzwart

lijf en vleugelstompjes, die voor de helft zwart zijn.

Ten slotte eene bijzonder fraaie Tortricide: Phteochroa rugot

sand EIB. 2 Juli in de duinen: bij Noordwijk gevangen en

van Lobophora viretata HB. een ex. van slechts 15 m.m.

vleugelspanning (in plaats van 28 tot 25 m.m.), waardoor het

veel overeenkomst vertoont met Choroclystis rectangulata L.

De heer Van Wisselingh doet eenige mededeelingen over

zeldzame Lepidoptera:

Deilephila galii ROTT. Deze overigens vrij zeldzame soort

komt op de heide tusschen Donderen en Norg talrijk voor.

In Juli 1919 vond Spr. daar op Epilobium angustifolium een

50-tal rupsen op een klein Epilobium-veldje, midden op de

heide. Hoewel in de nabijheid op vele plaatsen Epilobium

groeit, werden slechts rupsen aangetroffen op bovengenoemd

veldje, dat niet grooter dan 1000 M?. was.

Ins de>jaren 1920, 1921;) 1922571923 em 1924 trot Spr.

telken jare in Juli en Augustus een groot aantal rupsen op

de Donderensche heide aan, en telkens ook op plaatsen,

welke verder van de eerste vindplaats waren verwijderd. De

laatste maal, dat Spr. op bovenbedoelde heide was (1924),

telde hij gedurende 2 uur meer dan 100 exemplaren.

Dasychira pudibunda L., ab. concolor STGR. Op 7 April 1925

kreeg Spr. een ® van deze soort uit de pop, dat geheel

bruinzwart was gekleurd. Van de teekening was slechts de

eerste dwarsband flauw te onderscheiden. De rups was

afkomstig uit het Hatertsche broek, ten Z.W. van Nijmegen.

Volgens BERGE-REBEL was dit de aberatie concolor STGR.,

welke in Noord-Duitschland wordt aangetroffen. Half Mei

ving Spr. aan eene lantaarn bij Nijmegen een g, dat eveneens

geheel zwart was en nadien nog eenige dg van de aberatie,

waarvan een paar exemplaren rondgaan.

Bapta pictaria CURT. Deze soort, die in de laatste jaren in

XLII VERSLAG.

het Oosten des lands op meerdere plaatsen werd gevangen,

schijnt ook bij Nijmegen talrijker te worden. In 1923 ving

Spr. daar I exemplaar, in 1924 vijf en in 1925 een 20-tal.

Emmelia trabealis SC. Gedurende de hitteperiode in Juli

1923 ving Spr. een 6-tal exemplaren van deze soort tegen

lantaarns bij Nijmegen. In 1924 trof hij haar niet aan, doch

in 1925 wederom een ro-tal exemplaren.

Acidalia interjectaria B. In aansluiting aan de mededeeling

van Dr. LYCKLAMA à NIJEHOLT op de laatste Zomervergadering,

kan Spr. mededeelen, dat hij van deze soort in 1924 een

exemplaar te Nijmegen bemachtigde. In 1925 ving hij er

te Nijmegen 4 en in het Hatersche broek nog een exemplaar.

Deze soort schijnt dus bij Nijmegen niet zeer zeldzaam te zijn.

Arctornis I-nigrum MUELL. In begin Juni vond Spr.’s

vrouw bij den Plasmolen nabij de Duitsche grens eene rups

van deze soort, ongeveer 1000 M. ten Oosten van de plaats,

waar Mr. BRANTS vroeger eenige rupsen heeft gevonden.

Niettegenstaande eenige excursie’s naar de vindplaats, is

het niet mogen gelukken, meer exemplaren te bemachtigen.

De gevonden rups bleek door sluipwespen te zijn aange-

tast. Op zekeren morgen vond Spr. haar tegen het deksel

van de kast zitten, terwijl 23 coconnetjes der parasieten aan

draden aan haar lichaam hingen.

De coconnetjes en de imago’s dezer parasieten worden

vertoond.

Rhyparia purpurata L. Einde Mei 1924 vond Spr. op de

Mookerheide eene rups van deze soort. Eenige dagen later

vond de heer H. A. DE VOS TOT NEDERVEEN CAPPEL op

dezelfde vindplaats een tweede exemplaar. In 1925 vond

Spr. op verschillende plaatsen op de Mookerheide 4 rupsen,

alle op brem.

Anchoscelis lunosa HW. Deze, overigens in ons land zeer

zeldzame soort schijnt bij Nijmegen niet zeldzaam te zijn. In

1923 ving Spr. om lantaarns een 25-tal exemplaren, in 1924

enkele en in 1925 wederom een 30-tal. Den vlinder ving Spr.

bijna steeds op licht, slechts eene enkele maal trof hij een

exemplaar op de stroop aan (Hatert en Nijmegen).

Prof. de Meijere laat vooreerst uit een aantal hem als

VERSLAG. XLIII

fieuw voor de Nederlandsche fauna bekend geworden soorten

er eenige ter bezichtiging rondgaan, nl. :

Chironomus pilicornis F., Amsterdam, 4.

Ptychoptera minuta TONN., verbreid.

Dicranomyia danica NIELS, Amstelveensche weg bij

Amsterdam.

Oxycera pardalina MG., Bunde, 6.

Leptis maculata DE G., Valkenburg (L.), 6.

Hydrophoria ruralis MG., Linschoten, 6.

Paralleloma media BECK., Valkenburg (L.), 6; Doetichem,

6, uit bladeren van Polygonatum.

Ptilonota guttata MG., Gulpen, 5, V. D. WIEL leg.

Camilla acutipennis Löw, Hilversum, 10.

Parydra nigritarsis STROBL, Bergen-op-Zoom, 6; Amster-

dam, 3:

Onder deze is Chzronomus pilicornis F., eene groote, geheel

zwarte Chironomide, jaarlijks in April in talrijke exemplaren

te vinden bij de vijvers van de oude buitenplaats Frankendaal

bij Amsterdam; uit roode larven, levende in den modder-

bodem dier vijvers, gelukte het ook de soort te kweeken.

Door den Belgischen dipteroloog TONNOIR werd, behalve

de aldaar verbreide Ptychoptera scutellaris MG., eene zeldzame,

naverwante soort als mzuuta TONN. onderscheiden. In tegen-

stelling met het naburige land, bleek al hetgeen tot dusverre

bij ons als Pf. scutellaris MG. was gedetermineerd, tot mznuta

TONN. te behooren, welke soort bij ons dus op vele moe-

rassige plaatsen vrij gemeen is. Daarentegen is van de echte

scutellaris MG. nog geen exemplaar uit Nederland met zeker-

heid bekend.

Eenige bij ons zeldzame en groote Dipteren gaan daarna

rond, n.l.:

Eriozona syrphotdes FALL. het 2° inlandsche exemplaar,

gevangen door den heer LINDEMANS bij Schiedam.

Tabanus gigas HERBST, het 3° inlandsche exemplaar,

afkomstig uit Eygelshoven (WILLEMSE leg); ook de beide

andere zijn uit Z.-Limburg afkomstig.

Tabanus sudeticus ZELL., minder zeldzaam en ook meer

noordelijk aangetroffen, zoo o.a. het ex. van Apeldoorn, nog

door wijlen den heer KERKHOVEN gevangen.

XLIV VERSLAG.

Laphria flava L., oij ons ook zelden te vinden, steeds

dicht bij de Oostgrens, zoo bij Denekamp en Winterswijk.

Bij het eene exemplaar uit Denekamp is als prooi eene flinke

kniptor aanwezig (Agriotes aterrimus L.).

Omtrent de ook op de vorige wintervergadering ter sprake

gekomen Phytomyza ilicis CURT., wier larve in hulstbladeren

mineert, deelt Spr. mede, dat, volgens eene voor korten tijd

verschenen verhandeling van FROST, in Amerika tweéerlei in

hulst mineerende Agromyzinen voorkomen, die hij als aguzfoliz

GOUR. en zlicis CURT. onderscheidt, terwijl men in Europa

deze beide als synonym beschouwt en de tweede, wel blijk-

baar andere soort als z/icicola LOEW zou betitelen.

Na inzage van de oorspronkelijke beschrijving van CURTIS,

onder het pseudonym RURICOLA verschenen in Gardeners’

Chronicle 1846, p. 444, kan Spr. het met FROST in dezen

niet eens zijn en neemt met HENDEL aan, dat de bij ons de

hulstbladeren zoo dikwijls aantastende vlieg als #/cis CURT.

(= agutfolit GOUR.) mag benoemd worden, zooals nader door

hem in het 2° deel zijner studie over de larven der Agromy-

zinen in ons Tijdschrift zal worden uiteengezet. De aandacht

wordt er nog op gevestigd, dat door FROST in ’t bijzonder

Holland als bron van door deze vliegenlarve aangetasten hulst

wordt aangegeven.

Wat overigens zijne verhandeling (A study of the leaf-

mining Diptera of North America, Cornell Univ. Agr. Exp.

Stat. Mem. 78, 1924) aangaat, zoo zijn daarin ook verscheidene

larven beschreven, uitvoeriger dan tot dusverre het geval

pleegde te zijn; het werk is eene belangrijke bijdrage tot de

kennis der mineervliegen uit de Vereenigde Staten. Minder

voldaan is Spr. over de uitvoerige overzichten aan het einde,

waarin de mijngangen en hare bewoners, respectievelijk naar

de Dipteren en naar de planten gerangschikt, opgesomd

zijn. Hierbij zijn een aantal oudere opgaven uit de Euro-

peesche literatuur zonder nadere kritiek opgenomen, waarin

zonder twijfel eene reeks van niet vertrouwbare determinaties

voorkomen, zoodat deze tabellen slechts met groote voor-

zichtigheid te gebruiken zijn. Eerst de nieuwere onderzoe-

kingen hebben het mogelijk gemaakt, Agromyzinen met

eenige mate van zekerheid op naam te brengen, zoodat in

VERSLAG, XLV

vele gevallen, waarin door FROST verscheidene zeer verschil-

lende planten als voedsterplant van eene en dezelfde mineer-

vlieg worden aangegeven, men zonder twijfel met eenige

verschillende vliegensoorten te doen heeft.

Dr. Mac Gillavry zegt, dat hij op de vergadering van

Komuni 1021 te Winterswijks (Tv. -EEXIV, p. XLVII)

o.a. mededeelde, dat de heer V. D. WIEL eenige Vofonecta's

bij Ransdorp ving, die Spr. toen variëteiten van N. glaucus

L. noemde. Toen Spr. later het boek van BUTLER „Biology

of the British Hemiptera Heteroptera’’ in handen kreeg,

zag hij, dat deze (B.) op het voetspoor van EDWARDS vier

soorten of vormen voor Engeland kon onderscheiden, waarbij

(de wel bij ons voorkomende) N. /uteus MULL. niet mede-

gerekend was. Een dier vormen was de door EDWARDS als

nova species beschreven halophilus. Met dezen vorm komen

de door v. D. WIEL gevangen exemplaren overeen. Nu is

het water bij Ransdorp brak en, al zegt EDWARDS dit niet

uitdrukkelijk, de door hem gegeven naam duidt er op, dat

hij onderstelt, dat het een brakwaterdier is. Ook laten de

Engelsche vindplaatsen deze gevolgtrekking toe. Het lag

dus voor de hand, na te gaan, of onder de in brakwater

gevangen Nederlandsche Votonecta’s steeds de vorm halophilus

voorkwam. Het bleek echter, dat onder oud materiaal deze

vorm niet te vinden was. Spr. verzocht toen toezending van

dergelijke vondsten en mocht van den heer DOORMAN eenige

door den heer KEMPERS bij Vlissingen gevangen Notonecta’s

ontvangen, die inderdaad Kalophilus bleken te zijn.

De heeren BROERSE en NONNEKENS vingen een groot

aantal JVotonecta’s op het eiland Marken en deze waren

uitsluitend halophilus.

Het is te begrijpen, dat Spr. aanstonds N. halophilus als

een echt brakwaterdier ging beschouwen. Helaas werd zijne

meening ernstig geschokt, doordat hij in het najaar van

1925 een drietal N. halophilus EDW. uit het Waschmeer te

Hilversum ontving, met glaucus L. te samen. Onmiddellijk

heeft Spr. den heer RECLAIRE gewaarschuwd en hem ver-

zocht, vele MNotonecta’s aldaar te verzamelen, waarbij hij hem

de verschilpunten met de gewone bekende vormen opgaf

XLVI VERSLAG.

en de noodige literatuuropgaven verstrekte. Het gevolg

was verrassend, daar genoemde heer Spr. melden kon, dat

het bewuste dier daar bij tientallen te vinden was. Toch

was het daar vroeger nimmer opgemerkt en kwam het bij

revisie van zijne (R's) vroegere vangsten daar ter plaatse

niet te voorschijn. Eene ongeveer gelijktijdige analyse van

het water uit het Waschmeer bewees, dat, zooals ook alge-

meen aangenomen werd, dit meer een zoetwatermeertje iS.

Een onmiddellijk aansluitend onderzoek, in Oct. 1925, in

de Waschkolk te Nunspeet leverde voor dit — eveneens zoet-

watermeertje — ook al een tweetal N. halophilus EDW. op.

Moet nu de hypothese, dat N. halophilus een brakwaterdier

is, opgegeven worden? Naar Spr.’s meening nog niet; er

zijn nl. verschillende mogelijkheden. Het zou kunnen zijn, dat

N. halophilus een vorm is, die zich uit den gewonen glaucus

ontwikkelt, wanneer deze in brakwater zijn levenscyclus

doorbrengt. Daar pleit echter tegen, dat in het Waschmeer,

najaar 1925, de twee vormen tegelijk gevangen werden, en

toch morphologisch scherp gescheiden waren. Meer waar-

schijnlijk is de onderstelling, dat Motorecta in het najaar

zwermt en dat er dan vanuit brakwatergebied invasie van

zoetwatervormen, en omgekeerd, plaats heeft. Het Wasch-

meer toch is, evenals de Waschkolk te Nunspeet, niet ver

van de Zuiderzee verwijderd en het Naardermeer (waar

halophilus trouwens nog niet geconstateerd is) is ook niet

ver af. Ten slotte kan het bij nader onderzoek blijken, dat

N. halophilus een vrij groot verspreidingsgebied heeft en

slechts bij voorkeur in brakwater voorkomt. In elk geval zal

de heer RECLAIRE wel zoo vriendelijk willen zijn, dit jaar

systematisch na te gaan, welke Motonecta's op verschillende

tijden in het Waschmeer voorkomen. Het zou niet onmoge-

lijk zijn, dat Zalophilus in het voorjaar er uit verdwijnt en

N. glaucus alleen overblijft, waardoor Spr.’s tweede onder-

stelling veel aan waarschijnlijkheid zou winnen, nl. dat wij

in N. halophilus EDW. een uitgesproken brakwatervorm

hebben te zien. Mocht dit zoo zijn, dan is dit eene nieuwe

opgave te meer voor de bestudeering der fauna onzer heide-

vennen. In den laatsten tijd waren wij toch geneigd, een

zeker bestanddeel er van als arktisch te beschouwen, evenals

VERSLAG. XLVII

dit in Denemarken het geval is, waar bovendien stroomende

beekjes nog meer beteekenis aan dit vraagstuk geven. Ook

voor een groot deel der meertjes van Noord-Duitschland

zal dit wel het geval zijn. Voor de heidevelden van Noord-

Duitschland komt er bij, dat daar ook meertjes met hoog

NaCl-gehalte voorkomen |).

In hoeverre dit ook voor ons land van belang kan zijn,

is Spr. niet bekend. Voor alle zekerheid heeft hij zich over

deze kwestie tot Prof. VAN BAREN te Wageningen gewend,

die hem echter mededeelde, dat over het chemisch onder-

zoek onzer heidemeertjes al heel weinig bekend is. Deze

heer maakte Spr. er tevens op attent, dat bij Weerselo in

Overijsel eene halophyten-flora voorkomt. De Motonecta-

fauna aldaar zal dan zeker van veel belang zijn. Vele

onderzoekingen zullen noodig zijn, voordat deze kwesties

eenigszins bevredigend beantwoord kunnen worden.

De heer Polak deelt mede, dat hij in de ca. 30 jaar, waarin

hij in de onmiddellijke omgeving van Amsterdam geregeld

entomologische excursies maakt, heeft ervaren, dat onder-

scheidene Lepidoptera-soorten, op dit terrein, dat onafge-

broken voor de flora en fauna noodlottige veranderingen

ondergaat, minstens verscheidene tientallen van jaren hebben

stand gehouden. De min of meer zeldzame soorten, door

SNELLEN als te Amsterdam waargenomen vermeld (bijv.

Agrotis saucia HB, Helotropha leucostigma HB., Nonagria

gemipunctata HATCHETT e. a.), heeft hij daar meermalen

waargenomen, zoo ook vele soorten in de collectie van

„Natura Artis Magistra”, die omstreeks 1860 te Amsterdam

verzameld zijn.

Enkele soorten schijnen eenige jaren verdwenen, maar

komen daarna weer op het tooneel. DR. J. TH. OUDEMANS

deelde Spr. indertijd mede, dat Laszocampa quercus L. om-

streeks 1880 te Amsterdam vrij gewoon was. Spr. had die

soort daar in eene periode van ca. 20 jaar nimmer waar-

genomen, tot hij in de paar laatste jaren het Insectarium

1) Zie onder anderen: W. HALBFASS. Der grosse und der kleine

Bullensee in der Lüneburger Heide. Abh. Naturw. Ver. Bremen., Bd.

XXV. H, 3. pp. 274—276; 6. Nov. 1924.

XLVIII VERSLAG.

van ,, Artis” geregeld met Amsterdamsch materiaal er van

kon bevolken. In een uurtje tijds kunnen in het najaar ge-

makkelijk 50 à 100 rupsen van Z. quercus worden verzameld.

Door het krachtdadig optreden van de Stadsbeplanting

tegen Malacosoma neustria L. en Orgyta antigua L. waren

deze soorten in de laatste jaren te Amsterdam vrijwel ver-

dwenen. Maar in den vorigen zomer heerschte in het W.

en Z. der stad weer eene ringelrupsplaag. In het O. heeft

Spr. daar niets van kunnen bemerken. Ook Orgyza antigua

is weer teruggekomen,

Euproctis chrysorrhoea L., die vroeger ook schadelijk te

Amsterdam optrad, heeft Spr. er nog nimmer waargenomen.

Twee soorten zijn in de paar laatste jaren te Amsterdam

verschenen, die hij daar van te voren nimmer had gezien.

Het zijn Cyanıris argiolus L. en Hipocrita jacobaeae L. Nu

komen beide menigvuldig voor; zelfs in de tuintjes der bin-

nenstad kan C. argiolus dagelijks in aantal gezien worden

en in de onmiddellijke omgeving van Amsterdam zijn overal

op Senecio vulgaris de rupsen van 77. jacobaeae aan te treffen.

De heer J. Th. Oudemans deelt mede, dat hij op 24

Juni 1924 en volgende dagen des avonds, doch vóór donker,

te Garderen Noctuiden-rupsen aantrof, zittende tegen gras-

halmen. Hij hield deze voor rupsen van Hadena ochroleuca

Esp., hetgeen later door de er uit voortkomende vlinders

bevestigd werd, Spr. zag er verscheidene auteurs op na,

welke planten als voedselplanten worden opgegeven. Vermeld

worden vooral granen, te weten rogge en tarwe, waarvan

de rupsen, na de laatste vervelling, vooral de aren zouden

eten; voorts grassen” in het algemeen, terwijl alleen Dactylzs

met name genoemd wordt. Naast deze Gramineeën vond

Spr. nog opgegeven Sa/ix alba door TER HAAR en aard-

beien door ECKSTEIN.

Het trof Spr., dat zijne rupsen uitsluitend op ééne soort

gras aangetroffen werden, alhoewel er vele rondom stonden

en roggevelden vlak bij aanwezig waren. Met de bedoelde

grassoort werden de dieren ook nog gevoed, totdat zij in

den grond kropen. De poppen leverden normale vlinders

van behoorlijke afmeting.

VERSLAG, XLIX

Het gras in quaestie was Agrostis canina L., kruipend

struisgras, en werd als zoodanig gedetermineerd door den

heer HEUKELS, wien Spr. daarvoor zijne erkentelijkheid

betuigt.

Spr. wil uit het medegedeelde geene andere gevolgtrekking

maken, dan dat eene soort, die ook ander voedsel gebruikt,

blijkt nu en dan eene bijzondere voorliefde voor eene be-

paalde voedselplant te hebben.

Mervoleens deelt Spr. mede, dat hij eene onzer blad-

snijderbijen, Megachile centuncularis L., bij het bladsnijden

kon gadeslaan (de determinatie is op ’t oog, zonder nader

onderzoek geschied, om het dier niet te storen). De snelheid,

waarmede de voor de nestcellen bestemde ovale en ronde

bladstukjes met de kaken uit de bladschijf geknipt werden,

was opmerkelijk. Slechts enkele seconden waren daartoe

voldoende. Telkens vloog de bij met een bladstukje weg,

om na korten tid weer terug te komen. Terwijl nu deze

soort meestal de bladeren van rozenstruiken gebruikt, en,

vreemd genoeg, ook wel eens de roode bloembladeren van

Pelargonium zonale, werd in dit geval gebruik gemaakt van

de bladeren van een nog geen meter hoog boompje van

de wilde kastanje.

Verder brengt Spr. nog in herinnering, dat 1925 geen

wespenjaar geweest is; het laatste echte ,,wespenjaar’’, dat

wij gehad hebben, was 1921.

Dat vlinderpoppen, vooral van Sphingiden en Bombyciden,

soms tweemaal, een enkelen keer nog wel meerdere malen

overwinteren, is bekend genoeg. Naar Spr. meent te weten,

komt dit feit betrekkelijk zelden voor bij kleinere vlinder-

soorten. Juist onlangs nam hi echter een dergelijk geval

waar. In 1924 kweekte hij rupsen van Hydernia rupicapraria

HB, die in den aanvang van 1925 de vlinders leverden.

Eén ex. echter, een y, bleef als pop overliggen en kwam

uit op 3 Februari 1926. Het had dus tweemaal overwinterd.

Ten slotte deelt Spr. mede, dat hij Paururus (Sirex)

juvencus L. geregeld op zijn zolder op Schovenhorst, Putten (G.),

aantreft, welke houtwesp zich ontwikkelt uit aldaar opge-

stapelde denneblokken, bestemd voor huisbrand. Elk jaar,

vooral in Augustus, verschijnen uit de in dat voorjaar nieuw

L VERSLAG.

aangevoerde blokken de wespen, zij ’t ook slechts in gering

aantal. Ook de zeer weinig waargenomen parasiet er van,

Ibalia leucospoides HEHW., wordt jaarlijks in enkele exem-

plaren op den zolder aangetroffen.

De naverwante Sex gigas L. werd nog nooit op den

zolder gevonden, ofschoon zij in de bosschen van Schoven-

horst voorkomt en daar meerdere malen door Spr. is waar-

genomen, ook eierleggend, doch niet op dennen, maar op

sparren, en wel eens op fijnspar en eens op Douglas-spar.

Alhoewel vastgesteld is, dat beide soorten zoowel in dennen

als in sparren als larve leven, bevestigt deze waarneming

toch de meening, das Szvex gigas vooral een sparren- en

Paururus (Sirex) juvencus vooral een dennenbewoner is.

De President sluit daarop de Vergadering, onder dank-

zegging aan de sprekers voor hunne mededeelingen.

VERSLAG

VAN DE

EEN-EN-TACHTIGSTE ZOMERVERGADERING

DER

NEDERLANDSCHE ENTOMOLOGISCHE VEREENIGING,

GEHOUDEN TE

LAAG SOEREN,

OP ZATERDAG 19 JUNI 1926, DES MORGENS TE 11 UUR.

President: Dr.J. Th. Oudemans.

Aanwezig zijn: het Eerelid Jhr Dr Ed. J. G. Everts en

de gewone Leden C. P. G. C. Balfour van Burleigh, Ir. G.

A. Graaf Bentinck, P. J. van den Bergh Lzn., A. J. Besseling,

AG Betrem, Mr. A.’ Brants, H. Coldewey, J. B. Corporaal,

BERGE van Eldik Dr, Wall de jong, J.H Jurriaanse,

Bart: Kiynstra; Dr.’ HJ. Lycklama.a-Nijeholt, Dr. D: Mac

Gilau Prot. Dr. J.C oH. de Meñere Dr. A,C. Oudemans,

Dr. Th. C. Oudemans, A. A. van Pelt Lechner, L. H. Scholten,

Er) MM Schuyt, E.]:Toxopeus, P. Tutein Nolthenius, EAT:

Valck Eucassen, H. A. de Vos tot Nederveen Cappel, P. van

der Wiel en Ir. P. H. van Wisselingh.

Afwezig met kennisgeving: het Eerelid Pater Erich Was-

mann S.J. en de gewone Leden Dr. L. F. de Beaufort, K. J.

W. Bernet Kempers, J. Broerse, R. van Eecke, J. Koornneef,

Mien eieitinck,, N. Loggen, Prof. Dr E. D. van Oort Nan

Poeteren (Hoofd van den Plantenziektenkundigen Dienst),

R. A. Polak, Prof. Dr. W. Roepke, G. van Roon, T. Schoevers,

Mr CDL Uyttenboopaart Hi. van der Vaart; EA. Wi C.

Venmans, Mej. H. Vos, Mr. L. H. D. de Vos tot Nederveen

Cappel, Prof. Dr. Max C. W. Weber en J. C. Wijnbelt.

De President opent de vergadering met de volgende rede:

Tijdschr. v. Entom. LXIX. 4

LII VERSLAG.

Mijne Heeren,

Het is mij een voorrecht, U weder het welkom te mogen

toeroepen op deze onze een-en-tachtigste Zomervergadering.

Met een gevoel van niet beschaamd vertrouwen doe ik dat

ten opzichte van hen, die zelden of nooit op deze bijeenkom-

sten ontbreken en tot wie men zou kunnen zeggen: ik wist

wel, dat ik U, vaste klanten, ijverige verzamelaars, hier zou

aantreffen. Tot hen, die slechts nu en dan onze vergaderingen

bezoeken, richt ik, aangenaam verrast door hunne aanwezig-

heid, mijne begroeting met den wensch, dat de hier onder-

vonden ervaringen hen tot vaker bezoek mogen opwekken,

waardoor zij wellicht óók eenmaal tot de vaste garde zullen

gaan behooren. Met belangstellende verwachting eindelijk

richt ik het welkom tot hen, die voor het eerst eene verga-

dering onzer Vereeniging bijwonen, hetzij zij eerst onlangs

tot het lidmaatschap toetraden, dan wel dit reeds vroeger

deden, doch in ons midden nog niet tegenwoordig waren.

Van hen vertrouw ik, dat zij krachtig zullen medewerken

aan ons doel, de entomologie naar ieders beste krachten te

bevorderen, en wederkeerig in onzen kring al datgene zullen

vinden, wat zij er van verwachten, zich er spoedig te huis

zullen gevoelen en mede zullen werken, om zoowel den weten-

schappelijken naam, waarop zij bogen mag, als den vriend-

schappelijken geest, die hier heerscht, hoog te houden en

te bestendigen.

Overgaande tot de vermelding van de lotgevallen onzer

Vereeniging, komen de geleden verliezen allereerst aan

de sorde.

Van onze eereleden overleed op 22 November 1925 Dr. E.

BERGROTH te Ekenäs in Finland. Hij was ons jongste eerelid

en werd daartoe benoemd in 1924. Vroeger had hij veel

bijgedragen tot de kennis der Europeesche Coleoptera, doch

later is hij vooral op den voorgrond getreden als een der

beste kenners van de Hemiptera Heteroptera orbis terrarum.

Vooral over deze laatste zijn zijne publicaties talloos.

Mede ontviel ons ons correspondeerend lid A. FAUVEL te

Caen. Naar wij vernamen, moet hij reeds in 1921 overleden

zijn, wat ons evenwel niet ter oore kwam. Hij was ons oudste

correspondeerend lid, namelijk sedert 1874.

VERSLAG. LIII

Van onze gewone leden kwamen te overlijden:

W. WITTKAMP, lid sedert 1921 en

D. VAN DER Hoop, lid sedert 1882.

Als ik den naam VAN DER HOOP noem, dan treedt bij U

allen de herinnering naar voren aan een Bestuurslid, waar-

aan onze Vereeniging groote verplichtingen heeft, aan een

man, die steeds op zijn post was en op wien men onvoor-

waardelijk kon rekenen. Lid geworden in 1882, werd hij,

speciaal op voorstel van den toenmaligen president, P. C. T.

SNELLEN, in 1894 tot bestuurslid benoemd en door het

bestuur tot secretaris verkozen, als opvolger van den onvol-

prezen VAN DER WULP. Deze functie vervulde hij tot 1917,

toen hij die, in onderling overleg met zijne medebestuurs-

leden, verwisselde met de minder inspanning eischende

functie van penningmeester. Deze laatste vervulde hij tot aan

zijn overlijden op 15 Juli 1925. Van wege onze Vereeniging

werd hem de laatste eer bewezen door Uwen president en

Uwen secretaris, van wie eerstgenoemde daarbij zijne ver-

diensten in het licht stelde en hulde bracht aan zijne nage-

dachtenis. In geschrift en beeld geschiedde dit op meer

uitvoerige wijze in een „in memoriam”, verschenen in de

jongste aflevering van het Tijdschrift voor Entomologie, door

Mr. UYTTENBOOGAART, die daarin den overledene op uit-

nemende wijze kenschetste. Het bijgevoegde portret, dat hem

weergeeft, zooals wij hem in den laatsten tijd kenden, zal

mede bijdragen, om hem in onze herinnering te doen

voortbestaan.

Als gewoon lid bedankten:

Het Antonius-gesticht te Slagharen, lid sedert 1923,

Mevr. GRETA VAN DER HEYDE—JONGES, te Groenekan,

lid sedert 1919,

Dr. A. J. M. TER LAAG, te ’s-Gravenhage, lid sedert 1919,

Bj, bz TEUCKRER, te Roermond, lid sedert 1923,

C. SOLLE, te Rotterdam, lid sedert 1900.

Van de ledenlijst werd afgevoerd, wegens het niet voldoen

aan zijne financieele verplichtingen ten opzichte van onze

Vereeniging:

P. TEUNISSEN, te Amsterdam, lid sedert 1912.

LIV VERSLAG.

Als gewone leden traden toe:

J. D. T. HARDENBERG, te Utrecht,

Dr. W. H. DE JONG, te Wageningen,

B. J. LEMPKE, te Amsterdam,

J. C. YAN DER MEER MOHR, te Medan,

A. A. VAN PELT LECHNER, te Arnhem,

Mep AC REIEINGH, te Goes, en

Dr. H. VERPLOEGH, te s-Gravenhage,

terwijl zich als lid bij den aanvang van het nieuwe vereeni-

gingsjaar, 1 Juli 1926, opgaven:

B. E. BOUWMAN, te Bilthoven,

Me, SEI. Vos, te. Utrecht,

Mevr. B. DE Vos, geb. DE WILDE, te Amsterdam.

Voorts kan ik vermelden, dat, mede met ı Juli 1926, twee

nieuwe begunstigsters zijn toegetreden, n.l. de dames:

Mevr. A. Y. S. MAC GILLAVRY, geb: MATTHES EN

Mevr. A. CORPORAAL, geb. VAN RIENDERHOFF.

Onze Vereeniging bestaat, deze medegeteld, thans uit:

1 Het Buitengewoon Eerelid,

8 Eereleden,

13 Begunstigers,

5 Correspondeerende leden,

6 Buitenlandsche leden,

138 Gewone leden,

171, tegen verleden jaar 165.

Betreffende onze publicaties moge worden vermeld, dat

van het Tijdschrift voor Entomologie Deel LXVII gereed

kwam, terwijl van Deel LXIX de eerste aflevering verscheen.

De stof voor de drie verdere afleveringen van dit deel is

reeds voorhanden.

Van de Entomologische Berichten verschenen de nummers

144 tot en met 149. De heer TOXOPEUS heeft op zich genomen,

de inhoudsopgave, het register en de lijst van errata voor

Deel VI te bewerken. Moge hij daarmede spoedig gereed zijn!

Ik wil deze gelegenheid niet laten voorbijgaan, om de leden,

die dit nog niet deden, op te wekken, om zich op ons Tijd-

schrift te abonneeren. Hoe meer abonné’s ons Tijdschrift

VERSLAG. LV

heeft, hoe meer het aan zijn doel zal kunnen beantwoorden.

Ook het werven van begunstigers blijve U allen aanbevolen,

vooral na het schoone voorbeeld, zoo juist door twee be-

stuursleden gegeven.

Omtrent onze Bibliotheek zal onze bibliothecaris, Dr. MAC

GILLAVRY, U zoo aanstonds verslag uitbrengen. Ik kan echter

niet nalaten, mijne groote ingenomenheid te betuigen over

de wijze, waarop ons boekenbezit thans in het Koloniaal

Instituut te Amsterdam gehuisvest is. De geweldige degelijk-

heid van dit bouwwerk, waaraan alle verbeteringen van den

nieuweren tijd zijn aangebracht, vestigt onomstootelijk de

meening, dat eene betere bewaarplaats moeilijk denkbaar is.

Ons boekenfonds, de geheele voorraad dus van ons Tid-

schrift, de Entomologische Berichten en verdere uitgaven

van onze Vereeniging, is ook van Rotterdam naar het Kolo-

niaal Instituut overgebracht en geniet dus eveneens van de

zooeven genoemde voordeelen. Voor dien bevond zich dit

te Rotterdam en stond onder toezicht van en werd verzorgd

door Mr. UYTTENBOOGAART, wien ik nog eens hartelijk dank

wil zeggen voor zijne goede zorgen, hieraan besteed.

Namens onzen Penningmeester, Mr. UYTTENBOOGAART, die

helaas hier niet aanwezig kan zijn, zal U straks de stand

onzer financiën worden geopenbaard. Ik wensch er de Ver-

eeniging geluk mede, wat ik reeds voorloopig in het verslag

der laatste wintervergadering vermeldde, dat de heer UvT-

TENBOOGAART bereid gevonden is, het tijdelijk door hem

vervulde penningmeesterschap definitief op zich te nemen.

Moge het voor ons weggelegd zijn, langen tijd van zijne

kennis en zijne toewijding te profiteeren !

Aan het einde van mijn verslag gekomen, rest mij alleen

nog, den wensch uit te spreken, dat deze Zomervergadering

in rijkdom van mededeelingen en in genoegelijkheid, ja in

geen enkel opzicht, bij vorige vergaderingen moge achter-

blijven en de excursie, die wij morgen hopen te maken, na

afloop als volkomen geslaagd kunne worden aangemerkt!

Met dezen wensch open ik deze een-en-tachtigste Zomer-

vergadering.

Daar de Penningmeester wegens ongesteldheid verhinderd

s, de vergadering bij te wonen, en zelf het financieel verslag

LVI VERSLAG.

uit te brengen en toe te lichten, leest de Secretaris de

hoofdcijfers ervan voor. Het verslag ín pleno zal gevoegd

worden bij het Verslag der a.s. Wintervergadering.

Tot leden der Commissie tot het nazien van net financieel

beheer over 1926—’27 worden benoemd de heeren G. A.

Graaf BENTINCK en P. v. D. WIEL. Beide heeren aanvaarden

deze benoeming.

De Bibliothecaris brengt uit het volgende

Verslag omtrent den toestand der bibliotheek (1926).

Mijne Heeren,

Mijn eerste Verslag uitbrengend over de bibliotheek, zal

ik uitermate kortheid betrachten, aangezien voor mij dit een

proefjaar was en ik veel minder tijd aan de bibliotheek heb

kunnen besteden, dan door mij voorzien was. Aansluitend

aan mijn voorganger deel ik mede, dat de leeszaal nu gereed

is. De tocht er heen is nog steeds een lange, mate

struikelblokken, die men daarbij op zijn weg ontmoette, zijn

bijna verdwenen. De afzonderlijke ingang voor de bibliotheek

zal, hoop ik, spoedig voor gebruik gereed zijn.

Geschenken kwamen in van de volgende heeren:

Prof..Dr. C. Aurivillius, H. Blunck, Prof. Dr. Ik) Pade Busse

J. B. Corporaal, Dr. K. W. Dammerman, Dr. A. Dampf, Jhr.

De sEd. J.G. Everts, H. Heiner, Prof. DrK MSH

W. C. van Heurn, Prof, C. Janet, L. G. E. Kalshoven, R. Kleine,

S. Leefmans, Dr. D. Mac Gillavry, E. B. A. Meyrick, Prof.

Dr. W. Roepke, Dr. A. Schierbeek, W. Speyer, Dr. J. Ville-

neuve, Mevr. Dr. N. L. Wibaut, geb. Isebree Moens, G. N.

Wolcott. Bovendien van de Instellingen: Department of

Agriculture St. Paulo, Ent. Soc. of America, Instituut voor

Plantenziekten te Buitenzorg, Kon. Ver. „Het Koloniaal

Instituut”, Smithsonian Institution.

In het tijdvak van 1 Januari tot 31 December 1925 bedroeg

het aantal uitgeleende boeken op 327 bons, zijnde aan 33

verschillende personen, een totaal van 386. Het aantal be-

zoekers over hetzelfde tijdvak was 75.

Het is gebleken, dat het fonds van den catalogus uitgeput

is, zoodat de jongere leden soms het voordeel van het ge-

bruik daarvan ontberen. Verheugend is echter, dat nu fondsen

VERSLAG. LVII

voor een nieuwen catalogus beschikbaar worden gesteld ;

getracht zal worden, de uitgaaf daarvan zooveel mogelijk te

bespoedigen. Slechts door vereenvoudiging van samenstelling

zal het kunnen gelukken, het tijdroovende werk van voor-

bereiding te doen slagen. Aanbeveling zal het verdienen,

wanneer de leden nu hunne boekerijen willen nazien, of zij een

en ander aan de bibliotheek kunnen afstaan, daar dan de titels

dezer werken nog in den catalogus opgenomen kunnen

worden. Doordien het publiceeren van supplementen der

aanwinsten reeds langen tijd gestaakt ís, is onze bibliotheek

rijker dan aan de leden bekend is. Op welke wijze in deze

leemte in de toekomst het beste ís te voorzien, wordt nog

overwogen. Voor het oogenblik, nu een nieuwe catalogus

wordt voorbereid, lijkt het mij niet gewenscht, daaraan over-

bodige kosten te besteden. In elk geval zal gezorgd worden,

dat hierin voorzien wordt.

Uit het verslag van den penningmeester is u gebleken,

dat het extra-fonds voor de bibliotheek niet uitgeput is. Mag

ik de leden er aan herinneren, dat de bedoeling van dit

fonds o.a. is, om desiderata snel te kunnen koopen wanneer

zij worden aangeboden. Daartoe ís echter in de eerste plaats

noodig, dat bekend is, wat de desiderata zijn. Mochten er

dus bij de leden wenschen bestaan, dan wordt in hun belang

en in dat van de bibliotheek op mededeeling daarvan aan-

gedrongen.

De heer Schuyt vraagt, waarom boeken, die hij noodig

heeft, zoo vaak teruggevraagd worden en is van meening,

dat de meest gewenschte toestand is, dat de boeken zoo veel

mogelijk zijn bij de leden, die ze gebruiken, en niet op de

planken der bibliotheek.

De Bibliothecaris antwoordt, dat vooral tijdschriften dik-

wijls gelijktijdig door meer dan een der leden aangevraagd

worden en dringt aan op vlotter beantwoording van terug-

aanvragen.

De heer Corporaal bepleit voor vele tijdschriftseriën en

voor verzamelwerken, die over vele onderwerpen handelen,

de aanwezigheid op de bibliotheek zelve. Men wenscht dik-

wijls van elk slechts enkele regels in te zien en dan is het

LVIII VERSLAG.

van groot gemak, als men die werken bij een bezoek aan

de bibliotheek daar aantreft. Het vele heen en weer zenden

brengt ook bezwaren en kosten mede.

De heer Van den Bergh meent, dat bij sommige werken

op den rug verkeerde serienummers aangegeven zijn en

wordt door bibliothecaris en president beantwoord; dit ge-

schiedt ook met eenige opmerkingen van andere heeren.

De President doet mededeelingen over de nieuwe organi-

satie en catalogiseering.

De vaststelling van de plaats, waar de volgende zomer-

vergadering zal worden gehouden, is thans aan de orde.

Voorgesteld worden: Zuid Limburg (door den heer EVERTS),

Veenendaal (door den heer TUTEIN NOLTHENIUS), Domburg

(door den heer LYCKLAMA A NIJEHOLT), Ommen (door den

heer BRANTS), Gaasterland (door den heer BETREM). Uit de

stemming blijkt, dat de meerderheid der vergadering is voor

Zuid Limburg. De nadere keuze van de plaats aldaar wordt

aan het Bestuur overgelaten.

Hierop stelt de President aan de orde de verkiezing van

drie nieuwe bestuursleden, daar de heeren CORPORAAL en

MAC GILLAVRY aan de beurt van aftreden zijn, en ter voor-

ziening in de vacature VAN DER Hoop. Bij de daarop ge-

volgde schriftelijke stemming blijken met groote meerderheid

de eerstgenoemden beide herkozen te zijn en tot nieuw

bestuurslid gekozen de heer F. T. VALCK LUCASSEN. Alle

drie heeren verklaren zich bereid, de benoeming te aanvaarden.

Daarna is aan de orde de verkiezing van 2 nieuwe Eere-

leden. In de eerste plaats stelt de President voor, daartoe Mr.

A. BRANTS te benoemen, den Nestor onzer Lepidopterologen,

wiens verdiensten, vooral ook wat de levensgeschiedenis onzer

Nederlandsche Lepidoptera betreft, stellig geene nadere

toelichting behoeven. Een hartelijk applaus bewijst de instem-

ming der Vergadering met dit voorstel. De heer BRANTS

verklaart de benoeming gaarne te aanvaarden.

De tweede candidaat van het Bestuur is Dr. TH. BECKER.

Ter toelichting geeft de President het woord aan Prof. DE

MEIJERE, die deze candidatuur van den Nestor der heden-

VERSLAG. LIX

daagsche Dipterologen met warmte aanbeveelt. Dr. BECKER

heeft eerst op lateren leeftijd de studie der entomologie

ernstig ter hand genomen, maar beeft, eenmaal daarmede

en speciaal met de Diptera begonnen, sedert tal van jaren

onafgebroken eene reeks belangrijke verhandelingen, deels

monographieën van moeilijke groepen of genera, deels resul-

taten zijner vele reizen in weinig bezochte gedeelten van het

palaearctische gebied, in het licht gegeven. Nog op hoogen

leeftijd verschenen van hem omvangrijke bewerkingen van

de Chloropinen en Dolichopodiden uit alle wereldstreken

en ook nu hi bijna 86 jaar geworden is, neemt hi deel,

voor zoover de Ephydrinen betreft, aan het door LINDNER

uitgegeven uitvoerige werk over Midden-Europeesche Diptera.

Voor enkele jaren werden zijne verdiensten o. a. erkend

door zijne benoeming tot doctor honoris causa.

Met algemeene stemmen wordt hierop Dr. BECKER tot

eerelid benoemd.

De President stelt hierna aan de vergadering voor, mach-

tiging te verleenen tot het oprichten eener Afdeeling ,,Noord-

Holland en Utrecht’, waarvan het voorloopige reglement

reeds door het Bestuur onzer Vereeniging is goedgekeurd.

De heer BRANTS oppert de bedenking, of het ontstaan en

de groei van dergelijke afdeelingen niet zou kunnen leiden

tot versnippering, ten nadeele van de moedervereeniging. De

President wijst er op, dat de leden dier afdeelingen in de

eerste plaats lid moeten zijn van de Nederlandsche Entomo-

logische Vereeniging, en dat afdeelingen naar zijne meening

niet alleen den band der leden met de vereeniging versterken,

maar ook zeer nuttig kunnen zijn, om jonge leden voor de

moedervereeniging aan te kweeken en aan te werven. Door

de heeren MAC GILLAVRY, DE MEIJERE en TOXOPEUS wordt dit

nog nader toegelicht, vooral ook het aanbevelenswaardige, om

in de eerste plaats voor jeugdige beoefenaars der entomologie

in de afdeelingen zeer vrijgevig te zijn met introductie.

Daardoor kan de beginnende neiging tot de entomologie

verder ontwikkeld worden en dan kunnen te gelegener tijd

deze personen worden opgewekt, om tot de vereeniging toe

te treden. De heer BRANTS verklaart zich hierdoor bevredigd

LX VERSLAG.

en de machtiging tot oprichting wordt bij acclamatie door

de vergadering verleend.

De President licht hierna toe een bestuursvoorstel, om aan

den Plantenziektenkundigen Dienst te Wageningen

in eigendom af te staan eene serie van het Tijdschrift voor

Entomologie van deel 18 t/m. 67. Aan het Rijkssubsidie

voor de uitgave van ons Tijdschrift is vanaf het begin (met

deel 18) de voorwaarde verbonden geweest, dat wij aan het

Rijk daarvoor 25 exemplaren van iederen jaargang zouden

afstaan. Sedert vele jaren ontvangen wij van die 25 exem-

plaréen#eresereseld 13 om niet terug. Nu” het Ryksren

behoeve van den Plantenziektenkundigen Dienst verzoekt,

om van jeder deel wederom een exemplaar afte staan,

kunnen wij dat niet weigeren. Gehoopt mag worden, dat deze

kostbare schenking de banden met het Rijk nauwer zal aan-

halen. Daar het Bestuur verder zeer goed inziet, dat het

bezit eener geheel volledige serie door den Plantenziekten-

kundigen Dienst zeer op prijs zal worden gesteld en ook

het aanwezig zijn van eene dergelijke serie in de bibliotheek

van dien Dienst van nut geacht mag worden voor de weten-

schap, stelt het Bestuur nog voor, de ontbrekende deelen

I t/m. 17 aan dien Dienst in doorloopend bruikleen af

te staan, met dien verstande, dat teruggave niet zal worden

gevraagd, zoo lang het tegenwoordige Rijkssubsidie van

f 500.— per jaar gehandhaafd zal blijven. Een en ander

wordt door de Vergadering goedgekeurd.

Het voorstel van het Bestuur, om aan den Bibliothecaris

een crediet van f 500.— toe te staan voor kosten van voor-

bereiding van den nieuwen catalogus der boekerij, wordt

aangenomen.

De President geeft daarna het woord aan den heer DE

MEIJERE, om, namens het Bestuur, aan het voorgaande nog

eene mededeeling toe te voegen.

De heer DE MEIJERE acht zich gelukkig, de leden er mede

in kennis te mogen stellen, dat onze PRESIDENT zich bereid

verklaard heeft, het Bestuur, en daardoor indirect de Ver-

eeniging, in staat te stellen, om eene prijsvraag uit te schrijven

VERSLAG. LXI

betreffende eene systematische, faunistische en biologische

verhandeling over de Nederlandsche Z%ysanura en Collembola.

Zij, die mededingen, moeten zijn Nederlander en gepromo-

veerd in de biologie aan eene Nederlandsche Universiteit of

doctorandus [-a] als voren, of daarmede gelijk te stellen

personen, ter beoordeeling van de na te noemen commissie.

Tijdsduur voorloopig drie jaar (tot 31 Dec. 1929). Beoordee-

ling door eene commissie van 3 leden onzer Vereeniging, te

benoemen door ons Bestuur. Prijs: duizend gulden, waarvan

de helft komt ten bate van de uitgave van het werk.

Het Bestuur heeft dit voorstel met groote ingenomenheid

ontvangen, en spreker meent hulde te mogen brengen aan

den President, die op zoo ruime wijze hier zijne oude liefde

voor de studie dezer beide insectenorden vereenigd heeft

met de belangen van onze jongere biologen en van onze

Vereeniging.

De leden betuigen door krachtig applaus hiermede hunne

instemming.

De heer Brants vraagt, of er geene mogelijkheid is, een

vervolgrepertorium op het Tijdschrift voor Entomologie,

van af deel 25, samen te stellen, dat voor vele leden van

groot nut zou zijn.

Behalve de kosten zou in dezen de groote vraag zijn,

iemand te vinden, die bereid zou zijn, de redactie van dit

zeer omvangrijke werk ter hand te nemen.

Dr. A. C. Oudemans stelt voor, daartoe eene oproeping

in de Entomologische Berichten te plaatsen.

Hierop zijn aan de orde de

Wetenschappelijke mededeelingen.

De heer de Meijere deelt mede, dat hij, na de uitgebreide

overstrooming, die omstreeks de jaarwisseling 1925/26 in

vele deelen van ons land zoo groote verwoestingen aan-

richtte, wederom van ons medelid, den heer L. H. SCHOLTEN,

uit de omgeving van Herwen bij Lobith, talrijke Dipteren-

pupariën uit aanspoelsel verkregen heeft. De kweek ge-

schiedde als ten vorigen jare zooveel mogelijk gescheiden

in glazen buisjes, met kurk gesloten en gedeeltelijk met

LXII VERSLAG.

vochtig mos gevuld, en gelukte grootendeels; wel kwamen

er van de Anthomyinen meer dan verleden jaar niet tot

volle ontplooiing, wat hare determinatie bemoeilijkte. De

lijst der gekweekte soorten is desniettemin nog omvangrijker

dan de voorgaande. Zij volgt hieronder :

Cecidomyidae : Mayetiola sp.

Syrphidae: Chilosia vernalis FALL., intonsa LOW, *Syrphus

latifasciatus MACQ.

Tachinidae: Sarcophaga sp.

Anthomyidae: Lyperosia irritans L., *Morellia aenescens

R. D., Mydaea duplicata MG, Hebecnema umbratica MG.,

*Fannia sp., Hylemyia fugax MG. "nigrimana MG., *pilipyga

VILL. fn. n. sp., pullula ZETT., Pegomyia hyoscyamt PANZ.,

Chortophila aestiva MG., cilicrura RD., cinerella FALL., *dis-

creta MG., dissecta MG., intersecta MG., octoguttata ZETT.,

“pratensis MG., radicum L., sepia MG., trichodaciyla ROND.,

Anthomyia pluvialis L., Myopina reflexa R. D.

Cordylurinae : *Norellia spinimana DEG., Scatophaga ster-

coraria L., merdaria F., Hydromysa livens FALL., Trico-

palpus fraternus MG.

Sciomyzinae : *Tetanocera ferruginea FALL., *Dichrochira

leucopeza MG., Ditaenia cinerella FALL.

Helomyzinae: * Tephrochlamys canescens MG.

Sepsinae: Sepsis flavimana MG. *Sepsidimorpha pilipes

V. D. W., *Nemopoda cylindrica F., Enicita annulipes MG,

Themira putris L., superba HAL. (= ciliata STAEG.).

Agromyzinae : Agromyza nigripes MG., Domomyza “ambigua

FALL., *mobilis MG., *cinerascens MACQ., nana MG., *Dizy-

gomyza abnormalis MALL., Liriomyza orbona MG., ornata MG,

*pusilla MG. s. 1, *Phytomyza atricornis MG., *cineracea

HEND. fn. n. sp. *P%. n. sp. (aff. secalina HER. et gymnostoma

Low).

Milichiinae: *Desmometopa sordidum FALL.

Chloropinae: *Chloropisca glabra MG.

Ephydrinae: *Clasiopa glaucella STENH.

Borborinae : Borborus equinus FALL., “Sphaerocera subsultans

F., Limosina (Scotophilella) *pseudoleucoptera DUDA fn. n. sp.,

*retracta ROND., *crassimana HAL., (Thoracochaeta) “zosterae

HAL.

VERSLAG. LXIII

Bovendien zijn er nog eenige niet uitgekomen puparién,

die zeker niet tot eene der bovenstaande soorten behooren.

In het geheel werden 65 soorten gekweekt; hiervan waren

er 27 ten vorigen jare niet aanwezig; deze zijn in boven-

staande lijst met een *

leverden dus determineerbare puparién van 83 soorten.

Niet voorhanden waren dit jaar: een Phoriden-puparium

(althans niet met zekerheid; een der puparia doet er sterk

aan denken), Haematobia stimulans MG., Morellia hortorum

FALL, Myospila meditabunda F., Hydrophoria divisa MG.,

Hylemyia lasciva ZETT., Phrosia albilabris FALL., Trecopalpus

punctipes MG., Sciomyza obtusa FALL., Ditaenta grisescens MG.,

MG., Sepedon sphegeus F., Sepsis nigripes MG., Themira pusilla

ZETT., Drosophila fenestrarum FALL., Napomyza glechomae

KALT., Phytomyza nigra MG., breschket HEND., Clasiopa

obscurella FALL., Philygria obtecta BECK., Borborus uncinatus

DUDA, Limostna humida HAL.

Van de ten vorigen jare meegezonden imagines zijn nu

alleen gekweekt de drie Borborinen: Borborus equinus FALL.,

gemerkt. Beide jaren gezamenlijk

Sphaerocera subsultans F., Limosina crassimana HAL., zoodat

te vermoeden valt, dat de overige ter plaatse zich op het

aanspoelsel kunnen begeven hebben, zonder dat de pupariën

zijn aangevoerd.

Dat een zoo groot gedeelte wederom hetzelfde was, wijst

er wel op, dat onder de massa Musciden s.1., die uit ons

land bekend zijn, toch zeer bepaalde soorten meer kans

hebben dan andere, om in zulk eanspoelsel terecht te komen,

gedeeltelijk wel door oppervlakkige ligging of voorkomen

aan slootkanten van de puparia. Er zijn toch verscheidene

minder gewone soorten, zoodat de algemeenheid niet de

hoofdrol speelt. Zeer opmerkelijk is, dat de als vlieg weinig

gevangen Zirzomysa ornata MG., nu nog talrijker dan ten

vorigen jare aanwezig was. Het zal wel eene mineerende soort

zijn, maar waarin bleef nog onbekend, vermoedelijk in eene

of andere bij of in het water groeiende plant. Vier soorten, nl.

Hylemyia pilipyga VILL., Phytomyza cineracea HEND. en eene

waarschijnlijk nog geheel onbeschreven soort van dit genus,

zoomede Zzmosina pseudoleucoptera DUDA, zijn nieuw voor onze

fauna. Behalve van deze Phytomyza’s, waren Spr. onder de

LXIV VERSLAG.

Agromyzinen ook de puparién van Domomyza cineracea

HEND. en Disygomyza abnormalis MALL. nog onbekend.

Zeer weinig bij ons gevonden is de indertijd door VAN DER

WULP nieuw beschreven kleine Sepsine, ,,Sepszs” pilipes V.D.

W., die nu door den monograaf dezer familie, Dr. DUDA,

in het genus Sepsidimorpha wordt geplaatst.

De heer Scholten wijst er op, dat ditmaal het overstroo-

mingswater over bouwland geloopen is en dat dit eene

verklaring zou kunnen geven van het groote aantal andere

soorten dan in vorige jaren aangetroffen.

De heer Mac Gillavry deelt het navolgende mede:

Het toeval wilde, dat eenige indertijd van den heer VAN

DEN BERGH ontvangen Flafidae door Spr. uitgezet werden,

tegelijk met den aankoop der platen van het werk van GUÉRIN,

de insecten van BÉLANGER's reis beschrijvende. Op een dezer

platen waren de insecten afgebeeld en wel de tegenwoordig

Colobesthes falcata GUÉR. geheeten soort. Met de monographie

van MELICHAR de determinatie verifieerende, bemerkt Spr.,

dat deze twee soorten van het genus Colobesthes onderscheidt

en wel de bovengenoemde falcata GUER. en semanga DIST.

Terwijl de eerste soort de voorvleugels min of meer hyalien

heeft, wit of groen-wit van kleur, is de tweede soort in ’t

bezit van ondoorschijnende voorvleugels met groote krijtwitte

strepen of vlekken. Overigens biedt ook de gedetailleerde

uitwerking der diagnosen geene punten, waar men soorten op

kan onderscheiden. Wanneer men de literatuur nagaat, is

het duidelijk, dat men aan kleurverschillen bij Flatiden

weinig houvast heeft; ook de grootte der dieren is wisselend,

terwijl zelfs het kenmerk, waardoor Colobesthes zich van aan-

verwante genera onderscheidt, nl. de uitgetrokken suturaal-

hoek, bij de verschillende individuen in wisselende mate,

maar wel steeds, aanwezig is. DISTANT zelf, die de tweede

soort (?) het aanzijn gaf, wijst reeds op dit laatste en beeldt

een exemplaar van falcata af, dat den spitsen suturaalhoek

slechts in geringe mate bezit. Deze teekening heeft echter

bovendien het merkwaardige, dat de voor semanga karakte-

ristieke vlekteekening er, zij ’t in embryonalen toestand,

duidelijk op ís aangegeven.

VERSLAG. LXV

Beziet men nu het rondgaande exemplaar, dat met falcata

overeenkomt, dan kan men bij bepaald opvallend licht zeer

duidelijk de vlekteekening zien, die bij het semanga-exemplaar

zoo opvallend is. Voor Spr. is dan ook semanga slechts eene

sterk uitgekleurde falcata.

Is in dit geval slechts sprake van eenen overgang van

mindere en meerdere intensiteit groen, in andere gevallen

vertoont zich nog het verschijnsel, dat roode en groene

exemplaren van eene zelfde soort door elkaar zijn waar-

genomen. Een zeer sprekend geval werd in de Trans. Ent.

Soc. London 1902, p. 695, medegedeeld door HINDE, die

van eene Afrikaansche Flatide groene en roode exemplaren

vond, door elkaar op een tak voorkomende. Hier was dit

tevens eene welkome aanleiding voor POULTON, om op de

mimicry te wijzen, die tusschen deze dieren en vlinder-

bloemen bestaat. Deze ging in dit geval zelfs zoo ver, dat ’t

geleek op eene bloeiwijze, waarvan de ongeopende bloemen

(de groene exemplaren) bovenaan zaten, terwijl de geopende

bloemen (de roode exemplaren) onderaan zaten. Het is niet

onmogelijk, dat hier, evenals bij bloemen, van een min of

meer uitgekleurd zijn sprake is, ofschoon het ook schijnt

voor te komen, dat beide vormen volkomen uitgekleurd zijn.

Wanneer men de dieren opjaagt en zij gaan weer, zooals

gewoonlijk, groepsgewijze, zitten, dan is echter van een ge-

scheiden zijn der roode en der groene exemplaren geen

sprake. De publicatie van HINDE (POULTON), benevens eene

tweede van dezelfde auteurs, waarin echter de bloemenmimicry

Cercopidae betreft, worden vertoond (Trans. Ent. Soc. London

1006 'P.:225).

Iorde Mem. a. Proc. ofthe! Manchester Lit. 4 Phil: Soc.

Vol. 58, Part. II, 1914, deelt IMMS een dergelijk geval mede,

waarbij van eene Flatide in de Himalaya, Phrommia margt-

nella OL., groene en roodbruine exemplaren voorkomen. Hier

waren de vormen bijna steeds in afzonderlijke kolonies ge-

scheiden. Slechts tweemaal nam hij waar, dat de kleurtypen

gemengd voorkwamen.

Het genoemde zal waarschijnlijk wel voldoende zijn, om

te doen inzien, dat, als in deze diergroep twee soorten be-

schreven zijn, die alleen in kleur verschillen, het vermoeden

LXVI VERSLAG.

niet zoo heel verwerpelijk is, dat beide slechts vormen van

eene soort zijn.

Spr. laat nog een tweetal /7/atzden zien, waarvan de eene

nog niet gedetermineerd, waarbij ook roodachtige en groen-

achtige vormen voorkomen.

De andere, Azcanza rosea SPINOLA, heeft ook een groenen

vorm, die door denzelfden auteur als Poeczloptera coroman-

delica SPIN. beschreven is, maar volgens Spr. ongetwijfeld

tot dezelfde soort behoort !). Ofschoon SPINOLA beide tot

twee verschillende genera rekende, hebben latere auteurs,

o.a. MELICHAR, wel ingezien, dat zij zeer dicht bij elkaar

behoorden en zijn zij nu als Vephesa rosea SPIN. en Nephesa

coromandelica SPIN. bekend.

KARNY, in Treubia Vol. III, 1, 1922, neemt ze ook nog

als twee soorten aan, merkt echter op, dat het verschil in

grootte, nog door MELICHAR gereleveerd, voor zijne twee

exemplaren niet bestond.

Bij de nu door Spr. gedemonstreerde soorten bestaan, zooals

te zien is, nog duidelijk tusschenvormen in kleur, hetgeen

naar Spr.’s meening mede er voor pleit, om niet te spoedig

van verschillende soorten, maar slechts van kleurvormen

te spreken.

De heer Toxopeus nam eens waar, in den bergtuin van

Tjibodas (Java), dat aan een Leguminosen-boom eene soort

Terias (Pieridae) aan eene bladnerf was verpopt; de poppen

hingen op regelmatige afstanden, zoodat men zou meenen,

een vruchttros te zien. Toen op een morgen de gele vlin-

dertjes uitkwamen, en aldus op de leege pophulzen zich

ontwikkeld hadden, leek het geheel op een bloemtros van

eene Leguminose. Of men hier aan mimicry moet denken,

durft Spr. niet te beslissen, maar het is zeker, dat er eene

reden moet zijn, waarom de rupsen zich zoo zuiver aan den

bladsteel gerangschikt hadden, voordat ze zich verpopten.

De President zegt, dat daarentegen sommige rupsen, o.a.

1) De beschrijving van beide soorten is te vinden in de Ann. de la

Soc. Entom. de France, Tome VIII, 1839. Daar rosea op pag. 400 en

coromandelica op pag. 440 beschreven staat, zal de soort bij vereeniging

den naam MNephesa rosea SPIN. (= coromandelica SPIN.) moeten dragen.

VERSLAG. LXVII

van Vanessa polychloros L., gezellig leven, maar voor de

verpopping zich ver uiteen verspreiden.

De heer Everts deelt het navolgende mede. De Coleoptera,

uit aanspoelsel van de overstrooming in Januari, bij Herwen

nabij Lobith, van den heer L. N. SCHOLTEN ontvangen, zijn

thans gedetermineerd. Het aantal soorten bedraagt 425,

meest allergewoonste, maar ook een aantal zeldzame,

waaronder ééne nieuw voor de fauna. Zij behooren tot 26

familiën, van welke het meest vertegenwoordigd zijn: de

Carabidae met 51, de Sfaphylinidae met 140, de Hydrophi-

lidae met 36, de Nitidulidae met 15, de Cryptophagidae met

22, de Chrysomelidae met 50 en de Curcultonidae met 59

soorten. Voor het overige zijn vertegenwoordigd: de Psela-

phidae met 4, de Scydmaenidae met 3, de Szlphidae met 7,

de Clambidae met 14, de Scaphidiidae met 1, de Hesteridae

met 3, de Scarabaeidae met 7, de Phalacridae met 3, de

Lathridiidae met 6, de Endomychidae met 1, de Coccinellidae

met 6, de Byrrhidae met 2, de Dryopidae met 1, de Hete-

roceridae met 2, de Elateridae met 3, de Tenebrionidae met

I, de Anthicidae met 1, de Pythidae met 1 en de Scolytidae

met 2 soorten. Dat niet ééne enkele Dytzsczde in het aan-

spoelsel voorhanden was, is minder te verwonderen dan dat

geene enkele Zrechopterygide er bij was.

Spr. laat de lijst bij de leden rondgaan.

Van Pater F. RüsCHKAMP, in Bonn a. Rh., ontving Spr.

een afdruk uit het „Zeitschrift für wissenschaftliche Insek-

tenbiologie”, getiteld : „Zur Lebensweise der Cryptophagint”,

waarin bewezen wordt, dat deze Coleoptera van schimmel-

planten leven, niettegenstaande zij op de meest uiteenloo-

pende vindplaatsen gevonden worden. Men treft ze aan: in

huizen, kelders, grotten, onder rottende plantenstoffen, op

hout, achter schimmelende boomschors, aan oude kaas, op

wijnvaten, aan uitwerpselen, op bloesems, wilg en andere

struiken, bij verschillende mierensoorten, ín wespen- en

hommelnesten, in Bovisten en Agarici; Spr. voegt er nog

bij: op heggen, aan kruisbessen, op Tussilago en bloeiende

Genista, op vlier, aan eikensap, op oude beenderen, op

hooizolders, bij vogels, muizen enz.

LXVIII VERSLAG.

Hij (R.) bespreekt uitvoerig de soort Cryptophagus pubescens

STRM., welke veel in wespennesten voorkomt, waarin de

larven de conidiën der groene schimmellagen, op doode

wespen en op beschimmelde raten, evenals schapen op een

weiland, afgrazen. RüsCHKAMP constateerde, dat zij ook

wel stuifmeel aten, maar de schimmel verkozen; ook werd

het oude stuifmeel uit een bijennest verkozen boven versch

stuifmeel. Ook de imagines leven van schimmel. Larven

en kevers zijn dus als Symbionten van beteekenis voor de

sociale wespen. Door het afgrazen der conidién helpen zij

mede, dat het broedsel der wespen, door te sterke schimmel-

vorming, niet te gronde gaat. Daar zij het in de raten

woekerende mycelium niet aantasten, zorgt de schimmelplant

door voortdurende nieuwvorming van conidien, dat het

voedsel voor de kevers niet verdwijnt, Is zulks toch het

geval, dan voedt zich genoemde soort, door den nood ge-

dwongen, toch met het door de wespen ingedragen stuif-

meel. Bij aanhoudenden sterken vochtigheidstoestand kunnen

de kevertjes wel eens het al te sterke beschimmelen van den

inhoud van het nest niet tegengaan, waaruit zich verklaart,

dat een door schr. gevonden nest van Dombus lapidarius L.

op het einde van Sept., niettegenstaande honderden Crypt.

setulosus STRM. op de schimmel aanwezig waren, door Peni-

cillium te gronde ging. Uit meerdere waarnemingen blijkt

ten duidelijkste, dat de Cryptophagus-soorten schimmeleters

zijn en juist daarom eene en dezelfde bepaalde soort op zoo

vele uiteenloopende vindplaatsen wordt aangetroffen. Het

vinden van (Cryptophagus op boomzwammen en Agarici is

wellicht daaraan toe te schrijven, dat het dan beschimmelde

fungi zijn, of wellicht ook de sporen van hoogere fungi

gezocht worden.

Het voorkomen van Cryptophaginen op bloesems kan als

eene analogie met de Anthrenus-soorten beschouwd worden;

bij beiden is het de paringsvlucht, waarbij, evenals voor

C. pubescens aangetoond is, stuifmeel genuttigd wordt. Daar

bloemen door wespen en hommels bezocht worden, zoo is

het aannemelijk, dat Cryptophaginen zich aan het lichaam

dezer Hymenoptera hechten en aldus naar het nest getrans-

porteerd worden (Phoresie). Dit werd door PERRIS en ook

VERSLAG. LXIX

door RüSCHKAMP voor Antherophagus aan Bombus bewezen.

Deze hield zich met de voorkaken aan een spriet, in het

andere geval aan de tong, vast.

De heer RüsCHKAMP schreef aan Spr. ook, dat Saphanus

piceus LAICH., eene uiterst zeldzame Cerambycide, als nachtdier

weinig bij de Coleopterologen bekend is. Hij ontwikkelt

zich uit armdikke stronken van hazelaars en elzen en zit

wel op hout. Werd in Saksen bij honderden gekweekt ; ook

in den Elzas werd een exemplaar gevangen. Misschien dat

onze jongere Coleopterologen in de gelegenheid zijn, wellicht

in Limburg, deze soort te ontdekken.

In Misc. Ent. XXVI, Jan. 1923, wordt een Phzlonthus

pennatus SHARP vermeld, die, volgens STE. CLAIRE DEVILLE,

op zandige oevers algemeen zou zijn en tot 1910 met PA.

nigritulus GRAV. (aterrimus GRAV.) verward zou zijn. Bij

onderzoek blijkt, dat /%. pennatus bij ons meer voorkomt

dan Ph. nigritulus.

De heer H. A. de Vos tot Nederveen Cappel ving op

21 Aug. 1921 in zijn tuin op smeer eene Larentia truncata

HUFN., die zoowel in kleur als in teekening afwijkt van de

tot nu toe door Spr. gevangen exemplaren. Ter vergelijking

heeft Spr. in de rondgegeven doos twee Zruncata’s gestoken,

zooals zij gewoonlijk door Spr. gevangen zijn.

In de de doos staan twee vlinders, ro Juli 1924 en 24 Juli

1925 onder Apeldoorn, nagenoeg op de zelfde plaats, ge-

vangen. De grondkleur van beide voorwerpen is wit, teekening

donkergrijs tot zwart, zonder eenig geel of bruin. Dit heeft

Spr. doen vermoeden, dat beide exemplaren behoorden tot

Boarmia bistortata GOEZE. De beschrijving, die Spr. van deze

soort in REBEL en in ECKSTEIN vond, is wel wat heel kort ;

of bistortata eene afzonderlijke soort, dan wel eene variëteit van

Boarmta crepuscularia SCHIFF. is, is, zoo ver Spr. weet, nog

niet uitgemaakt. De teekening van beide soorten komt overeen,

grondkleur en kleur der teekeningen verschillen; tot verge-

lijking heeft Spr. een lichtgekleurd voorwerp van crepuscularta

uit zijne collectie er bij gezet. Dat er in Engeland hybriden

tusschen beide bekend zijn, geeft te denken.

Van Ematurga atomaria L. is, indien Spr. zich niet ver-

LXX VERSLAG.

gist, zulk een donker ® als in de doos voorkomt, nog

onbekend; het exemplaar heeft Spr. 29 Mei 1924 op de

Mookerheide gevangen.

Op de Wintervergadering heeft de heer VAN WISSELINGH

o.a. mededeeling gedaan over zijne vangsten van Anchoscelts

lunosa HW.; naar aanleiding daarvan wenschte Spr. het een

en ander in het midden te brengen.

Voor zoover bekend, is de eerste Anchoscelis lunosa door

den heer VAN MEDENBACH DE ROOY gevangen, en wel op

I Oct. 1867 te Beek bij Nijmegen (Coll. Dr. J. TH. OUDEMANS).

Geruimen tijd heeft men toen van genoemde vlindersoort niets

meer vernomen, totdat Spr. onder Apeldoorn in Igor op

mg Septs een "en; op 21 Sept. ‘een Glop dersmeenamns

Slaat men nu de Duitsche werken over genoemde soort

na, dan vindt men haar bij H. v. HEINEMANN , die Schmetter-

linge Deutschlands und der Schweiz’, 1859, niet vermeld,

evenmin is dit het geval bij ALEXANDER BAU 1886, KURT

LAMPERT 1907 en ECKSTEIN 1913. In BERGE’s Schmetter-

lingsbuch 1876 staat Anchoscelis lunosa: England, Frankreich,

Spanien, Sept.—-October. Hetzelfde staat in BERGE’s Schmet-

terlingsbuch van Dr. REBEL 1910.

ERNST HOFMANN geeft in „Die Gross-Schmetterlinge

Europas’, 1804, op, im Juli im südlichen England und süd-

westlichen Frankreich; in Juli komt de vlinder nog niet voor,

dus dit is eene vergissing.

Nu komt het Spr. vreemd voor, dat men in de Duitsche

werken bij de landen, waar Anchoscelis lunosa voorkomt, niet

Holland noemt. Dr. STAUDINGER nam anders nog wel nota

van de vangsten in andere landen. Nog veel vreemder, ja

ongeloofelijk vindt Spr het, dat genoemde vlindersoort niet

in Westelijk Duitschland zoude voorkomen, daar juist door

de vangsten van den heer VAN WISSELINGH bewezen is, dat,

ten minste aan een deel van onze Oostelijke grenzen,

Anchoscelts lunosa veelvuldig voorkomt.

De heer Toxopeus deelt het volgende mede:

Voor den kop van Sumatra, nauwelijks een tiental mijlen

uit den wal, en van het hoofdeiland duidelijk te zien, liggen

drie kleine eilandjes, Poeloeh Weh, P. Bras en P. Nasi. Het

VERSLAG. LXXI

eerstgenoemde heeft in de voorbijgegane 25 jaren groote

beteekenis gekregen als kolenstation, waar de steenkool van

de Ombilinmijnen uit de Padangsche Bovenlanden door de

schepen kan worden ingenomen. Vandaar ook, dat het door

de groote stoomvaartlijnen geregeld wordt aangedaan. Telken-

male ontscheept zich dan, bij de terugreis naar het vaderland,

een gezelschap passagiers, die, verlangend naar den vader-

landschen ,,kouden neus’, na eenige uren op de weinig

amusante plaats Sabang te hebben doorgebracht, hevig

verveeld naar boord terugkeeren en wenschen, maar weer

op zee te. zijn. Voor hen heeft de prachtige, door het

eeuwige groen omzoomde baai geene aantrekking meer, en

ook de keurige aanleg en mooie wegen van Sabang zijn niet

veel anders dan wat ze op hunne eigene standplaats gewoon

waren te zien.

Al die eendagsvliegen gaan voorbij, zonder iets te ver-

moeden van de wonderlijke fauna, die het eiland bezit. Op

zijne terugrcis naar Nederland heeft Spr. er zelf ook een

paar uren doorgebracht, maar werd door bijzondere omstan-

digheden verhinderd, gevolg te geven aan zijn aanvankelijk

voornemen, er het net nog eens uit te slaan, voor de laatste

maal, dat dit in de tropen mogelijk zou zijn. Slechts enkele

Coleoptera, die zich thans in de coll. MAC GILLAVRY bevinden,

werden er door Spr. verzameld.

Nu Spr. zich reeds eenige jaren bezighoudt met de studie

der Indische Lepidoptera, speciaal met de soorten der

Lycaenidae en den onderlingen samenhang dier soorten, is

het Spr. hoe langer hoe meer duidelijk geworden, dat men,

om een beter inzicht in het ontstaan der soorten te ver-

krijgen, geen plekje, hoe klein ook, geen eilandje, hoe dicht

onder den wal ook, ondoorzocht mag laten, en dus geene

gelegenheid om te verzamelen, mag laten voorbijgaan.

Het had reeds lang Spr.’s aandacht getroffen, dat er een

groot verschil bestaat tusschen de fauna-elementen van

Sumatra en de oceanische eilanden Westelijk daarvan, dus

met Engano, Mentawei, Nias, Simaloer, en er nog grooter

verschil is met de Noordelijker gelegen Nicobaren. Dit is

wel iets zeer bijzonders, vooral wanneer men ziet, hoe groot

anderzijds de gelijkenis is van de fauna van Sumatra, Malacca

LXXII VERSLAG.

en Borneo, met alle daartusschen gelegen eilandjes, die soms

even ver van de hoofdeilanden verwijderd zijn als de eerste

van Sumatra.

Onderling verschillen de eilanden van Engano tot de

Nicobaren ook sterk, maar de plaatselijke variëteiten of

subspecies dier eilanden vertoonen in vele gevallen karakter-

trekken, die wijzen op eene, althans uiterlijke verwantschap,

of liever, op bepaalde punten vertoonen ze een gemeen-

schappelijk verschil tegenover de Sumatraan-

sche suwbspecies.

Op dit verschil zal Spr. nog terugkomen, maar wil er

alvast op wijzen, dat dit niet zuiver aan den invloed van

plaatselijke omstandigheden, zooals grootere vochtigheid,

lagere temperatuur etc. te wijten kan zijn, daar dan andere

oceanische eilanden, zooals b. v. de Andamanen, die weinig

ten N. van de Nicobaren liggen, hetzelfde stempel zouden

moeten dragen als de Nicobaren, en dit is niet het geval.

Spr. is reeds lang bezig, te zoeken naar eene verklaring van

deze discontinuïteit, mede in verband met eene oplossing

van het raadsel, dat Ceylon en Zuid-Voor-Indië ons geven

in hunne fauna, die talrijke Maleische elementen bezit.

Op de vorige vergadering deelde Spr. mede, dat Papztzo

polymnestor waarschijnlijk moet worden opgevat als de ?.

memnon-vorm van Ceylon en Z.-Indié. In de „Fauna Sima-

lurensis’’ heeft VAN EECKE dezelfde opinie verkondigd, en

ook Col. EVANS, de bekende Br.-Indische specialist, deelt

deze opvatting met Spr. zooals hij Spr. onlangs per brief

mededeelde. Op Spr.’s vraag, of hij P. polymnestoroides van

Assam als een bastaard van P. memnon en P. polymnestor

opvatte (in Assam raken hun verspreidingsgebieden aan

elkaar), kreeg Spr. ten antwoord: „There is no direct

evidence of Papilio memnon and P. polymnestor flying toge-

ther, but I am convinced that they do somewhere in N.

Bengal: intermediates are known, e.g. polymnestoroides.

Sephisa dichroa and chandra meet in Bhutan and do fly

together — I also have 2 intermediates. I argue rather on

Mendelian lines — dominants and recessives — polymnestor

is dominant in S. India, #emnon in N. India, but the 9 is

the determinant. The 5 wanders and copulates with the

VERSLAG. LXXII

other 9, but the 9 produces the dominant, though in rare

cases an intermediate or even a recessive might arise”.

Ook voor de verklaring van andere memnon-eigenaardig-

heden, b.v. het polymorphisme op Java, kan eene proef-

neming van eene op groote schaal uitgevoerde smemnon-

polymnestor-kruising in N.-Indié veel belangwekkends ople-

veren en Spr. hoopt, dat dit spoedig eens moge uitgevoerd

worden.

Nu is juist die P. memnon oorzaak van Spr.’s onderzoek

der Sabangsche fauna geworden. De eilanden Westelijk van

Sumatra en ook de Nicobaren herbergen mermnon-vormen,

die sterk uiteenloopen, maar toch ook weer onderlinge punten

van overeenkomst bezitten, b.v. in de uitbreiding der blauwe

besprenkeling op de achtervlengels der fg. In dit opzicht

komen zij eenigszins in de richting van ?. polymnestor,

waarvan het & eene lichtblauwe distale achtervleugelhelft

bezit. Toen Spr., nu omstreeks eene maand geleden, de op-

vatting van EVANS over de bastaardeering van subspecies

aan VAN EECKE mededeelde, en met hem het belang van in de

natuur gevonden bastaarden van zulke genetisch ver verwij-

derde subspecies besprak, zeide hij (v. E.), dat de mogelijkbeid

van transport ook onder de oogen moest worden gezien,

wanneer men meende, uitgemendelde bastaarden voor zich

te hebben. Als voorbeeld noemde hij een % van P. polym-

nestor, door Dr. BUITENDIJK op Sabang verzameld. De ge-

regelde scheepsverbinding tusschen Ceylon en Sabang zou

daaraan schuld zijn. Daar de zeereis van Colombo naar

Sabang vier dagen duurt, zou het Spr. echter zeer verwon-

deren, indien een Papz/zo, een dagvlinder dus, in het donkere

scheepsruim vier dagen lang in leven had kunnen blijven,

om dan nog bovendien op de plaats van aankomst, in gaven

toestand, gevangen te worden. Het toeval is machtig, maar

dit leek Spr. toch de waarschijnlijkheid te veel beproefd !

Eene andere gedachte drong zich toen aan Spr. op, nl.

dat de mogelijkheid zou kunnen bestaan, dat Poeloeh Weh

eene eigene fauna kon hebben, waartoe een P. memnon-vorm

zou behooren, die dan een P. polymnestor-achtig & zou

moeten hebben. Spr. liep rond met plannen, verschillende

menschen in Indië voor verzamelen op Sabang warm te

LXXIV VERSLAG.

maken, toen zijn ijverige medewerker, ons lid Mr. VAN

DELDEN uit Medan, al zijne wenschen voorkwam, door aan

Spr. een kleine collectie Lycaenidae, in Maart van dit jaar

tijdens een tweedaagsch verblijf op Sabang door hem be-

machtigd, toe te zenden. Van alle daarin aanwezige soorten

vertoont Spr. eenig materiaal.

Nauwelijks had Spr. de toegevouwen dieren gezien, of

hem troffen reeds, bij enkele daarvan, de opmerkelijke

verschillen met de overeenkomstige Sumatra-vormen. Nu zij

opgezet zijn, bestaat er voor Spr. geen twijfel meer, of wij

hebben hier te doen met eene faunistische en zoögeografische

ontdekking van het grootste gewicht. Het is namelijk duidelijk

geworden, dat Poeloeh Weh een grensgebied is, tusschen

twee zoögeografische gebieden, die Spr. min of meer als

onderdeelen van één subregio van WALLACE beschouwt, maar

die toch zoo scherp gescheiden zijn, dat men de herkomst

van de hen bewonende species en subspecies onmiddellijk

kan herkennen, indien men op bepaalde kenmerken acht

slaat.

Uit de overeenkomst of het verschil tusschen de fauna

van twee streken besluit men tot een vroegeren geologischen

samenhang of tot eene lange scheiding, daar men er van

uitgaat, dat vooral de isolatie een belangrijke factor is ge-

weest voor de verandering der soorten.

De fauna van een land is samengesteld uit een groot aantal

soorten. Is het nu noodzakelijk, al deze soorten te kennen

voor de vaststelling van den oorspronkelijken toestand van

samenhang of scheiding? In eene voordracht, gehouden op

de Ned. Dierk. Ver. (Verschenen in Tijdschr. der Ned. Dierk.

Wer, XX, Nov: 1925); heeft: Spr. er. op) gewezen, datreene

enkele soort, in casu Zampides alecto FELDER, voor de studie

van verspreiding en immigratie reeds zeer vele gegevens

kan verschaffen.

Een eerste vereischte is dan echter, dat men de species

dóór en dóór kent, dus ook de variatiemogelijkheid binnen

de grenzen van de subspecies heeft bestudeerd. In vele ge-

vallen moet men op weinige individuen afgaan en daarom

zijn onze conclusies soms nog zeer aanvechtbaar.

Kunnen deze nu door materiaal van vele andere soorten

VERSLAG. LXXV

gestaafd worden? Zeer zeker, maar dan moet toch van iedere

soort de samenhang van de subspecies onaantastbaar zijn

vastgesteld.

Dit is niet steeds zeer eenvoudig, want het eischt weer

een onderzoek van de geheele structuur van de dieren en

van de variatie, die ieder onderdeel daarvan in het door de

soort ingenomen areaal kan vertoonen, benevens de fluctuatie

van iedere subspecies op zichzelf.

In den laatsten tijd heeft Spr. voor bijzonder moeilijke

gevallen een mooi resultaat verkregen door den vorm en de

structuur van de vleugelschubben te vergelijken, en de zeer

moeilijk te onderscheiden seizoenvormen van voor-Indié, die

soortelijk zelfs moeilijk aan hunne genitaalstructuur waren te

herkennen, hebben hun verzet moeten opgeven en werden

op hunne juiste plaats bevestigd.

De species, waarop Spr. zijne conclusies betreffende de

zoögeografische gesteldheid van Sabang grondde, waren de

Rely cinida.

Abisara echerius STOLL (= kausambi [FELDER] FRUHST.

+ celebica [ROBER] FRUHST. + echertus [STOLL] FRUHST.).

Spr. noemt den vorm van Sabang venodarus n. subsp. il. ')

Hye ven diac:

Ive Zicenavotis E

Deze soort staat structureel zeer apart en is dus gemak-

kelijk te herkennen, maar tevens is zij uiterlijk sterk

onderhevig aan variatie. De subspecies vertoonen cene

sterke fluctuatie, maar deze is van minder belang, daar

de gemiddelde vorm van eene bepaalde landstreek eene

in 't oog vallende zelfstandigheid vertoont. Eene dergelijke

soort wil Spr. voortaan noemen eene goede indicator-

species, eene soort zooals Zzzula gatka TRIMEN, die van

Z.-Afrika tot de Pacifische eilanden in uiterlijk bijna on-

scheidbare vormen voorkomt, eene slechte indicator-

species:

1) Daar de omvang van Spr.’s rede, met de bijbehoorende beschrij-

vingen en critieken het bestek van dit Verslag overschrijden zou, worden

deze hier achterwege gelaten. Hierdoor worden eenige nomina nuda

geschapen, die Spr. in eene spoedig volgende publicatie hoopt te con-

solideeren.

LXXVI VERSLAG.

De Sabangsche vorm is Z. ofis parasangra n. subsp. i. 1.

die van het Sultanaat Deli Z. ozis kulz n. subsp. i. l., die van

de Karo-hooglanden, bij het Toba-meer, Z. os annetta

n. subsp. i. |.

2. Lycaenopsis puspa HORSF.

Eene zeer goede indicator-species!

De vorm van Sabang (vandeldeni n.subsp. i. 1.) is nader

verwant aan de Nicobarische vormen gromtnens DE NIC. en

cyanescens DE NIC., dan aan de Sumatraansche L. puspa

pellecebra FRUHST. 1910 (= mygdonia FRUHST. 1916, waar-

schijnlijk niet verschillend van Jambi DISTANT 1883 van

Malakka).

3. Castalius ethion DOUBL, & HEW.

C. ethion is een slechte indicator, maar het verschil tus-

schen de vormen van Sumatra en Sabang is toch zoo groot,

dat Spr. een nieuwen subspeciesnaam gerechtigd acht, en

hem daarom C. ethion wehensis zal noemen.

4. Nacaduba ancyra FELDER.

Sterke indicator, vooral in de 9 sexe. De vorm van Sabang

moge heeten N. ancyra hyperpseustis n. subsp. i. 1. omdat hij

op eene groote N. ancyra pseustis ELWES van Tenasserim

gelijkt.

5. Lampides celeno CR.

L. celeno is een sterke indicator, maar heeft dit tegen,

dat zij ook sterk onderhevig is aan seizoeninvloeden. Zelfs

de zwakke droge tijd van West Java laat zijn invloed gelden.

De nieuwe subspecies zal carolina heeten.

6. Cosmolyce boetica L.

Ook de nieuwe generieke naam moet nader worden vast-

gelegd. De soort is tot dusverre het meest bekend als Zampides

boeticus L. (baeticus auct.) en Polyommatus boeticus L.

(baeticus auct.).

Zij behoort tot de slechtste indicatoren, en daar Spr.

slechts 5 dd ontving, die nog moeilijker dan de PP sub-

specifiek te scheiden zijn, ziet hij van eene aparte benaming af

7. Euchrysops cnejus F.

Hiervoor geldt hetzelfde als voor C. boetica L., met nog

als verzwarende omstandigheid, dat de soort zeer variëert

in grootte. Slechts één klein d ontvangen.

VERSLAG. LXXVII

8. Gerydus biggsi DISTANT.

De nieuwe subspecies (extraneus i. 1.) gelijkt sterk op die

van Simaloer (G. biggsi albotignula VAN EECKE, pro G.

boisduvali albotignula VAN EECKE) en niet op den Suma-

traanschen vorm.

o. Amblypodia apidanus CR.

De nog te beschriiven subspecies zijn die van Java (4.

apidanus alter n.subsp.i.l.), die van Sumatra (A. apidanus

anabas n. subsp. i. 1.), die van Simaloer (A. apzdanus astrophila

n. subsp. i.l.) en van Sabang A. apidanus anthracophila n.

subsp. i. 1). Ook bij deze soort, een zeer goeden indicator,

is eene sterkere overeenkomst met den Simaloervorm (in

de sterke metaalglanzige bestuiving) dan met den Sumatra-

vorm aanwezig.

HO, Cherina.frejas B.

Deze soort is een slechte indicator. De nieuwe vorm, in

d en 2 exemplaren ontvangen, moge C. freja sabanga n.

subsp. i. |. genoemd worden.

II. Loxura atymnus CR.

In sommige opzichten een slechte indicator. De nieuwe

vorm, in eene vrij groote serie dd ontvangen, is L. atymnus

intermedius n. subsp. i. l.

Van de 12 van den heer VAN DELDEN ontvangen vlinder-

soorten kunnen 10 zonder eenige moeite onmiddellijk van

den Sumatravorm worden afgescheiden, en daarvan vooral

diegene, welke over het algemeen als goede indicatoren

bekend zijn.

Hiermede is eene goede bevestiging verkregen van Spr.’s

stellingen, op de genoemde vergadering van de Dierkundige

Vereeniging uiteengezet, nl. dat

„korte excursies naar een eiland, met het speciale doel,

enkele bepaalde diersoorten te verzamelen, wier voorkomen

in eene bepaalde omgeving reeds met groote zekerheid kan

voorspeld worden, meer succes kunnen geven dan lange

uitputtende tochten, die als doel hebben het ontdekken van

nieuwe soorten,’

en verder, dat „de gewone, ver verbreide soorten voor

zoögeografisch werk minstens even belangrijk zijn als de

zeldzame, en vooral als de endemische.”

LXXVIII VERSLAG.

In het voorgaande heeft Spr. reeds herhaalde malen laten

doorschemeren, dat er een kern van overeenkomst tusschen

de subspecies van de eilanden ten W. van Sumatra, inclusief

de Nicobaren, bestaat. Deze overeenkomst kan niet het gevolg

van klimaatsinvloeden zijn, hoewel zeer zeker een gelijk kli-

maat ook wel eens eene overeenkomstige verschuiving kan

geven (zie de droogtevormen!). Als in dit geval echter het

klimaat de meest vooraanstaande factor was geweest, dan

zou de groote discontinuïteit tusschen Nias en W.-Sumatra,

beiden zeer regenrijk, onverklaarbaar zijn; ook zouden An-

damanen en Nicobaren hetzelfde oceanisch karakter moeten

vertoonen. Het 10° Kanaal, tusschen deze eilandengroepen,

is echter eene kloof van groote breedte voor alle species,

die de beide eilanden gemeenschappelijk bewonen.

Spr. moet dus aannemen eene vroegere eenheid van vor-

men over de geheele westelijk van Sumatra gelegen eilanden-

keten, die door latere isolatie in subspecies zijn uiteenge-

vallen, welke echter nog de sporen van samenhang vertoonen

in kleine, maar voor de systematiek zeer belangrijke punten

van overeenkomst. Deze overeenkomst in karakter kan niet

anders verklaard worden, dan door een groot eiland,

of vasteland aan te nemen, dat alle eilanden,

van Engano tot Kar Nicobar, omvat heeft, en

daarbij ook Poeloeh Weh, (benevens natuurlijk Poeloeh Bras

en P. Nast) en misschieu ook de Noordpunt van

Atjeh. Van daar kennen wij echter nog geene enkele vlin-

dersoort |

Vóór den tijd van het westelijk van het tegenwoordige

Sumatra gelegen groote eiland of vasteland, moet er eene

verbinding bestaan hebben, waardoor ook Ceylon en Z.-Indié

met het Maleische gebied hebben samengehangen. In dien

tijd zijn alle soorten ontstaan, waarvan wij nu de subspecies

als geïsoleerde vormen zien. Die isolatie is voor Z.-Indié en

Ceylon zoo volkomen geworden, dat eene tweede invasie

van eene reeds aldaar voorkomende relict-soort (Spr. denkt

daarbij aan fuspa en een aantal andere, die hij hier niet

noemen wil) niet meer eene versmelting van de subspecies

heeft tengevolge gehad.

In het geval van Sabang ziet Spr. wel versmelting. Daar-

VERSLAG. LXXIX

door kan de dikwijls treffende intermediaire natuur van vele

van de Sabang-subspecies verklaard worden. Steeds heeft er

van den vasten wal nieuwe aanvoer van Sumatraansch ,,bloed”

plaats, vooral van de snelle immigranten (zie Spr.’s geci-

teerde voordracht). Daartoe behoort Lampides celeno in de

eerste plaats. Andere species hebben haar karakter goed

bewaard, en daarbij waarschijnlijk door de isolatie een eigen

uiterlijk verder ontwikkeld.

De eilandenreeks westelijk van Sumatra, inclusief de drie

eilandjes voor den kop van Sumatra en de Nicobaren, wil

Spr. vereenigen tot eene subregio van het Indo-Maleische

gebied, dat hij PARAMALAYA wil noemen, in navolging

van MOULTON, die den naam NEOMALAVA voor Sumatra,

Malakka en Borneo invoerde (1913, Sarawak Museum Jrn.).

Alle species, die Neomalaya en Paramalaya gemeen hebben,

komen ook op Fava voor en bereikten, langs den Mergui-

Archipel, dikwijls Burma en Assam.

De subspectesgroepen van Neomalaya en Paramalaya zijn

sterk verschillend in karakter.

Op achterstaande: kaart kan men zien, hoe Spr. zich

den samenhang der faunagebieden denkt. Deze is wel in

hoofdzaak die, welke WALLACE voorstelde, maar geeft voor

het westelijk deel van den Archipel de nieuwere aanvullingen

en scherpere contouren. Ook is die kaart niet, als bij WAL-

LACE, op bepaalde genera en species, maar ook op de eigen-

schappen van kleinere groepen, van de subspecies gebaseerd.

Spr. wil ten slotte de woorden herhalen, die DISTANT

neerlegde in zijn magistrale werk, dat in 1886 werd afge-

sloten: ,,Rhopalocera Malayana”, een werk, dat, dank zij

eene nieuwe opvatting omtrent den samenhang der plaatse-

lijke soorten, verouderd is, maar waarin wij reeds de wensche-

lijkheid van die nieuwere indeeling besproken zien, en tevens

eene voorspelling, waartoe die indeeling moet leiden :

„Wij zijn thans genaderd tot het critische en philosophische

„tijdvak”, schrijft hij op pag. IX van zijne inleiding, „waarin

„le belangstelling voor de onderdeelen van eene fauna in

„de vraag naar de afleiding of ontwikkeling van die fauna

LXXX VERSLAG.

SCHETSKAARTJE

van het Westelijk Australasiatisch gebied.

920299000000

De fijne stippellijnen geven de 200 M.-dieptegrens aan.

De zoögeographische gebieden zijn door zwaardere contouren omgeven,

De pijlen wijzen op jonge immigraties.

Bij niet ingedeelde zeegebieden staat een ?

„is ondergegaan. De eerste snaar daarvan werd aangeraakt

„toen BATES (in „Naturalist on the Amazons’’) over de vlinder-

„vleugels zoo treffend opmerkte ‚dat de Natuur op die

‚uitgespannen membranen, als op eene lei, de geschiedenis

„„neerschreef van de verandering der soorten, zoo waar-

„achtig teekent zich iedere wijziging in de organisatie

daaroprat. ©

Inderdaad, zegt Spr., de vlinders zijn de hieroglyphen van

het Verleden der Aarde.

De heer Betrem merkt op, dat hem ook bij het geslacht

Scolia bekend is, dat de vormen van de eilanden aan de

Westkust van Sumatra, b.v. van Mentawei, sterker van de

Sumatraansche vormen afwijken dan de vormen b.v. van

Borneo. Als voorbeeld diene Scola molesta SAUSS. 1864

VERSLAG. LXXXT

(= Sc. verticalis BURM. 1853, nec FABR. 1804). Deze is ver-

spreid in verschillende subspecies over Malacca, Sumatra,

eilanden ten W. van Sumatra, Borneo, Philippijnen, N.-Celebes,

Java. De subspecies rufifrons, nov. subsp., die door zijn

zwarten vertex van alle andere subspecies dadelijk te onder-

scheiden is, komt op Mentawei en nabij liggende eilanden

voor en verschilt veel meer van de andere subspecies, dan

deze onder elkaar verschillen.

De heer van Wisselingh deelt mede, in aansluiting op

zijne mededeeling op de jongste wintervergadering betreffende

Dasychira pudibunda L., ab. concolor STGR., dat hij onder

de 25 vlinders van D. pudibunda L., welke in dit voorjaar

bij hem uit de pop kwamen, wederom I exemplaar (d) van

de ab. concolor STGR. aantrof.

Op 22 Mei jl. vond Spr. aan lantaarns tusschen Nijmegen

en Hatert ruim 100 exemplaren van 2. pudibunda L., waar-

onder 6 ab. concolor STGR., 5 dd en I £. Overgangen tusschen

het type en de ab. werden niet gevonden.

De President releveert het merkwaardige verschijnsel, dat

de donkere aberratie van 2. pudibunda in deze jaren schijnt

op te komen en verzoekt den heer TUTEIN NOLTHENIUS,

daarover meer mede te deelen.

De heer Tutein Nolthenius zegt daarop, dat hij op 23 Mei

1926 in het Elspeter bosch massa’s Dasychira pudibunda L.

tegen de beukenstammen aantrof, waaronder enkele behoo-

rende tot de ab. concolor STGR. Bij een nader onderzoek op

25 Mei kwam Spr. tot de onderstaande tellingen :

I° telling: 100 ® type, 36 d type, I 2 concolor, 1 G concolor ;

2° telling: 229 d en £ type, 3 9 concolor, I d concolor.

De ab. concolor is dus volstrekt niet gewoon: het aantal

bedraagt nog geen 2 °/,. Overgangen werden slechts hoogst

zeldzaam gevonden. Wel is bij de gig de gewone teekening

soms scherper, of het middenveld donkerder, en is er verschil

in de dikte der dwarslijnen bij de 99, maar de werkelijke ab.

concolor schijnt alleen te staan en zou mogelijkerwijze eene

homozygote afsplitsing kunnen blijken te zijn. Een paartje

concolor in copula kon Spr. helaas niet vinden, wat bij de

bovengenoemde getallen ook niet te verwonderen is, temeer

LXXXII VERSLAG.

daar het aantal vlinders in copula naar schatting slechts

1}, van het totale aantal bedroeg.

In 1925 werden wel enkele boomen kaalgevreten, maar

van eene plaag was toen geen sprake en het is natuurlijk

nog niet zeker, of het nu daartoe komen zal. Ook in 1914

heerschte in ditzelfde bosch eene hevige plaag — de eerste

van pudibunda in ons land (zie Tijdschr. over Plantenziekten

XX, blz. 115). Ook in België is slechts twee maal een concolor

gevangen (in 1906 en 1910, blijkens mededeeling van den

beer E. DE HENNIN). Volgens SPULER komt concolor in ’t Noor-

den meer voor en ook reeds in Noord-Duitschland. Plagen van

pudibunda hebben tot nu toe voornamelijk ten Oosten van

de Elbe geheerscht, maar schijnen zich van het N.O. naar

het Z.W. uit te breiden. Het zal interessant zijn, waar te

nemen, of deze aberratie zich, evenals de zwarte Amphidasis

betularia, ab. doubledayaria MILL., steeds meer verbreidt,

maar dan blijkbaar in tegengestelde richting.

De heer de Meijere vermeldt, dat ontwikkelingsstadiën

van de ab. concolor in de Duitsche entomologische week-

bladen dikwijls te koop worden aangeboden en deze variëteit

daar dus wel vrij geregeld te vinden moet zijn. Hij heeft

zelf indertijd eens poppen ervan laten komen en daaruit

wel exemplaren verkregen, donkerder bestoven dan de type,

maar geene geheel zwarte.

De heer Brants kreeg, in het voorjaar van ’25, op eenmaal

avondbezoek van een kloek, gitzwart 9 van Amphidasts

betularia L, var. doubledayaria MILL, na eenige oogen-

blikken gevolgd door een, zoo mogelijk nog donkerder

gekleurd, g van dezelfde opvallende afwijking.

Vrij begrijpelijk plaatste Spr. dit tweetal vlinders, afge-

zonderd met eenig frisch eikenloof, in een ruim kweekglas.

Weliswaar mocht Spr. de paring dezer spanrupsvlinders

niet waarnemen, doch het is niet onwaarschijnlijk, dat zij

niettemin heeft plaats gehad; althans, na verloop van een

paar weken, ontdekte Spr. op eens een tamelijk aantal

spannertjes, langs den rand der jonge eikenblaadjes uitgestrekt.

Zich tegen het eind der maand Juli naar het buitenland

(Unter Engadin) begevende, nam Spr. de toen nog in leven

VERSLAG. LXXXTII

zijnde rupsjes — die destijds niet veel meer dan 20 tot 25 mM.

lengte hadden bereikt — derwaarts mede, Daar diende Spr.

echter de dieren met berkenloof verder op te kweeken,

aangezien de eik er volstrekt niet voorkomt.

Voor eene rustige kweeking in het groot waren de om-

standigheden alzoo niet bepaald gunstig; en Spr. mocht

dan ook nog tevreden zijn, in het laatst van Augustus, een

dozijn volwassen rupsen in zijn bezit te hebben.

Deze dieren, die onderling niet sterk verschilden in uiter-

lijk voorkomen, doch alle tamelijk eenkleurig, roodachtig

schorsbruin, meer of min groenachtig van tint en zeer

spaarzaam licht gevlekt waren, leverden slechts 8 gave poppen,

uit welke Spr. in dit voorjaar niet meer dan 5 vlinders zag

verschijnen, namelijk 1 vrouwelijk en 4 mannelijke voor-

werpen.

Alle behoorden beslist tot den merkwaardigen vorm

doubledayaria MILL., zijnde nl. eenkleurig diep-zwart, be-

houdens de drie in het oog springende zuiver witte vlakjes,

onderscheidenlijk op het voorhoofd en aan den wortel van

elken voorvleugel.

De eerste vlinder, die reeds tegen het midden der maand

April verscheen, was een fraai 9, met nagenoeg 53 mM.

vlucht. Des nachts zat dit dier geregeld boven tegen een

takje aan, met ver uitgeschoven legbuis, blijkbaar in afwach-

ting van mannelijk bezoek. Gaandeweg, toen dat niet opdaagde,

werd de vlinder evenwel loomer, om ten slotte, na verloop

van een goede veertien dagen, sterk afgevlogen, te sterven

— ongelukkig twee dagen vóór dat het eerste g' de pop-

huls verliet.

Tot zijne groote teleurstelling ontging Spr dus de gelegen-

heid, om thans andermaal bevruchte eieren te verkrijgen en,

door kweeking op grooter schaal, te kunnen nagaan of, bij

de onderwerpelijke afwijking, terugkeer tot de stamsoort al

dan niet pleegt voor te komen.

Toch kwam het Spr. niet ondienstig voor, hier het voor-

gaande mede te deelen, zij het ook slechts om zekeren steun

te geven aan de, zijns inziens, tamelijk gegronde onderstelling,

dat de afwijking doubledayaria MILL. doende is zich af te

scheiden van den stamvorm detularia L. en gaandeweg eene

LXXXIV VERSLAG.

plaats te veroveren als zelfstandige soort in het Geome-

tridengeslacht Amphrdasts.

De heer Scholten zegt, dat het verrassend is, welk een

groot aantal soorten vlinders men kan ontdekken, als men

eene daartoe geschikte plek geregeld bezoekt en nauwkeurig

afzoekt. Zoo heeft Spr. de laatste drie jaar veel rondge-

zworven in den Bijvank te Beek bij Didam, en heeft in dien

tijd dat bosch leeren kennen als een heerlijk entomologisch

plekje. Een volledig lijstje van wat Spr. daar van 1923—

1925 heeft gevonden, is te vinden in „De Levende Natuur”

van I Mei 1926. Daar de tijd kort is geweest en Spr. er

geen enkelen keer op licht of smeer heeft gevangen, zullen

er zonder twijfel heel wat meer te vinden zijn, dan de daar

vermelde ruim 200 soorten.

Enkele zeldzame dieren, die Spr. er den laatsten tijd heeft

gevonden, mogen hier worden vermeld.

Stauropus fagı IL. 6 Juni 1625 ‚een 29 en), 20 junipie2as

twee dd, zittend op boomstammen en begin Augustus 1925

eene jonge rups op berk.

Pachnobia rubricosa F. Begin April 1925 ving Spr. een

dozijn ex. op wilgekatjes en 6 April 1926 4 vlinders, die

alle PP bleken te zijn. De dieren hebben honderden eitjes

gelegd, maar met het kweeken van de rupsen, die Spr. zelf

heeft gehouden, is hij niet gelukkig geweest. De dieren, die

aanvankelijk snel groeiden, zijn in een paar dagen alle ge-

storven, hoewel ze in verschillende glazen gekweekt werden.

Taentocampa populi F. Begin April 1925 drie en einde

Maart 1926 twee ex, op katjes.

Euchloris pustulata HUFN. Van dezen zeldzamen spanner

heeft Spr. in Juli en Augustus 1925 rupsen ab ovo gekweekt.

Van de ongeveer 25 rupsjes, die Spr. einde Augustus nog

had, waren er enkele snel gegroeid en die verpopten zich

toen. Daarvan kreeg Spr. in de eerste helft van September

5 vlinders, eene tweede generatie dus, die echter veel kleiner

is dan het normale dier en waarvan de groene kleur veel

bleeker is. Van de overige rupsjes is er geen enkele den

winter doorgekomen.

Scotosia vetulata SCHIFF. 4-7-1925 ving Spr. daarvan in den

VERSLAG. LXXXV

Bijvank een afgevlogen %. Afgaande op SCHREIBER’s Raupen-

kalender, die aangeeft, dat de rups in Mei te vinden is op

Rhamnus frangula, heeft Spr. in de eerste helft van Mei

heel wat struiken van vuilboom äfgezocht, maar steeds

tevergeefs, tot hij in de tweede helft van Mei de rups in

aantal vond op een tusschen houtgewas alleenstaanden struik

van Rhamnus catharticus. Spr. heeft toen naar andere cathar-

ticus-struiken gezocht en er in ’t geheel een dozijn in ’t

bosch gevonden. Op alle vond hij de rups van de Sc. vetulata,

op sommige zelfs talrijk. Ook later heeft Spr. ze op Rh.

frangula niet kunnen vinden.

Lavrentia rivata HB. In No. 149 van de E. B. van 1 Mei

1926 schreef Spr. een en ander over zijne waarnemingen

omtrent ZL. rivata en L. sociata BKH. Ter aanvulling hiervan

kan hij nu ’t volgende mededeelen:

Zooals daar vermeld, kreeg Spr. van de rupsen, als die

van L. rivata beschreven, in September 1 vlinder. De overige

poppen overwinterden. Bij de groote overeeenkomst van rups

en pop leek het Spr. achteraf toch nog eenigszins gewaagd,

om te concludeeren, dat de bedoelde poppen van rzvata

waren. In aanmerking nemend den vroegen vliegtijd van

L. sociata en den snellen groei van de rupsen, leek het

Spr. wel zeer waarschijnlijk, maar hij was toch nieuwsgierig,

wat er uit de popjes zou komen. Daar Spr. ze binnenshuis

had bewaard, kwamen ze reeds vroeg uit.

De Z. sociata-poppen kwamen alle gedurende de tweede

helft van Maart uit. Uit de andere popjes kwamen inderdaad

rivata’s; geene enkele echter in Maart, doch alle in April en

begin Mei. Dus geheel in overeenstemming met wat Spr. in

den Bijvank had waargenomen: de vliegtijd van L. rivata

valt ongeveer eene maand later dan die van Z. soczata.

Larentia rubidata F. 1 rups 8-8-1925 op Galium mollugo

in den Bijvank, waaruit 14-4-1926 de vlinder.

Asthena anseraria H.S. Voor zoover Spr. bekend, is van

dit vlindertje voor ons land alleen als vindplaats bekend

Zuid-Limburg, waar de heer H. A. DE Vos TOT NEDERVEEN

CAPPEL in 1907 een ex. ving bij Houthem. Zooals de heer

BENTINCK aan Spr. mededeelde, zijn ook bij Valkenburg

enkele ex. gevonden.

LXXXVI VERSLAG.

Half Juli 1925 ving Spr. eene Asth. anseraria in den Bijvank.

Pas in. ’t-najaar herkende Spr.'de soort; hi had hetvex:

bij die van Asth. candidata SCHIFF. gestoken.

Daar het niet onmozelijk zou zijn, dat ook anderen

hetzelfde hebben gedaan, vermeldt Spr. hier de verschilpunten

tusschen beide soorten, waarvan de meeste duidelijk zijn na

te gaan. Ter vergelijking gaan van elke soort een paar

ex. rond.

Asth. candidata SCHIFF.

Sprieten v. h. { a. d. onder-

zijde gekerfd en tamelijk

lang gebaard.

Voorvleugels met 5

bruine, gegolfde dwarslij-

geel-

nen, waarvan de 3° en 4°

dicht bij elkaar staan.

Middenpunten klein of niet

Asth. anseraria H. S.

Sprieten v. h. a. d. onder-

zijde niet gekerfd en kort,

enkelvoudig behaard.

Dwarslijnen niet zoo duidelijk,

iets breeder. Lijnen 3 en 4,

en 4 en 5 ongeveer even

ver van elkaar.

Middenpunten op alle vleugels

zichtbaar. duidelijk, scherp zwart af-

stekend.

Franjelijn met min of meer | Franjelijn met korte, zwarte,

duidelijk afstekende zwarte streepjes.

stippen.

Begin Juni van dit jaar ving Spr. op verschillende plaatsen

in den Bijvank 7 ex. van Asth. anseraria, die hij alle uit

Cornus sanguinea opjoeg. De heer COLDEWEY en Spr. vingen

nog drie gave ex. op 17 Juni 1926.

Bapta teinerata HB. Twee ex. begin 1926 in den Bijvank.

Dicht bij den Bijvank, op heuvels nabij den Hulzenberg,

vond Spr. in een dennebosch op blauwe boschbes, begin

Mei 1925, met een lantaarn, een uur na zonsondergang,

eenige rupsen van Agrotis brunnea F. en 12 van A. occulta

L. en vele van Doarmia repandata L. Van de eerste was er

geene enkele, van de occulfa-rupsen slechts ééne en van de

andere ’t grootste deel door sluipwespen aangestoken.

In ’t zelfde bosch vloog op 13 Juni 1925 Zucosmia undulata

L. — overigens niet zeldzaam — bij honderden. Met tien-

tallen dezer soort joeg Spr. vele ex. van Bomolocha fontis

THNB. op, uit daar liggende droge takkebossen, terwijl Z%am-

nonoma brunneata THNB. er volstrekt niet zeldzaam was.

VERSLAG. LXXXVII

Eind April en Mei van dit jaar heeft Spr. er op dezelfde

plaats van boschbes meerdere tientallen rupsen gesleept van

Lavrentia sordidata F., die tusschen bijeengesponnen bladeren

op die plant leefden.

De heer Betrem heeft tijdens dit voorjaar enkele waar-

nemingen gedaan, die interessant genoeg lijken, om hier te

worden medegedeeld.

In de eerste plaats wil Spr. iets mededeelen over een

parasiet van één van de 3 of 4 Grapholitha-soorten, die in

Holland den laatsten tijd zoo schadelijk zijn in erwten. Het

betreft hier Glypia haesttator GRAV. Deze sluipwesp was,

zoover Spr. bekend, nog niet in Nederland gevonden. Zij is

gekweekt uit eene pop, die Ir, FRANSSEN uit grond gezeefd

had, waarop het vorige jaar sterk besmette erwten stonden.

Reeds BRISCHKE + 1880 vermeldt, dat hij deze soort uit

Grapholitha nebritana TR. gekweekt heeft. Na dien tijd

schijnt ze niet meer uit dezen vlinder gekweekt te zijn en

zelfs SCHMIEDEKNECHT vermeldt haar niet als parasiet van

dit insect in zijne Opuscula. Zoo blijkt na een 4o-tal jaren,

dat de kweek van den bovengenoemden Oostpruisischen

hymenopteroloog niet op eene vergissing berustte.

In de tweede plaats doet Spr. eene koningin van de

merkwaardige mier Leftothorax tubero-interruptus FOREL

rondgaan. Deze mier is in 1874 door FOREL beschreven,

echter zoo kort, dat zij niet te herkennen was. Na dien tijd

is zij nader beschreven door FOREL in 1915 in zijn „Die

Ameisen der Schweiz”. BONDROIT beschreef dit dier naar

een typisch exemplaar het uitvoerigst in 1919 in zijne baan-

brekende bewerking der mieren van België en Frankrijk.

Al de bovengenoemde bronnen noemen slechts Savoye

als vindplaats. Bij het nazoeken van de literatuur vond Spr.

als vermoedelijken synoniem Myrmica tuberum SCHENCK,

Beschreibung Nassauischer Ameisenarten p. 141. Deze mier

is door Spr. en de verschillende medewerkers der entomo-

logische sectie zeer veel in Meiendel gevonden. Zij heeft

haar nest in oude berkenstompen, die reeds min of meer

vergaan zijn. Zij is zoowel in kleur als in structuur absoluut

constant, zoodat zij geen overgang tusschen twee soorten

LXXXVIII VERSLAG.

is, maar eene constante, afzonderlijke soort, zooals reeds

zooveel z.g. overgangen aparte soorten bleken te zijn. De

koningin, die vertoond wordt, is tot nu toe door geen der

bovengenoemde auteurs beschreven, zoodat zij nieuw voor

de wetenschap is.

Als laatste waarneming wilde Spr. iets mededeelen over

het meermalen overwinteren van sluipwespenpoppen. Er is

over deze questie nog zoo weinig bekend, dat Spr. meent,

dat ook deze waarnemingen wel van eenig belang zijn. In

de eerste plaats bleken de poppen van Apanteles glomeratus

L., die door toevallige omstandigheden nog niet opgeruimd

waren, nadat ze voorjaar '25 wespen geleverd hadden, dit

jaar weer wespen voort te brengen. Deze wespen kwamen

bijna op denzelfden dag uit als die der poppen van najaar

’25. De wespen schenen dus nog zeer goed den tijd van

het jaar te kunnen bepalen. Hetzelfde verschijnsel heeft Spr.

geconstateerd bij sluipwespen uit gallen van Szorrhiza pal-

lida OL., die sluipwespen, eene Zorymus-soort, leverden in

voorjaar '25, najaar '25, en nu voorjaar ’26. Galwespen

kwamen er na den eersten keer niet meer uit, ook geene

andere soorten van sluipwespen, die er in voorjaar ’25 even-

wel in grooten getale uit waren te voorschijn gekomen.

De President vraagt of de Heer BETREM niets gevonden

heeft, dat duidt op het voorkomen van meerdere soorten

van Apanteles. Eenmaal vond Spr. 3 verschillende vormen

bijeen en hij beveelt den Heer BETREM aan, op dit punt

censite letten:

De heer de Jong doet mededeelingen over ritnaalden, de

wel bekende larven van Elateriden, die behooren tot de

schadelijkste der in den grond levende insectenlarven. Tot

nu toe was niet nauwkeurig nagegaan, welke soorten van

deze dieren in ons land het schadelijkst zijn. Bij eene rit-

naaldplaag, die op eenige velden te Kolham (Gr.) heerschte,

verzamelde de heer R. HEERENGA, correspondent van den

Plantenziektenkundigen Dienst, eene groote hoeveelheid

dezer larven, welke door Spr. werden gedetermineerd en

tot imago opgekweekt. Hierbij bleek, dat van tweeduizend

ritnaalden, de overgroote meerderheid (70 à 80°/) tot

VERSLAG. LXXXIX

Agriotes obscurus L. behoorde !). Deze soort is ook elders

in ons land dikwijls zeer talrijk, terwijl zij ook in Duitschland

(HORST, Archiv f, Naturgeschichte, Berlin, LXXXVIII, No. 1,

1922) en in Engeland (RYMER ROBERTS, Ann. of Applied

Biology Vol.) VIL.1919; Vol. VIII 1921 ;-Vok IX 1922) her-

haaldelijk plagen veroorzaakt. Vermoedelijk is Agrzotes obscurus

dan ook de schadelijkste van de bij ons voorkomende

soorten.

Agriotes obscurus L. heeft de volgende levenswijze:

Verpopping in de tweede helft van Juli, in een holletje

in den grond (+ 10 cm. onder de oppervlakte). Begin Augustus

verschijnen de kevers. Bij Spr.’s kweekproeven werd op 11 Juli

1925 de eerste pop en op 1 Augustus de eerste kever ge-

vonden. Volgens HORST blijft de kever 1 à 2 weken in de

poppenwieg, zwerft vervolgens eenigen tijd rond, om dan in

den grond te overwinteren. In het voorjaar bij het hooger

worden der temperatuur verlaat de kever zijn winterkwartier,

eet aan allerlei plantendeelen en is pas in de tweede helft

van Juni geslachtsrijp (HORST). Omstreeks begin Juli worden

de eieren oppervlakkig in den grond afgezet. Het ei-stadium

duurt hoogstens ééne maand. De duur van het larve-stadium

is onbekend ; waarschijnlijk vijf jaar (HORST). Volgens RYMER

ROBERTS vervellen de ritnaalden twee maal per jaar (April-

Mei en Juli-September). Bij de kweekproeven ontdekte Spr.

in Juni parasitisme door een hymenopteron. De parasiet was

reeds verpopt en de poppen hingen als franje uit het lichaam

van den hospes (zie OUDEMANS, Nederlandsche Insecten,

bldz. 765). Uit één hospes kwamen 10 à 15 parasieten te

voorschijn. De sluipwesp, die weldra uit de pop verscheen,

werd door den heer SMITS VAN BURGST gedetermineerd als

Codrus apterogynus HALL. (albipennis THS.), eene Proctotrupide.

RYMER ROBERTS vond in Engeland Proctotrupiden op rit-

naalden, terwijl BLUNCK (1922) en ZOLK (1924) hetzelfde in

Duitschland vaststelden (Paracodrus apterogynus HALL.)

De bestrijding der ritnaalden is zeer moeilijk en nog niet

bevredigend opgelost. Sommigen raden aan een veld, waarop

1) Dank zij de bij den Plantenziektenkundigen Dienst aanwezige,

door DR, EVERTS geschonken vergelijkingscollectie, was de soort met

zekerheid te herkennen.

XC VERSLAG.

schade voorkomt, te schoffelen of te hakken; de dieren

zouden daardoor iets dieper in den grond gaan (door droogte

in het losgemaakte laagje aarde). Indien werkelijk bereikt

wordt, dat zij dieper gaan, is de nuttige werking van schoffelen

of hakken zeker, want men heeft aangetoond, dat de schade

door ritnaalden aanzienlijk vermindert als zij zich dieper in

den grond bevinden, daar zij dan niet zoo licht het groei-

punt bereiken en alleen van de wortels vreten. Het is verder

aan te raden, den stoppel van een aangetast gewas aan eene

intensieve grondbewerking te onderwerpen. Zoo spoedig

mogelijk (eind Juli-begin Augustus) moet het veld minstens

10 cm. diep geploegd worden, waarna de grond met een

cultivator moet worden bewerkt. De weeke poppen en pas

geboren kevers met hunne zachte chitine worden dan be-

schadigd. Nader moet worden onderzocht, of ook de rit-

naalden, die in dien tijd de laatste van de twee jaarlijksche

vervellingen doormaken, door deze grondbewerking te lijden

hebben. Ten slotte droogt het omgeploegde land gemakkelijk

uit, wat zeer schadelijk is voor de jonge ritnaalden, die in

dien tijd juist uit het ei komen.

De heer van der Wiel deelt mede, dat hij voor eenige

jaren een aantal larven van Melanotus rufipes HRBST. in

wilgemolm vond. Spr. hield deze larven vijf jaren in leven ;

in het zesde jaar stierven zij helaas. Ook dit voorbeeld be-

vestigt den langen levensduur van Elateriden-larven.

De heer Lycklama à Nijeholt laat rondgaan:

1°, Een ex. Cerura bicuspis BKH., gevangen te Nijmegen

30.4.1926, het eerste hier te lande als imago gevangen

exemplaar, nadat Dr. OUDEMANS verleden jaar 2 ex. uit de

pop gekweekt had, als rups in den Bijvank gevangen door

den heer SCHOLTEN.

2°. Een zéér sterk zwart bestoven ex. van Zphyra, waar-

schijnlijk £. porata F., daar de onderzijde van het midden-

veld de kleur heeft van deze soort. Verder is alles donker-

grijs, zeer gelijkmatig, niet vlekkig als bij orbzcularis HB., met

getande witte dwarslijnen en middenpunten, zeer scherp

afstekende, en witte adereinden en franje, zoodat het een

geheel ander beeld vertoont dan eenige bekende soort.

VERSLAG. XCI

3°. Nemophora pilulella HB., een micro, nieuw voor de

Nederlandsche fauna, einde Mei en begin Juni gevangen te

Nijmegen, het eerste ex. 27.5.1918. Dit jaar is gebleken,

dat deze soort, om sparren vliegende, aldaar volstrekt niet

zeldzaam is, echter is de verbreiding lastig na te gaan, daar

de meeste sparren op afgesloten terreinen groeien.

4°. Phybalapteryx vitalbata HB., als rups gevonden in

hagen te Heyen bij Gennep, waar dit jaar door Spr. ook

Tephroclystia isogrammaria H. S. gevangen is.

De heer Bentinck laat ter bezichtiging rondgaan I van

Lobophora policommata HB., door hem bemachtigd op 28 Maart

1926 te Overveen, en wel overdag in rust zittend tegen een

muur. Of deze soort nog in ons land gevangen is na de

uitgave van TER HAAR’s werk, is hem niet bekend. TER

HAAR meldt, dat deze soort op 19.4. 1864 (een 9) bij Over-

veen voor ’t eerst gevangen werd (Coll. Dr. J. TH. OUD EMANS),

en daarna nog een ex. op 30.4. 1881 te ’s-Gravenhage, waar

in 1895 nog eenige rupsen werden gevonden.

Op de laatste wintervergadering vertoonde Spr. een ex

van Coleophora clypeiferella HOFM. f. n. sp. Sedert dien vond

Spr. nog 2 van deze zeer locale soort onder eene partij nog

niet gedetermineerde micro's, n.l. op 14.7. 23.en 10. 7. 25

te Overveen gevangen. Alle 3 gaan mede rond en tevens

eene duidelijke teekening van het hoogst merkwaardige,

onbeschubde, geribde, hoornige schildje op den 1‘ achter-

lijfsring, en van een dergelijk, doch veel minder duidelijk,

op den ader ring, welke bijzonderheid geene andere Coleophora

bezit.

Voorts gaat rond een ex. van beide Nephopteryx-soorten

nl. N. hostilis STPH. en N. rhenella ZK., beide afkomstig

van STAUDINGER; dit in verband met de vraag van den heer

LYCKLAMA à NIJEHOLT in de E. B. No. 146, p. 23.

Spr. vergeleek deze beide ex., die onderling niet ken-

merkend verschillen, met de weinige ex. in de Ned. Coll.

te Leiden, die alle onder den naam rhenella ZK. staan, en

die alle, deels met het eene, deels met het andere vrijwel

overeenkomen, In de Palaearct, Coll, te Leiden is ook alleen

XCII VERSLAG.

eene groote serie rhenella ZK. aanwezig, en slechts ééne rups

van hostilis STPH.

Na eenige discussie kan met vrij groote zekerheid gecon-

cludeerd worden, dat de 2° soort van SNELLEN inderdaad

rhenella ZK. moet zijn. Hierbij moet nog even opgemerkt

worden, om geene verwarring te veroorzaken, dat de I° soort,

door SNELLEN op p. 131 vermeld onder den naam hostzlis

STEPH., niets anders is dan Salebria adelphella F.R., zooals

terecht vermeld is in de E B. No. 146 op p. 23. Ook van

deze soort gaat één ex. mede rond, door Spr. gevangen op

13 7.0 23 te, Overveen.

De heer Schuijt haalt, naar aanleiding hiervan, aan het

verschil der citaten uit den Catalogus STAUDINGER 1871 en

dien van 1901. In de eerste worden adelphella en hostilis

als ééne soort vermeld, terwijl deze in de tweede als afzon-

derlijke soorten zijn aangegeven, zonder dat blijkt, waaruit

deze veranderde meening te verklaren valt.

De heer Lycklama à Nijeholt zegt, dat het na deze mede-

deeling van den heer SCHUIJT duidelijk is, dat rhenella ZK.

als inlandsche soort beschouwd moet worden.

Verder heeft Spr. van den heer VAN EECKE opgave ge-

kregen van de etiketten van soorten micro's, die in Spr.’s

lijst ontbraken. Daar deze alle uit de vorige eeuw dateeren

en door SNELLEN om de eene of andere reden niet opge-

nomen zijn, lijkt het Spr. het verstandigst, deze niet op te

nemen vóórdat zij opnieuw gevangen zijn.

De heer A. C. Oudemans spreekt over creeping disease,

eene huidziekte bij menschen, ontstaan door het ingraven

en geslingerde gangen maken (mineeren) van eene of

andere insectenlarve, mijt, of zeer kleinen worm. Hij vertelt

het volgende:

Het was de heer D. M. Levy, Arts te Apeldoorn, die het

eerst een geval in Nederland constateerde en dat beschreef

in het Nederlandsch Tijdschrift v. Geneeskunde,

v. 69, II, n. 4, 25 Juli 1925. De door het onbekende diertje

gemineerde gang kwam voor op de onderzijde van de linker

bil van een 2!/,-jarig meisje, dat pas uit Balik-Papan, Borneo,

aangekomen was. In het artikel staat abusivelijk: rechter bil

VERSLAG. XCII

(schriftelijke mededeeling van den heer Levy). Het minee-

rende diertje deed een hinderlijken jeuk ontstaan, waardoor

de moeder onmiddellijk het begin der ziekte constateeren

kon als een rood vlekje, en wel (volgens schriftelijke mede-

deeling van den heer LEVY) ongeveer 2!/, dag na de inscheping.

Eene fraaie foto in natuurlijke grootte begeleidt het artikel.

Met goedvinden van den heer LEVY geef ik hier eene

reproductie van eene calque van de gang, die op de foto

telzien: is.

Ik maak hierbij de volgende opmerkingen: 1. Aan de ver-

schillende dikte van de gang ziet men wel, dat zij dicht bij

den anus begon, dus dáár, waar het, volgens menschen-

neuzen, kwalijk riekt, en waar het, volgens menige insecten-

moeder, geschikt is, een ei te leggen. — 2. Uit hetzelfde

verschil in dikte kan men zien, dat het mineerende diertje,

al voortgaande, groeide. — 3. Aangezien het diertje voor

het aanleggen van deze gang minstens 3, zoo niet 4 weken

noodig gehad heeft, zoo was de voortgang al zeer gering.

Gestrekt, zou de gang 130 mM. lang zijn, hetgeen op een

voortgang van + 5 mM. per dag duidt.

De heer Levy geeft daarbij een kort overzicht van de

geschiedenis der creeping disease; volgens de meeste

onderzoekers zou eene Gastrophilus-larve de verwekker zijn,

diew(pas uit het ei) ,,1!/, mM. lang en 0.26 mM. breed”

zoude zijn.

Ik lasch hier even in, dat de Gastrophilus-soorten (hae-

morrhoidalis L., nasalis L., pecorum FABR., intestinalis DE

GEER, flavipes OLIV., ternicinctus GEDOELST) hare eieren

vastkleven op de haren van zoogdieren, voornamelijk op

die van Equus caballus, asinus, bohmi, zebra, zelden van

Canis familiaris, Hyaena striata, Meles taxus. De uit de

eieren gekropen larven worden afgelikt en ingeslikt en

hechten zich, door middel van talrijke haakjes, aan den

voorrand van het eerste en het tweede segment, aan de

XCIV VERSLAG.

mucosa van maag- en darmwand, omringd van spijsbrei, of

faecaliën. Daar vervellen zij tweemaal (er zijn dus 3 larve-

stadiën) vóór zij den gastheer passief verlaten, om zich te

verpoppen.

Het artikel van den heer LEVY gaf den heer FAGEE-

SCHAEFFER, Arts te Lekkerkerk, aanleiding, een tweede

artikel in genoemd Tijdschrift te plaatsen (v. 69, II, n. 10,

5 Sept. 1925, p. 1115—1117) getiteld: Is de Gastrophi-

lus-larve de verwekker van de creeping disease?

Daarin deelt de schrijver mede, dat hij 27 Maart 1922 te

Tarakan, Borneo, bij een driejarig meisje eene vochtblaas

aan de voetzool zag, die den volgenden dag het uitgangs-

punt bleek te zijn van eene 1 mM. breede, 4 cM. lange,

sierlijk gekronkelde, rose gang, die dagelijks 1—7 c.M.

langer werd, en, vooral ‘s nachts, hevig jeukte, zoodat het

kind niet slapen kon. Na bevriezing met chlooraethyl op

Io en II April, zag Zuster NAEREBOUT, tijdens de be-

handeling, op eenigen afstand van het einde der gang

op de huid, iets, dat zich bewoog. „Op een objectglas ge-

„bracht en onder het microscoop bezichtigd, vertoonde zich

„inderdaad een parasiet, veel op een schurftmijt gelijkend,

„doch ook in enkele opzichten daarvan afwijkend ; zoo was

„de grootte ongeveer 1!/, maal die van de gewone schurft-

„mijt, vooral in de lengterichting ; er waren vier paar pooten ;

„zuigschijven werden niet gezien, wel aan het kopeinde een

„zeer groot spits driehoekig steekapparaat. Verder kan ik

„dezen parasiet niet beschrijven, daar mijn Inlandsche labo-

„rant hem had weggegooid, nog voor dat ik met een boek

„terug keerde, dat ik wilde raadplegen, en de parasiet niet

„meer was terug te vinden”.

Ik maak hierbij de opmerking, dat hier niet vermeld is,

of de gang overal even breed was, maar de bewoordingen

wijzen m.i. wel daarop. Verder: dat de voortgang aanzienlijk

was, gemiddeld 3!/, centimeter per dag.

Het was de heer J. D. NINCK BLOK, Arts te Arnhem, die,

wetende dat ik acaroloog ben, mij op dat artikel opmerk-

zaam maakte. Naar aanleiding van dat artikel uitte ík ín

genoemd. Tijdschrift (v. 69, II, n. 12,49 Sept.) 1925,

VERSLAG, XCV

p. 1383) mijn vermoeden, dat de parasiet eene Psoroptes equi

zoude geweest zijn, die aan de beschrijving van den heer

FAGEE-SCHAEFFER vrij wel beantwoordt; te meer, daar het

meisje met een paardje omging.

Daarop wijst in genoemd Tijdschrift (v. 69, II, no. 18,

31 Oct. 1925, p. 1998) Prof. Dr. SWELLENGREBEL in een

Merde artikel op!’ gevallen van creeping disease in

Siam en China, „waarbij wormen van het geslacht Guatho-

stoma de schuldige waren”.

Deze Nematoden leven, normaal, in den maagwand van

Felis-, Canis-, Bos- en Sus-soorten, en zijn 2—9 mM. lang

bi 1 mM. breedte.

SLUITER en SWELLENGREBEL, De dierlijke Parasieten

van den mensch en onze huisdieren, 1912, p. 365,

vermoeden : „waarschijnlijk hebben de dieren eerst in de

„maag geleefd en zijn naar de huid verdwaald”. Wat ik

niet aannemen kan.

Eindelijk vermeldt de heer MES, Arts te Erasmus, Transvaal,

in een vijfde artikel in genoemd Tijdschrift (v. 69, II, n.

21, 21 Nov. 1925, p. 2346) twee typische gevallen. Bij geen

der twee gevallen is de parasiet gevonden. Hij bestrijdt

verder de Gastrophilus-theorie der typische creeping

disease. „Ik zeg dit temeer, omdat ik een gastrophilus in

„Zijn schuilplaats we/ mocht verschalken. Het had een klein

„gangetje veroorzaakt en liet zich betrekkelijk gemakkelijk

„als eene witte larve verwijderen; het verpopte zich in een

„doosje, de vlieg heb ik nog. — Toevallig is die vlieg voor

„4 weken naar Europa verhuisd, met mijn dochter, om haar

„aan een entomoloog te overhandigen. Als dit nog niet

„gebeurd is, zal zij hem zeker aan belangstellenden ter

„waarneming afstaan. Haar adres is: G. M. MES, Staal-

„Straat 42 bis, Utrecht”.

Ik maak hierbij de opmerkingen: 1. dat deze vliegelarve

„een klein gangetje” gemaakt had. — 2. Dat de vliegelarve,

na verwijdering uit het gangetje, zich verpopte, en dus in

de gang minstens 2 maal zich verveld moet hebben. — 3. Dat

niet melding gemaakt wordt van het feit, dat de huid door

ettering, of op andere wijze, die beide velletjes uitstootte.

XCVI VERSLAG.

Ik heb Mej. MES om het vliegje gevraagd. Zij antwoordde,

dat zij het vliegje reeds verleden jaar verzonden had aan

een arts, die er om geschreven had, De naam was haar

ontgaan.

Dies heb ík aan den heer LEVY te Apeldoorn geschreven,

met verzoek, mij eventueel het vliegje te zenden. Z. E. ant-

woordde mij, dat het doosje met het vliegje, waarschijnlijk

gedurende „de schoonmaak” als waardeloos weggeworpen

en dus niet meer te vinden is. Uit wetenschappelijk oogpunt

is dat een betreurenswaardig verlies.

Onlangs kreeg ik bezoek van een oud-leerling, den heer

N. H. A. J. SCHULTE, die gedurende zijne 12-jarige loopbaan

in Ned. O.-Indié 5 gevallen behandelde, die alle door de

bevriezingsmethode genazen. Hij beloofde voortaan naar den

parasiet te zoeken.

> 3 Fa Dee Dinsdag, 15

4, Wm 27 Chu 7 “24 Juni, werd mij door een oud-

Ze WILL .

INR 7, leerling, Dr. G. D. HEMMES,

Arts te Heteren, telefonisch

medegedeeld, dat zich aldaar

een geval van creeping

disease bij een landbouwer

voordeed, het eerste in

Néderland''ontstame

geval! Ik spoedde mij er-

heen. De arbeider had het

gekronkelde gangetje aan de

buigzijde van het linker

handgewricht. Wij begingen de fout, niet onmiddellijk eene

foto van dit geval te nemen. Dr. HEMMES heeft dat ver-

holpen, door eene zoo getrouw mogelijke teekening ervan

te maken, die in het Nederlandsche Tijdschrift voor

Geneeskunde, v. 70, II, n. 4, p. 401 verscheen, en hier,

dank zij de welwillendheid van hem en van den Redacteur,

den heer P. MUNTENDAM, Arts te Amsterdam, gereprodu-

ceerd is.

Hoewel tijdens de bevriezing ijverig naar den parasiet

gezocht werd, later zelfs door afsnijding van zeer dunne

VERSLAG. XCVII

laagjes epidermis tot in de levende opperhuid, werd niets

gevonden.

Ik maak hierbij nog de opmerking, dat de gang ongeveer

1 mM. hooger dan de omgeving was, en dat dat verhoogde

gedeelte, dat aan eene mollenrit deed denken, overal ongeveer

2 mM. breed was.

De creeping disease, ook wel myiasis linearis,

larvaimigrans, myase rampante sous-cutanée,

enz. genoemd, schijnt ook door jonge larven van Hypoderma

veroorzaakt te kunnen worden. Wanneer men echter de

afbeeldingen van de soms 50 en meer cM. lange en steeds

1 à 2 mM. breede gangen ziet, dan moet een entomoloog

toch eenigen twijfel aan de juiste determinatie daarvan

koesteren.

De heer Corporaal vertoont eene zeer donkere /Zibernia,

door den heer VAN PELT LECHNER in Februari van dit jaar

te Arnhem gevangen en welwillend afgestaan aan het Museum

van „Natura Artis Magistra”, die door de aanwezige Lepi-

dopterologen herkend wordt als H. leucophaearia SCHIFF.

Ook eene zeer groote /rodine, op eenen python gevonden,

die door hem aan Dr. A. C. OUDEMANS ter bestudeering

wordt overhandigd.

Verder deelt Spr. mede, dat door de Commissie voor het

natuurkundig onderzoek van het Naardermeer, waarvan

de entomologische afdeeling onder Spr.’s leiding staat, van

1923 t/m voorjaar 1926 een belangrijk entomologisch mate-

riaal is verzameld. Dit materiaal is geëxposeerd geweest op

de onlangs te Amsterdam gehouden biologische tentoon-

stelling, hetgeen eene welkome aanleiding was, om alles te

doen determineeren en te ordenen. Een overzicht der resul-

taten vindt men in achterstaand staatje.

Het heeft groote moeite en veel correspondentie gekost,

om voor alle groepen, dikwijls voor kleine onderdeelen van

sommige groepen, bewerkers te vinden. Enkele kleinere

afdeelingen, zooals de Cocciden, Aphididen en Col-

lembola zijn nog niet bewerkt. De Braconiden zijn

nog ter bewerking bij Prof. Dr. J. FAHRINGER in Weenen.

XCVIII VERSLAG.

E Nieuw voor] Nieuw

Eid Pac ‘© | Exem- | de Nederl, | voor de

‘2 | plaren. Fauna. | Weten-

S sp. | var. San

Thysanura . | — ia ee en

Collembola . I | — nae sl

Dermaptera!. 2 | — 7: =e

Ephemeroptera 2 | — DUREE ca

Odonata. T92 04 2348 x La

Orthoptera . 6 38 = 0 en

Psocoptera . 7 I 13 I LA 2, es

Thysanoptera . Bedel RE dn

Rhynchota . 82.13 501 gli = ze

Megaloptera 2 | — a er

Neuroptera . 6 | — Zouk are

Mecoptera 2 | — Ed SRI a

Trichoptera. DSS O e prs

Lepidoptera 65 3 191 | — | — En

Diptera . 215% 22 MISIO20 EEL I —

Siphonaptera 8 | — 32 | 2) —| —

Coleoptera . 539 | IOO| 3977 = alee

Hymenoptera . 168 | 17 46322517 —

carina. . 221 — 78 5 ia 3

Chernetina . E ee DE

Rotaal 2172, 144.|,0759. 400 3

Hieronder volgt eene lijst der voor de Nederlandsche

fauna nieuwe vormen :

COLEOPTERA.

Atheta vilis ER. (det. Dr. EVERTS).

RHYNCHOTA.

Homoptera. (det. Dr. MAC GILLAVRY).

Pediopsis glandacea FIEB.

» megerlei FIEB.

Psyllidae. (det. H. C. BLöTE).

Trioza centranthi VALLOT.

VERSLAG. XCIX

THYSANOPTERA. (det. Dr. H. PRIESNER).

Megathrips lativentris HEEG.

HYMENOPTERA.

Tenthredinidae. (det. Dr. R. FORSIUS).

Tenthredella ferruginea SCHRK., var. rufipennis F.

Dineura virididorsata RETZ., var. dorsalis ENSL.

Pontania vesicator BR,

Trichiosoma latreillei LEACH.

» silvaticum LEACH.

Ichneumonidae. (det. HABERMEHL ; KOORNNEEF).

Hygrocryptus drewsent THOMS. (H.).

» puhlmannt ULBR. (H.).

Phygadeuon vexator THUNB. (H.).

Hemiteles mangeri GRAV. (K.).

» monodon THOMS. (H.).

» pedestris GRAV. (H.).

Gelis melanocephalus SCHRK. (H.).

» analis FORST. (H.).

>» caxnijen FORST. (IH).

Glypta bifoveolata GRAV. (H.).

Homotropus biguttatus GRAV. (H.).

» bizonartus GRAV. (H.).

» hygrobius THOMS. (H.).

Bassus tetragonus THUNB. (H.).

Cteniscus flavomaculatus GRAV., var. factalis ROM. (H.).

Polyblastus strobilator THUNB. (H.).

Meloboris litoralis HOLMGR. (H.).

Barylypa unguiculata GRAV. (K.).

Campoplex vigilator FORST. (K.).

Holocremnus bergmanni THOMS. (K.).

Temelucha vernalis SZEPL. (K.).

Apidae. (det. ALFKEN).

Bombus pratorum L.: pratorum L., var. subinteruptus W. K.

» > > var. burrellanus W. K.

> hypnorum L., var. calidus ER.

» > var. peetsi ALFK.

C VERSLAG.

Bombus hortorum L.: hortorum L., var. nigricans

SCHMIEDEKN.

Psithyrus bohemicus SEIDL.

PSOCOPTERA. (det. Dr. MAC GILLAVRY).

Elipsocus abietis KOLBE.

SIPHONAPTERA. (det. Dr. A. C. OUDEMANS).

Ceratophyllus garei ROTHSCH. (in nest van karekiet).

» rossitensis DAMPF. (in kraaiennest).

ODONATA. (det. M. LIEFTINCK).

Agrion armatum CHARP.

DIPTERA.

Limosina (Scotophilella) racovitzai BEZZI, var. microps DUDA.

(det. DUDA); in mollenest.

Oseinella brachyptera ZETT. (det. Prof. DE MEIJERE); in

Sphagnum.

ACARINA. (det. et descr. Dr. A. C. OUDEMANS).

Pergamasus corporaali OUDMS. 1926, nov. spec. (in molle-

nest).

Cyrtolaelaps mucronatus G. & R. CAN. (in mollenest).

Neophyllobius vanderwieli OUDMS. 1926, nov. sp. (in molle-

nest).

Anoetus tienhoveni OUDMS. 1926, nov. spec. (in mollenest).

Sphaerosetes numerosus SELLN.

Het leeuwendeel van dit resultaat komt dus voor rekening

der Hymenoptera, waarvan niettemin het aantal indivi-

duen vrij gering is. Daaruit blijkt wel zeer duidelijk, hoeveel

in deze fraaie en interessante, maar helaas veel te weinig

bestudeerde groep in Nederland nog te doen valt. Voor bijna

alle Hymenoptera was het noodig, zich tot buitenlandsche

specialisten te wenden. Doch ook deze zijn dun gezaaid, en

veelal overladen met werk. Alleen van de Aculeaten, die

minder moeilijk schijnen te zijn, zijn vrij talrijke beoefenaars

te vinden.

Mogen velen, vooral van de jongere collega's, zich opge-

wekt gevoelen, om alle moeilijkheden te trotseeren en zich

VERSLAG. GI

toe te leggen op eene van de zoo verwaarloosde onder-

afdeelingen dezer groep.

De heer J. Th. Oudemans deelt mede, dat hij op zijn

eigen terrein onder Putten in den zomer van 1925 in zeer

grooten getale aantrof de rupsen van Orgyia gonostigma F.,

en wel op berk en beuk. De beukjes vormden eene heg,

waarvan hier en daar plekken geheel kaalgegeten waren.

In zoo grooten getale had Spr. deze rupsen nog nooit aan-

getroffen. Hij heeft er een honderdtal van verzameld en ook

aan anderen er van uitgedeeld. Later bleek, dat nagenoeg

alle exemplaren geïnfecteerd waren, in hoofdzaak door eene

sluipwespsoort, welke haar cocon tegen de buikzijde van de

rups aan spint. Verder waren er ook exemplaren, waaruit

zich sluipvliegen (Tachiniden) ontwikkelden. Spr. verkreeg

ten slotte slechts een drietal imagines. Dus wel een voorbeeld

van afdoende opruiming door parasieten. Vermoedelijk zijn

een paar jaar van vermeerdering voorafgegaan en zal de soort

daar ter plaatse voorloopig wel zeldzaam geworden zijn !).

Vervolgens demonstreert Spr. een apparaat, dat hij geregeld

met succes gebruikt, om vlinders hunne eieren te laten

afzetten. Het recept is als volgt. Men neme een stuk stroo-

carton van b.v. 25 X 15 cM. en rolle dit op.tot.een cylinder

van 15 cM. hoogte en 6 à 7 cM. doorsnede. De randen

worden met lak bevestigd, zoowel van binnen als van buiten.

Vooraf is de zijde, die binnenwand moet worden, door in-

kerving in allerlei richtingen min of meer ruw gemaakt.

Tegen zoo’n wand kruipen de dieren gemakkelijk op en vele

leggen de eieren in of tegen de inkervingen. Nu wordt over

eene der open zijden van den cylinder een stukje gaas

gelegd, liefst van zwarte kleur. Dit gaas wordt vastgehouden

door een cartonnen ring, die iets wijder is dan de cylinder

en die daarover heengeschoven wordt. Nu wordt de cylinder

met de open zijde op een theeschoteltje geplaatst, waarop

eenige lagen filtreerpapier gelegd zijn. Door deze laatste met

een verstuiver nu en dan te bevochtigen, wordt de lucht ín

den cylinder gemakkelijk vochtig gehouden. Eventueel kan

1) In den zomer van 1926 kon ter zelfder plaatse geen enkel exem-

plaar ontdekt worden.

CH VERSLAG.

men den cylinder met een katoenen draad op het schoteltje

vastbinden.

Plaatst men nu een vlinderwijfje in zulk een cylinder, dan

is het gewenscht, het dier elken avond van voedsel te

voorzien; dit geschiedt door een klontje suiker boven op

het gaas te leggen en dit met een verstuiver te besproeien;

het besproeien van het zooeven genoemde filtreerpapier gaat

in dezelfde moeite door. In den regel komt de vlinder bij

de besproeiing dadelijk naar boven en gaat tegen het gaas

zitten; voedselopname volgt dan meestal spoedig. Sommige

vlinders leggen hunne eieren tegen ’t carton of tegen het gaas,

andere doen dit niet. Die verlangen dan in den regel de voedsel-

plant van de rups, waarop zij de eieren afzetten. Een merk-

waardig voorbeeld daarvan nam Spr. dit voorjaar waar. Op

13 Maart ving hij een overwinterd 9 van Larentia siterata

HUFN. Tot 18 April, dus in 5 weken tijds, had het diertje

geen enkel ei gelegd, ofschoon de tijd daartoe gekomen

was, daar het eikenblad zich overal begon te vertoonen. Op

den avond van dien dag werd een bebladerd eiketakje in

den cylinder gedaan en ziet, den 19%" des morgens waren

tal van eitjes op die blaadjes afgezet. Geregeld werden nu

versche eikeblaadjes aangeboden en even geregeld werden

daarop des nachts eenige eitjes gelegd, meesta! tusschen 3

en Io stuks. De vlinder heeft geleefd tot 31 Mei, dus in

gevangenschap ruim 79 dagen. Vangt men eene dergelijke

Geometride in een doosje en geeft daaraan geene verdere

verzorging, dan sterft het diertje meestal na enkele dagen

door uitdroging.

Als tweede voorbeeld van het langdurig in het leven blijven

van vlinders bij goede verzorging moge dienen, dat een Q

van Pachnobia rubricosa F., door den heer SCHOLTEN te

Beek bij Didam gevangen op 6 April, bij Spr. in ’t leven

bleef tot 25 Mei, gedurende welken tijd eenige honderden

eieren werden afgezet. In gevangenschap leefde dit ex. dus

49 dagen. Ook exemplaren van vele andere soorten heeft

Spr. op deze wijze zeer langen tijd in ’t leven gehouden en

in den regel tevens eieren verkregen. Exemplaren, die schijn-

baar „uitgelegd” zijn, beginnen, eene week of langer nadat

zij zich zijn gaan voeden, opnieuw eieren te leggen, hetgeen

VERSLAG. CIII

niet te verwonderen is, daar aan den top der ovariaalbuizen

voortdurend — natuurlijk tot eene zekere grens — jonge

eieren gevormd worden, mits de levensomstandigheden, vooral

de voeding, gunstig zijn. Spr. raadt den Lepidopterologen

aan, met het eenvoudige apparaatje de proef te nemen.

Ten slotte toont Spr. een nest van eene bladsnijderbij,

Megachile, waarschijnlijk M. centuncularis L., door de moe-

derbij vervaardigd in een dun tonkin bloemstokje, dat een

dozijn cellen bevat. Aan het einde van haar arbeid heeft

de bij eenige roode bloembladstukjes verwerkt, die van bui-

tenaf in de opening, waardoor zij binnenkwam, zichtbaar

zijn. Waarschijnlijk zijn zoowel de groene als de roode blad-

stukjes van rozen afkomstig.

De heer Tutein Nolthenius bespreekt de vondst van

Acanthopsyche atra L. Einde April 1926 vond Spr. op Uller-

berg bij Leuvenum tegen een eikenstammetje van doorge-

schoten eikenhakhout, waaronder boschbessen en heide, op

1.40 M. hoogte een zakje, lang 2 cM., doorsnede 0.5 cM.,

even beneden de aanhechtingsplaats bedekt met stukjes

blad en enkele grassprietjes, naar het ondereinde vrij spits

toeloopend. 12 Mei kwam des namiddags het abdomen van

het Q uit dit zakje te voorschijn. Dien zelfden avond is het

zakje in een kistje, bespannen met gaas waarin een klein

gleufje gesneden was, tegen den boom geschroefd op dezelfde

hoogte waarop het zakje gevonden was. 13 Mei was een

buiige, stormachtige dag, en gebeurde er niets, maar 14 Mei,

bij beter weer, vond Spr., zeer tot zijne vreugde, om 4 uur

n.m. een & rustig in het kastje zitten. Daar diens abdomen

sterk uitgerekt was, had paring vermoedelijk plaats gevonden.

Helaas kwam 17 Mei het Q uit den zak en heeft daarin

vermoedelijk geene eieren gelegd, daar het diertje niet sterk

verschrompeld was. Vergelijking met materiaal, welwillend

door den heer OUDEMANS verstrekt, met een door STAUDINGER

geleverd en eenige zakjes en voorwerpen uit het Leidsche

museum, deed Spr. besluiten, dat deze Psychide overeenkomt

met Acanthopsyche atra L. (= opacella H.S.) Volgens eene

noot in SPULER, blz. 173, heeft CHAPMAN bewezen, dat afra L.

overeenkomt met opacella H.S. en niet met plumifera O.,

CIV VERSLAG.

zoodat deze laatste, welke in den catalogus van STAUDINGER

als atra L. vermeld staat, haar naam flumifera moet be-

houden. In de nieuwste verkoopslijst van STAUDINGER zijn

deze veranderingen dan ook aangebracht.

Dat deze Psychide in ons land voorkomt, is niet te ver-

wonderen, daar zij in Duitschland op vele plaatsen gevonden

is, in België en de Campine Anversoise, en in Engeland

onder de drie daar voorkomende soorten door MEYRICK

vermeld wordt. Als voedsel der rups worden Calluna, Erica,

Vaccinium en Gramineën opgegeven. Het 4 schijnt den zak

aan grassen vast te spinnen, terwijl het © dit op '/,—1 Meter

aan boomen en palen doet (VORBRODT, MüLLER-RUTZ,

Schmett. d. Schweiz). Het Q is oranjegeel gekleurd met

glanzend zwarten thorax en daarmede vergroeiden kop;

rudimentaire sprieten, oogen slechts door eene donkere _

onregelmatige vlek onder het chitinepantser aangeduid,

Geene monddeelen; slechts een ovaal gaatje in het vlies

onder den kop; 3 paar rudimentaire pootjes zijn duidelijk

zichtbaar, staande ín roodbruine lijsten. Op ieder segment

is aan de buikzijde in ’t midden een grijsbruin vlekje te

zien. In het vliezige gedeelte achter den kop bevindt zich

een vliezig knobbeltje met een ovaal openingetje, waarschijn-

lik een stigma, Uitwendige rudimenten van vleugels zijn

geheel afwezig.

Reeds vroeger zijn ten onzent van deze soort zakken

aangetroffen, welke echter nooit imagines hebben opgeleverd.

Op de zomer-excursie 1921 werd te Winterswijk door den

heer BALFOUR VAN BURLEIGH een ledige zak gevonden (zie

Ent. Ber. No. 145, blz, 13), terwijl de heer BRANTS jaren

geleden bij Wolfheze een dergelijk kokertje vond.

De heer Brants veroorlooft zich, in aansluiting aan het

zooeven door den heer TUTEIN NOLTHENIUS medegedeelde,

omtrent Acanthopsyche opacella H.S. te doen opmerken, dat

de heer SCHUIJT en hij er bij tegenwoordig waren, toen het

geachte medelid, BALFOUR VAN BURLEIGH, het bewuste

Psychiden-kokertje bemachtigde, aan een Rijksgrenspaal in het

Wooldscheveen, onder Winterwijk, nabij het klooster Burlo.

Dat zakje werd toen aanstonds door Spr. aangezien voor

het verblijf eener rups van voornoemde Psychide, wegens

VERSLAG. CV

deszelfs opvallende overeenkomst in vorm, grootte, bekleeding

enz., met de behuizingen van Ac. opacella H.S., zóó als hij

ze, menigmaal in aantal, aantrof in de Alpenlanden en ook

vond afgebeeld, o. m. in de bekende ,,Monographie des

Psychides, van BRUAND, en in BARRETT’s „Lepidoptera of the

British Islands” (deel II, pl. 84).

Dat Acanthopsyche opacella H.S. in Nederland, even goed

als in de omliggende landen, moest zijn te vinden, werd

trouwens reeds sedert lang door Spr. vermoed, daar hij —

ettelijke jaren geleden — aan het beekje te Wolfheze, nabij

de zoogenaamde Wodanseiken, aan een takje der gewone

struikheide, een Psychiden-zak aantrof, die in alle opzichten

treffend geleek op BARRETT's figuur 2°, op diens bovenaan-

gehaalde plaat, met welke afbeelding de door den heer

TUTEIN NOLTHENIUS vervaardigde duidelijke schets bijzonder

goed overeenstemt.

Het bewijs, dat dit kokertje inderdaad behoorde tot de thans

besproken vlindersoort, mocht Spr. wel is waar niet geleverd

zien, daar zich, tot zijn leedwezen, daaruit geen vlinder

ontwikkelde, doch, waar de nauwgezette waarnemingen van

den heer TUTEIN NOLTHENIUS thans bepaaldelijk hebben

bewezen, dat Acanthopsyche opacella H.S. ook in Nederland

en met name op de Veluwe voorkomt, acht Spr. het toch

te waarschijnlijker, dat het door hem bedoelde zakje van

Wolfheze werkelijk tot dze soort behoorde.

De heer Balfour van Burleigh wil eene opwekking doen

hooren om de NEDERLANDSCHE PHAENOLOGISCHE VEREENI-

GING te steunen, door er lid van te worden en een werkzaam

aandeel te nemen in haren arbeid, die bestaat in het ver-

zamelen en verwerken van alle gegevens, die verband houden

met de levensgeschiedenis van planten en dieren. Vooral op

entomologisch gebield valt er in deze richting zeer veel te

doen, terwijl nog slechts weinige entomologen zijn toegetreden.

Niets meer aan de orde zijnde, wordt de vergadering door

den President gesloten.

CVI VERSLAG,

Voor de leden der Nederlandsche Entomologische Ver-

eeniging zijn verkrijgbaar bij den Secretaris, J. B. Corporaal,

p/a. „Natura Artis Magistra”, te Amsterdam, voor zoover

de voorraad strekt:

Tijdschrift voor Entomologie, per deel (f12.—) f 6.—

Entomologische Berichten, per nummer, voor

200, verivoorradis... … |. ia La (720250) OE

Handelingen der init Entomologische

Vereeniging, bevattende de Verslagen der jaar-

lijksche Vergaderingen van o) met

REpertoriame 2. : Po aes

Verslagen der Vergaderingen, voor zoo ver voor-

radig "=. .51(/ 01600) 982025

BIST: een, De viinders 4 van Neaera

Macrolepidoptera, met 4 platen . . . » De

F, M. van der Wulp, Catalogue of de do

scribed Diptera from South-Asia . . . (f 3.—) » 2.40

BBaNlevansder Wulp’ en Deij: C. Edie

Meijere, Nieuwe u der Nederlandsche

Diptera’ en". ; MEENT DEN

Handleiding voor het ea bewaren en

verzenden van uitlandsche insecten. . . (f 0.50) » 0.40

Repertorium betreffende deel I-- VIII van het

Tijdschrift voor Entomologie, bewerkt door Mr.E.

A. de Roo van Westmaas. HAT » 0.50

_ Repertorium betreffende deel IX. _XVI van het

Tijdschrift voor Mon es bewerkt door F. M.

vansder Wulp . 2... » 0.75

Repertorium Piena a XVIIXXIV : van

het Tijdschrift voor O bewerkt door

BeMsvansder Walpi se ”. » 10.75

JE Dr Ed Everts, Lijst del in Nederland en

het aangrenzend gebied voorkomende Coleoptera » 0.30

C. J. M. Willemse, Orthoptera Neerlandica

(és JS

M. A. Lieftinck, Odonata neerlandica I» 5.—) » 3.—

> 2 » » » Ib 5.—) >» 3.—

Prot. Dre CH: de B Die Larven der

Agromyzinen . . sh (Sos

De prijzen tusschen haakjes ( ) gelden voor niet-leden

der Vereeniging.

CVII

LIJST VAN DE LEDEN

DER

NEDERLANDSCHE ENTOMOLOGISCHE VEREENIGING,

OP 1 AUGUSTUS 1926,

MET OPGAVE VAN HET JAAR HUNNER TOETREDING, ENZ.

(De Leden, die het Tijdschrift voor Entomologie Deel LXIX

ontvangen, zijn met een * en de Leden voor het

leven met een | aangeduid).

BUITENGEWOON EERELID.

ZAR H. de Prins der Nederlanden, Hertog van

Mecklenburg. 1903.

EERELEDEN.

*Dr. Erich Wasmann S.J., Ignatius College, Valkenburg (L.).

1901.

*Dr. Chr. Aurivillius, Hoogleeraar in de Zoölogie aan de

Universiteit te Stockholm. 1903.

*Dr. R. Gestro, Genua. 1909.

*Prof. Dr. K. M. Heller, Franklinsir. 22, Dresden. 1911.

*Prof. H. J. Kolbe, Steinäckerstr. re, Berlin-Lichterfelde W.

1913.

*Lord Walter Rothschild, Tring Park, Herts., England. 1913.

* Antonio Berlese, Via Romana 19, Florence. 1916.

*Jhr. Dr. Ed. J. G. Everts, Emmastraat 28, ’s-Gravenhage.

1919.

*Dr.. Th. Becker, Weissenburgerstr. 3; Liegnitz (Schlesien).

1926.

*Mr. A. Brants, Rijnkade 119, Arnhem. 1926.

BEGUNSTIGERS.

Het Koninklijk Zoölogisch Genootschap „Natura Artis Ma-

gistra” te Amsterdam. 1870.

CVIII LIJST DER LEDEN ENZ.

De Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen te Haarlem.

1884.

Mevrouw J. M. C. Oudemans, geb. Schober, Huize „Schoven-

horst”, bij Putten (Veluwe). 1892.

Mevrouw A. Weber, geb. van Bosse, Eerbeek. 1892.

Mevrouw de Wed. J. P. Veth, geb. v. Vlaanderen, België. 1890.

Mej. C. E. Sepp, Villa Eikenhorst, Bussum. 1900.

Mevrouw de Wed. J. M. van der Hoop, geb. de Monchy,

Mathenesserlaan 252, Rotterdam. 1913.

Mevrouw P. J. K. de Meijere, geb. v. Dam, Sarphatistraat 76,

Amsterdam. 1913.

Mevrouw S. J. M. Oudemans, geb. Hacke, Putten (Veluwe).

1022:

Mevrouw E. Uyttenboogaart, geb. Eliasen, Renkum. 1922.

Mevrouw J. J. Hacke, geb. Oudemans, Driebergen. 1923.

Mevrouw A. Corporaal, geb. v. Rienderhoff, Amsterdam. 1926.

Mevrouw A. Y. S. Mac Gillavry, geb. Matthes, Amsterdam.

1926.

CORRESPONDEERENDE LEDEN.

A. W. Putman Cramer, Lawrence Avenue 322, Westfield,

New Yersey. 1883.

Dr. O. Taschenberg, Halle a. S. 1883.

Dr. L. Zehntner, vroeger te San Bentos das Lages, Bahia,

Brazilië. 1897.

Dr. P. Speiser, Kreismedicinalrat, Kaiserstrasse 12, Königs-

berg i. Pr. 1906.

Dr. H. Schmitz, S. J., Ignatius College, Valkenburg (L.). 1921.

BUITENLANDSCHE LEDEN.

*René Oberthür, Faubourg de Paris 44, Rennes (Ille-et-V'ilai-

ne), Frankrijk. — Coleoptera, vooral Carabiden. (1882—83).

Julius Weiss, vroeger te Metz. (1896—07).

Dr. H. Schouteden, Rue St. Michel 5, Woluwe St. Pierre, bij

Brussel. — (1906—07).

Corn. J. Swierstra, Directeur van het Transvaal-Museum te

Pretoria. — (1908—09).

*James E. Collin, Sussex lodge, Newmarket, Engeland. —

(1913—14).

*Bibliotheek der R. Universiteit, Lund, Zweden. —(1915—16).

LIJST DER LEDEN ENZ. CIX

GEWONE LEDEN.

*Algemeen Proefstation der Algemeene Vereeniging van Rub-

berplanters ter Oostkust van Sumatra, Medan, Sumatra. —

(1917—18).

Prof. Dr. H. J. van Ankum, Zeist. — Algemeene Zoölogie.

(1871—72).

*H. A. Bakker, Biol. Cand., Marconistr. 5, Ymuiden. — Neu-

roptera. (1921—22).

*C. P. G. C. Balfour van Burleigh, Groote Koppel E 161,

Amersfoort. — Lepidoptera. (1907—08).

Dr. L. F. de Beaufort, Huize „de Hooge Kley”, Leusden bij

Amersfoort. — (1911—12).

Prof. Dr. J. F. van Bemmelen, Hoogleeraar aan de Universiteit

te Groningen. — (1894—95).

Ir. G. A. Graaf Bentinck, Electrotechn. Ing., Bloemendaalsche

weg 196, Overveen. — Lepidoptera. (1917—18).

T*P. J. van den Bergh Lzn., Huize ,, Mariposa”, Overbeeklaan

3, Velp. — Lepidoptera. (1901—02).

K. J. W. Bernet Kempers, Directeur der Registratie, Loskade

P. 256, Middelburg. — Coleoptera. (1892—93).

À. J. Besseling, Markt 93 A, Roosendaal. — (1923—24).

J. G. Betrem, Assist. Entom. Laboratorium, Bowlespark 14,

Wageningen. — Hymenoptera. (1921—22).

Dr. J. A. Bierens de Haan, Privaatdocent aan de Universiteit,

Prins Hendriklaan 39, Amsterdam. — (1918—19).

*H. C. Blöte, Oosteinde 44, Voorburg. — (1923—24).

P. R. Bodifée, p/a Curacaosche Petroleum Maatschappij, Wil-

lemstad, Curacao. — Coleoptera. (1923—24).

Dr. J. Bosscha, Parc Dubochet, Clarens, Zwitserland. — Coleo-

ptera. (1882—83).

B. E. Bouwman, Bilthoven. — Hymenoptera aculeata. (1926

— 1927).

J. Broerse, Rustenburgerstr. 10811, Amsterdam. — (1923—24).

A. J. Buis, Bilthoven. — Lepidoptera. (1907—08).

F. W. Burger, Otto van Gelreweg 2, Wageningen. — Oecono-

mische Entomologie. (1917—18).

Prof. Dr. L. P. de Bussy, Sparrenwoude, Westeinde 7, Baarn.

— (1908—09).

CX LIJST DER LEDEN ENZ.

*A. Cankrien, Huize „Colenso”, Soestdijk. — Lepidoptera.

(1868—69).

J. R. Caron, Via Casserinetta 4, Lugano-Paradiso, Zwitser-

land. — Lepidoptera. (1919—20).

*H. Coldewey, leeraar a/h. gymnasium te Doetinchem. — Lepi-

doptera. (1919—20).

T*J. B. Corporaal, Conservator voor Entomologie van het

Koninklijk Zoölogisch Genootschap ,, Natura Artis Magistra”,

te Amsterdam. — Coleoptera, vooral Cleridae. (1899—1900).

*Jos. Cremers, Hertogsingel 10, Maastricht. — Coleoptera en

Lepidoptera. (1906—07).

Dr. K. W. Dammerman, Directeur van het Zoölogisch Museum

te Buitenzorg, Java. — Algemeene Entomologie. (1904—05).

Mr. E. vani Delden, President van den Landraad, Kediri (Java).

— Lepidoptera van Ned. O.-Indié. (1923—24).

Het Deli Proefstation, Medan, Sumatra. — (1908—09).

*E. D. van Dissel, Directeur van het Staatsboschbeheer,

Frederik Hendrikstraat 63, Utrecht. — (1906—07).

C. J. Dixon, Snelliusstr. 1, ’s-Gravenhage. — Coleoptera.

(1890—91).

*Dr. W. Docters van Leeuwen, Directeur van ’s Lands Planten-

tuin te Buitenzorg, Java. — (1921—22).

*P. H. van Doesburg, Gang Pernis, Semarang, Java. — Coleo-

ptera. (1921—22).

*G. Doorman, Lid van den Octrooiraad, Joh. v. Oldenbarne-

veldtlaan 123, ’s-Gravenhage. — (1915—16).

*F. C. Drescher, p/a Firma Rouwenhorst Mulder & Co., Tji-

latjap, Java. — (IQII—12).

Mr. E. J. F. van Dunné, kantoor Mrs. Henny & Schoutendorp,

Batavia. — Lepidoptera. (1911—12).

R. van Eecke, Conservator bij ’s Rijks Museum van Natuur-

lijke Historie, Maredyk 161, Leiden. — Lepidoptera en

Thysanoptera. (I9II—12).

*H. C. L. van Eldik, Maliestraat 11, ’s-Gravenhage. — Lepido-

ptera en Coleoptera. (1919—20).

M. J. van Erp Taalman Kip, Schermlaan 30 B, Rotterdam. —

Rhynchota. (1921—22).

M.L. Eversdijk, Biezelinge. — Algemeene Entomologie.

(1919— 20).

LIJST DER LEDEN ENZ. CXI

*Mr. A. J. F. Fokker, Zierikzee. — Rhynchota. (1876—77).

L. van Giersbergen, Leeraar aan de Ver. t. b. v. bijenteelt in

Nederland, Wageningen. — (1907—08).

*P. van der Goot, Departement van Landbouw te Buitenzorg,

Java. — Aphididae en Coccidae. (1910—11).

J. D. F. Hardenberg, Biol. docts., Abstederdyk 7, Utrecht. —

(1925—26).

Jhr. W. C. van Heurn, Biol. docts., Bataviasche weg 56a, Bui-

tenzorg, Java. — Algemeene Entomologie. (1911—12).

*Dr. J. van der Hoeven, Eefde bij Zutphen. — Coleoptera.

(1886—87).

Mr. A. Th. ten Houten, Winterswijk. — (1921—22).

*E. R. Jacobson, Fort de Kock, Sumatra. — Algemeene Ento-

mologie. (1906—07).

*A. J. T. Janse, Firststreet Gesina, Pretoria, Zuid-Afrika. —

Pyralidae. (1921—22).

N. A. de Joncheere, Dordrecht. — Lepidoptera. (1886—87).

*W. de Joncheere, Stationsweg 2, Dordrecht. — Lepidoptera.

(191314).

Dr. W. H. de Jong, Adj.-phytopatholoog bij den Planten-

ziektenkundigen Dienst, Hoogstraat 17a, Wageningen. —

(1925—26).

D. J. R. Jordens, Sassenpoorterwal F 3471, Zwolle. — Lepi-

doptera. (1863—64).

*J. H. Jurriaanse, Schiekade 75, Rotterdam. — Exotische

Lepidoptera. (1916—17).

L. G. E. Kalshoven, Dierkundige bij het Instituut v. Planten-

ziekten te Buitenzorg, Java. — Algemeene Entomologie.

(1921—22).

Dr. P. M. Keer, Oud-Leeraar aan het Gymnasium en de H. B.

S., te Zutphen, Kilchberg b. Zürich, Zwitserland. — (1909—

1910).

Dr. C. Kerbert, Directeur van het Kon. Zoölogisch Genoot-

schap „Natura Artis Magistra”, Plantage Middenlaan 39,

Amsterdam. — (1877—78).

*A. Kerkhoven, Laan van Meerdervoort 17, ’s-Gravenhage. —

(1924—25).

T*B. H. Klynstra, Frankenstraat 60, ’s-Gravenhage. — Co-

leoptera, voorn. Caraboidea. '(1902—03).

CXII LIJST DER LEDEN ENZ,

J. Koornneef, re Constantyn Huygensstraat 67, Amsterdam.

— Algemeene Entomologie. (1917-—18).

TH. J. H. Latiers, Steyl, gem. Tegelen. — Coleoptera en Le-

pidoptera. (1893—94).

S. Leefmans, Entomoloog aan het Instituut voor Plantenziekten

te Buitenzorg) Java. — Algemeene Entomologie. (1911—12).

H. E. van Leijden, Biol. Cand., Monstersche Straatweg roa,

Loosduinen. — Lepidoptera. (1915—16).

B. J. Lempke, Ceramplein 111, Amsterdam. — Lepidoptera.

(1925—26).

Dr. W. J. H. Leuring, Huize.,,Middelaer”, Mook (LME

(1919—20).

*M. A. Lieftinck, Oranje Nassaulaan 69, Amsterdam. — Odo-

nata. (1922—23).

*J. Lindemans, Zaagmolenstr. 111, Rotterdam. — Lepidoptera,

Hymenoptera, vooral Sphegidae (Crabronidae), Pompilidae,

Vespidae en Chrysididae. (1901—02).

N. Loggen, ede v. d. Helststraat 5 huis, Amsterdam. — Lepi-

doptera. (1924—25).

Dr. J. C. C. Loman, Van Baerlestraat 158, Amsterdam. —

Araneae. (1886—87).

*Dr. H. J. Lycklama à Nijeholt, Twaalf Apostelenweg 75,

Nijmegen. — Lepidoptera. (1896—07).

+*Dr. D. Mac Gillavry, J. W. Brouwersplein 9, Amsterdam. —

Coleoptera en Rhynchota. (1898—99).

*J. C. v. d. Meer Mohr, Entomologisch assistent, Deli Proef-

station, Medan, Sumatra. — (1925—26).

Prof. Dr. J. C. H. de Meijere, Sarphatistraat 76, Amsterdam.

— Diptera. (1888—80).

G. S. A. van der Meulen, Villa Maria, Middenweg 104, Am-

sterdam. — (1924—25).

F. C. Mijnssen, Nat. Phil. Stud., Joh. Verhulststr. 48, Amster-

dam. — Hymenoptera, Lepidoptera en Odonata. (1923—24).

Prof. Dr. G. A. F. Molengraaff, Oranje Plantage 1, Delft.

87/7

A. Mos, Utrechtsche straat, Arnhem. — (1903—04).

*De Nederl. Heidemaatschappij, Arnhem. — (1903—04).

A. C. Nonnekens, Rustenburgerstraat 106, Amsterdam. —

Coleoptera. (1921—22).

LIJST DER LEDEN ENZ. CXIII

Prof. Dr. E. D. van Oort, Directeur v. ’s Rijks Museum v. Nat.

Historie, Wittesingel 10, Leiden. — Carabini. (1915—10).

Dr. A. C. Oudemans, Burgemeester, Weertsstraat 65, Arnhem.

— Acari, Pulicidae. (1878—79).

{*Dr. J. Th. Oudemans, Huize ,,Schovenhorst”, bij Putten,

(Veluwe). — Lepidoptera, Hymenoptera, Thysanura en Col-

lembola. (1880—81).

Dr. Th. C. Oudemans, Landbouwkundig ingenieur, Putten

(Veluwe). — Algemeene Entomologie. (1920—21).

G. Overdijkink, Soekaboemi, Java. — Lepidoptera. (1921—22).

A. A. van Pelt Lechner, Velperweg 79, Arnhem. — (1925—26).

Dr. M. Pinkhof, Plantage Muidergracht 27huis, Amsterdam. —

Algemeene Entomologie. (1913—14).

Plantenziektenkundige Dienst te Wageningen. — (1919—20).

R. A. Polak, Burmanstr. 12, Amsterdam. — (1898—99).

Dr. J. Prince, St. Annastraat 44, Nijmegen. — Lepidoptera.

(1904—05).

Dr. A. Reclaire, Alexanderlaan 17, Hilversum. — Coleoptera.

(1919—20).

Mej. A. J. Reïlingh, Biol. Docta., Goes. — (1925—26).

A. Reyne, Biol. Docts., Oude Kerkstraat 12, Utrecht. — Alge-

meene Entomologie. (1917—18).

’s Rijks Museum v. Natuurl. Historie te Leiden. — (1915—16).

C. Ritsema Cz., Oud-Conservator aan ’s Rijks Museum v. Na-

tuurlijke Historie, Grintweg 47, Wageningen. — Hymeno-

ptera anthophila en diploptera. (1867—68.)

Prof. Dr. J. Ritzema Bos, Wageningen. — Oeconomische En-

tomologie. (187 1—72).

*Prof. Dr. W. Roepke, Wageningen. — Algemeene Entomo-

logie. (1912—13).

Dr. G. Romijn, Inspecteur v. d. Volksgezondheid, Zepenlaan 36,

Bloemendaal. — Hydrobiologie. (1915—16).

A. van Roon Jr., Vasteland 17, Rotterdam. — (1924—25).

*G. van Roon, Bergweg 167, Rotterdam. — Coleoptera.

(1895—96).

P. Felix Rüschkamp, Hofgartenstr. 9, Bonn a. Rh. — Coleo-

ptera. (1919—20).

W. A. Schepman, Graafsche weg 82, Nijmegen. — Coleoptera.

(1919— 20).

CXIV LIJST DER LEDEN ENZ.

Dr. A. Schierbeek, Verhulststraat 14, ’s-Gravenhage. — Alge-

meene Entomologie. (1919—20).

T. Schoevers, Phytopatholoog, Villapark, Wageningen. —-

Oeconomische Entomologie. (1917—18).

L. H. Scholten, Herwen bij Lobith. — Lepidoptera. (1923-24).

Dr. J. H. Schuurmans Stekhoven, Mengelberglaan 67bis,

Utrecht. — Diptera parasitica. (1924—25).

*P. J. M. Schuyt, Burgemeester van Wamel en Leeuwen. —

Palaearct. macro- en microlepidoptera. (1890—01).

*C. A. L. Smits van Burgst, Beek bij Breda. — Hymenoptera,

vooral Ichneumonidae. (1906—07).

TJ. A. Snijder, Halstersche weg D. 14, Bergen-op-Zoom. —

Coleoptera. (1923—24). |

*M. Stakman, Frederik Hendrikstr. ro, Utrecht. — (1921—22).

Aug. Stärcke, Arts te Den Dolder (Utr.) — Algemeene ento-

mologie. (1925—26).

Prof. Dr. N. H. Swellengrebel, Zoöloog a/h. Kolon. Instituut,

Afd. Tropische hygiëne te Amsterdam, ‚„’t Holthuis”, Van

Vollenhovenlaan 16 A, Aerdenhout (bij Haarlem). — (1919

—20).

L. J. Toxopeus, Overtoom 4401, Amsterdam. — Indo-Austra-

lische Lycaeniden. (1909—20).

*P. Tutein Nolthenius, Ullerberg, Elspeet. — Lepidoptera.

(1920—21).

+*Mr. D. L. Uyttenboogaart, Parklaan 8, Rotterdam. — Coleo-

ptera (1894—95).

H. van der Vaart, J. v. Lennepkade 303, Amsterdam. — Coleo-

ptera en Lepidoptera. (1921—22).

*F. T. Valck Lucassen, Huize ,,Rijperduin”, Korte Parkweg 1,

Bloemendaal. — Coleoptera. (1910—11).

J. van der Vecht, Celsiusstraat 154, ’s-Gravenhage. — Hymeno-

ptera. (1926—27).

*L. A. W. C. Venmans, Poortstraat 10, Utrecht. — (1921—22).

Mr. J. A. Vermeer, Burgemeester van Putten (G.). — (1923—

1924).

Dr. H. Verploegh, Statenlaan ror, ’s-Gravenhage. — Lepido-

ptera. (1925—26).

Prof. Dr. J. Versluys, 2tes Zoologisches Institut der Univer-

sität, Wien I. — (1920—21).

LIJST DER LEDEN ENZ. CXV

A. Verstrijden, Onderluitenant Apothekers-Adsist., Toentang-

sche weg 319, Salatiga, Java. — Lepidoptera. (1921—22).

Mevrouw B. de Vos, geb. de Wilde, J. M. Coenenstraat 22,

Amsterdam. — Algemeene Entomologie. (1926—27).

*Mej. H. Vos, Biol. Cand., Nachtegaalstraat 5bis, Utrecht. —

(1926—27).

*H. A. de Vos tot Nederveen Cappel, Apeldoorn. — Lepido-

ptera. (1888—89).

J. J. de Vos tot Nederveen Cappel, Weltevreden, Java. —

(1902—03).

*Mr. L. H. D. de Vos tot Nederveen Cappel, Velp. — Coleo-

ptera. (1899— 1900).

W. H. Wachter, Vierambachtstraat 81a, Rotterdam. —

(1919—20).

Prof. Dr. Max C. W. Weber, Eerbeek. — Coleoptera. (1886—

1887).

+*P. van der Wiel, Corn. v. d. Lindenstraat 20, Amsterdam.

— Midden-Europeesche Coleoptera en Formicidae. (1916—

1917).

*J. C. Wijnbelt, Jac. van Campenstraat 16, Amsterdam. —

(1924—25).

T*C. J. M. Willemse, Arts, Eygelshoven (Z.-Limb.). — Ortho-

ptera. (1912—13).

Ir. P. H. van Wisselingh, ingenieur bij ’s Rijks Waterstaat,

Groenewoudsche weg 180, Nijmegen. — Lepidoptera.

(1924—25).

*J. H. E. Wittpen, Reguliersgracht 53, Amsterdam. — Lepido-

ptera. (1915—16).

Het Zoölogisch Laboratorium, Kaiserstraat te Leiden. —

(1924 —25).

Het Zoölogisch Museum en Laboratorium te Buitenzorg,

Java. — (1919—20).

CXVI LIJST DER LEDEN ENZ.

BESTUUR.

President: Dr. J. Th. Oudemans. (1922—1928).

Vice-President: Prof. Dr. J. C. H. de Meijere. (1924—1930).

Secretaris: J. B. Corporaal. (1926—1932).

Penningmeester: Mr. D. L. Uyttenboogaart. (1922—1928).

Bibliothecaris: Dr. D. Mac Gillavry. (1926—1932).

F. T. Valck Lucassen. (1926—1930).

COMMISSIE VAN REDACTIE VOOR HET TIJDSCHRIFT EN

DE ENTOMOLOGISCHE BERICHTEN.

Dr. J. Ih. Oudemans, (1922-1928).

Prof. Dr. J.C. EE de Meijere. (1924 1927).

Dr. A. C. Oudemans. (1924—1927).

D. VAN DER HOOP,

geboren 31 Mei 1864 — overleden 15 Juli 1925.

T. v. E. LXIX.

IN MEMORIAM

DAVID VAN DER HOOP

31 Mei 1864 — 15 Juli 1925

De Entomologie heeft ook hare bescheiden dienaren, die,

zonder aanspraak te maken op eene groote wetenschappe-

lijke reputatie, hunne krachten wijden aan het bijeenbrengen

van materiaal, dat zij dan gaarne ter beschikking hunner

meer wetenschappelijke collega’s stellen, of de noodzakelijke

bijwerkzaamheden verrichten, die nu eenmaal onafscheidelijk

aan het vereenigingsleven verbonden zijn. Tot dezulken

behoorde DAVID VAN DER Hoop. Als ijverig verzamelaar

maakte hij in zijn jongen tijd reizen naar oorden, waar toen

nog weinig toeristen kwamen, zooals bijv. naar Corsica, terwijl

hij steeds door ruiling en aankoop arbeidde aan het bijeen-

brengen van eene verzameling Coleoptera van Europa, die

zoodoende geworden is tot eene der rijkste, zoo niet de rijkste,

welke wij in Nederland hebben. Het uitgebreide materiaal

dezer collectie is aan Nederlandsche zoowel als aan buiten-

landsche entomologen herhaaldelijk van groot nut geweest

bij hunne studiën. Als lid onzer Nederlandsche Entomolo-

gische Vereeniging, en dat reeds sedert 1882, kennen wij

VAN DER Hoop het best als secretaris, later als penningmeester.

Vooral het secretariaat, dat hij van 1894 tot 1917 waarnam,

vergt eene massa arbeid en toch hoorde men onder zijn

beheer nimmer een klacht over achterstand niettegenstaande

VAN DER HOOP een drukken en verantwoordelijken particu-

lieren werkkring had. Toen de kwaal, die hem reeds op

betrekkelijk jeugdigen leeftijd had aangetast, zijne krachten

begon te sloopen, verwisselde hij het secretariaat voor de

II IN MEMORIAM.

wat kalmer, maar des te meer ergernis gevenden werkkring

van penningmeester. Waar hij als secretaris altijd zoo zorg-

vuldig vermeden had om anderen door uitstel of slordigheid

reden tot klachten te geven, werd hij nu met den ondank

beloond, dat vele leden hem reden tot beklag gaven door

deze slechte eigenschappen. Hoe levendig herinner ik mij

nog zijne verzuchtingen over het onbeantwoord blijven der

aanmaningen en over den last, dien de jaarlijksche over-

boekingen van oude schulden bezorgden! Het penningmees-

terschap bekleedde hij tot aan zijn overlijden; hij was toen

43 jaar lang lid der Nederlandsche Entomologische Vereeni-

ging, waarvan 31 jaar lang bestuurslid.

Als mensch was hij de fijne en stille opmerker met een

scherp onderscheidingsvermogen tusschen waarheid en aan-

stellerij. Zijne soms scherpe, maar altijd rake en korte

opmerkingen in het debat bezorgden ons menig genoegelijk

oogenblik. Trouw bezoeker der vergaderingen en deel uit-

makend van het vaste clubje, dat van de Zomervergaderingen

een genoegelijk vacantietje. met voorexcursies maakt, behoorde

hij tot den intiemen vriendenkring, die de kern der Neder-

landsche Entomologische Vereeniging uitmaakt.

Zijne nagedachtenis zal door zijne vele vrienden in dank-

bare herinnering worden gehouden.

Renkum, Januari 1926.

UYTTENBOOGAART.

Chorioptes caprae (Del. & Bourg. 1858),

door

Dr. A. C. OUDEMANS,

Arnhem.

(Met plaat 1—4).

Van Dr. C. BUBBERMAN, Hoofd van het Veeartsenijkundig

Laboratorium te Buitenzorg, ontving ik, in de laatste helft

van Januari 1925, twee fleschjes met eenige stukjes van

korsten van noir-museau-schurft, welke ziekte in hevige

mate te Koetaradja (Atjeh) aan Capra hircus heerschte. De

fleschjes waren Z.E. toegezonden door den Gouvernements-

veearts Dr. C. P. A. DIEBEN.

De korsten bevatten een enorm aantal individuen in alle

ontwikkelingstoestanden. Ik kon er uit afzonderen: ruim 200

eieren, 70 larven, 30 Nph. I masculinae, 20 Nph. I femininae,

25 Nph. III masculinae, 18 Nph. III femininae, 10 met Nph. I

femininae parende gg, 56 met Nph. III femininae parende

dd, 55 vrije dd en 180 PP. Hoevele duizenden en nog eens

duizenden schurftmijten zoude één zoo’n geit wel op haar

snoet hebben?!

Tot dusverre had ik geen studie van de C4ortoptes-soorten

gemaakt; maar dit zie ik wel, dat, aangenomen, dat de fraaie

teekeningen, die MEGNIN 1880 van eguz GERL. 1857 in zijn

mines Barasıtesetles Maladies parasitairesú

publiceerde, goed zijn, de Chortoptes caprae eene andere

soort is dan equi. De eenige afbeeldingen, die ik van caprae

ken, zijn die van DELAFOND & BOURGIGNON in de Mem.

Siav. Etrang. 1862, t.3,of. 13,114, voorstellende eend

en eene Nympha III. Hunne teekeningen zijn echter voor

de eischen van den tegenwoordigen tijd ten eenen male

onvoldoende.

2 DR. A. C, OUDEMANS,

Na een voorloopig onderzoek, ter determineering der soort,

berichtte ik Dr. BUBBERMAN den uitslag ervan, tevens aan-

biedende, van alle ontwikkelingstoestanden der parasiet be-

schrijving en teekeningen te leveren, hetgeen, bij schrijven,

dd. 16 Maart jl. hoffelijk aanvaard werd. Ik ga daartoe

thans over.

Inmiddels is mij in handen gekomen eene beschrijving

door STANLEY HIRST in Ann. Mag. Nat. Hist. s.0, v. 13,

p. 538, Mei 1924; (N.B. slechts 9 regels!) van eene vermeende

nieuwe soort: Chorzoptes texanus. HIRST vermeldt daarbij,

dat hij Chorzoptes van runderen, paarden, schapen, geiten

en huanaco’s onderzocht en ze alle als behoorende tot ééne

soort, hoogstens als physiologische variëteiten, beschouwen

moet. Het kan zijn, dat hij gelijk heeft. Voorloopig beschouw

ik de soort, die hieronder beschreven wordt, als de echte

caprae van DELAFOND en BOURGIGNON, en Zexanus als syno-

niem daarvan.

Ei. (Fig. 1—8). 128—147 u lang, 63—69 u breed. Ellip-

tisch. Men kan echter reeds aan het ei eene min of meer

platte ventrale zijde herkennen. Vijf stadiën. Eerste sta-

dium; het ei is geheel met eene ondoorschijnende dooier-

massa gevuld. Tweede stadium (fig. 1). De dooiermassa

heeft zich aan de capitale pool caudaad teruggetrokken, zoodat

aldaar eene doorschijnende eitwitmassa zichtbaar is, ongeveer

\lsevan de lengte. van het. ei D'erde stadiams(ste)

De dooiermassa is nog meer samengetrokken, neemt ongeveer

3/, van het ei in; aan de doorschijnende pool heeft zich,

ringvormig, eene glasheldere ruimte gevormd, die zich, ter

weerszijden van de naar de pool puntig toeloopende eiwit-

massa, als eene menisk vertoont. Het vliesje, dat het

glasheldere vocht van het niet volkomen glasheldere, maar

toch doorschijnende eiwit scheidt, is het apoderma. Vierde

stadium (fig. 3). De dooiermassa is tot op !}, van het

eivoluum teruggetrokken. De andere helft ís door doorschij-

nend eiwit + hetzelfde glasheldere vocht ingenomen. Boven-

dien hebben zich nu, aan de dorsale zijde en aan de door-

schijnende helft, ongeveer op */, van de capitale pool af,

twee orgaantjes gevormd. Aangezien de meeste eieren met

hunne platte ventrale zijde op het voorwerpglas liggen, geniet

CHORIOPTES CAPRAE (DEL. & BOURG. 1858). 3

men, met het prepareermikroskoop, en bij 20-malige ver-

grooting werkend, van het zonderlinge effect, alsof alle eieren

in dat stadium van twee pigmentoogjes voorzien zijn. Bij

sterkere vergrooting blijken die orgaantjes de Oertracheeén

te zijn, die hier den vorm hebben van een schelp van eene

Ancilla, of eene Patella. Deze verbinden het apoderma met

de schouders van de toekomstige larve. HENKING (in: Zeit-

schr. wiss. Zool. v. 37, 1882, p. 621) noemt zulk ‘een

orgaantje eene ,,Urtrachee” in de meening, dat de door de

eischaal gedrongen lucht door die ,,Urtrachee” het embryo

bereikt. Algemeen is die opvatting aangenomen. Tegen deze

hypothese meen ik echter de volgende bedenkingen naar

voren te moeten brengen:

I. De eischaal is veel dikker dan het apoderma. Is de

eischaal voor lucht permeabel, zooveel te meer zal dat het

geval wel zijn met het apoderma. De lucht behoeft dus niet

door een klein gaatje van het apoderma te dringen om het

embryo te bereiken.

2. De jonge huid van het embryo is nog dunner dan het

apoderma, zoodat de lucht over de geheele oppervlakte van

het embryo naar binnen dringen kan, en daarvoor geen

apart plekje aan de schouders noodig heeft.

3. Ware het embryo van tracheeën voorzien, die aan de

schouders te zamen kwamen, dan zoude die hypothese nog

eenigen grond hebben. Maar, dat is niet het geval. Zelfs niet

by de Zrombrdium-larven, die het voorwerp van HENKING’s

onderzoek uitmaakten.

Vijfde stadium. Vrij plotseling schijnt de overgang te

zijn van het 4° naar het 5° stadium. Ik vond tenminste, zelfs

bij meer dan 200 eieren, geen overgangsstadium. Het embryo

is gevormd; geen spoor van dooier is er meer te zien. Fig. 4

vertoont u het embryo dorsaal. Zichtbaar zijn: de twee

langste der rugharen, een groot gedeelte der 4 voorpooten,

het voorste gedeelte der mandibels, en zelfs een gedeelte

der mandibelscheeden, waarin de mandibels kunnen terugge-

trokken worden. Fig. 5. Hier is het embryo bij ventrale waar-

neming zichtbaar. Geheel vooraan ziet men de spitsen der

mandibelscharen: den ,,digitus fixus’, gevolgd door den

„digitus mobilis”. Daarachter de tweeledige palpen. Dan

4 DR. A. C. OUDEMANS,

volgen de 4 voorpooten; van pooten I zijn de distale 3 leden,

van pooten IV de distale 4 leden zichtbaar; van dit poot-

paar zou ook de trochanter gezien kunnen worden; ik kon

hem echter niet onderscheiden. Verder de klauwachtige

einden der tarsen, alsmede aan tarsi II de langgesteelde

zuignappen. Extern der tarsi II het haartje, dat op de coxae

I ingeplant is. Extern daarvan: de apodemata II. Meer naar

achteren ontwaart men de pooten III, waarvan ik alle 4 leden

onderscheiden kon, doch niet de apodemata. Op de coxae III

het coxaalhaartje. Aan het einde der tarsen de 2 lange tast-

haren en, daarnaast, het dorsale korte haartje. Geheel achter-

aan: het anaalveld met de anaalspleet en de twee lange

anaalharen. — Fig. 6. Is het ei een weinig om de lengteas

sedraaid. Van het embryo zijn zichtbaar: de beide mandibels,

de beide langste der rugharen, en, links, de twee ,lumina”

der femora I en II (men ziet hier dus door het cylindervormige

femur). — Fig. 7. Is het ei op zijn kant gezien; duidelijker

dan in fig. 6 is de platte ventrale zijde. Van het embryo

zijn zichtbaar: het linker mandibel, de linker palp : tweeledig,

al lijkt hij hier drieledig; dat schijnbaar 1° lid iseen gedeelte

van de maxillaarplaat, was voorheen wel een vrij palplid.

Links van den palp de toppen der maxillaar-malae. Verder

een rechterpoot I en de linker pooten I, II en III. — Fig. 8.

Vertoont u de leege eidop, over de volle lengte van de

rugzijde gespleten. Ik zag wel over de 50 van die doppen;

maar, bij geen van alle een spoor der oertracheeën !

Larve. Fig. 9. Dorsaal. Lengte natuurlijk verschillend

naarmate de larve pas uit het ei gekomen is, of reeds oud,

gereed om in eene Nympha I te veranderen. De afgebeelde

larve heeft eene lengte van 136 u en eene breedte van 95 u.

De gedaante is breed-ovaal met vier uithollingen boven de

trochanteres I en II en eene geheel achteraan. Schildje

trapezoidaal, langer dan breed, achteraan het breedst, met

weinig konvexen voorkant, sterk konvexen achterkant en

konkave zijdekanten; fijn poreus; lichtbruin. De overige huid

is fijn gerimpeld, aan de zijden meer overlangs, in het middel-

veld meer overdwars; de teekening geeft precies aan, hoe

de fijne rimpels loopen en hoeveel er zijn, aangezien zij door

middel van het teekentoestel vervaardigd is. Het schildje is

CHORIOPTES CAPRAE (DEL. & BOURG. 1858). 5

met zijn voorkant een weinig van den voorrand van het

idiosoma verwijderd. — Boven de trochanteres I het uiterst

kleine, stiftvormige pseudostigmataalhaartje. Achter het schild-

je de 2 lange scapulaarharen en daarbinnen de 2 kleine

fijne haartjes. Achter de pooten II de korte humeraalhaartjes.

Verder, op den rug, nog 4 paar korte haartjes. — Pooten I:

genua I en II en tibiae I en II met stijf tasthaar, welks

lengte + geijk is aan tibia + tarus. Tibia I en II intern

met haartje. Tarsi I met, op eene langsrij, 3 haartjes, waar-

van het voorste bijna overal even dik is. Tarsi II missen

dit (reuk ?)-haartje. Tibio-tarsus III met een stijf, dik, (reuk ?)-

haartje. De tarsi I en II eindigen ,,klauwachtig”; de punt

is iets naar buiten gericht. — Gnathosoma: de mandibels

bijna geheel zichtbaar, smal; de beide palpleden ieder met

een uiterst fijn haartje. — Ventraal. Fig. 10, meer ver-

groot. Apodemata I vrij, iets gebogen ; apodemata II iets korter

en smaller, iets gebogen; apodemata II kort, met buitentak,

aldus Y-vormig; apodemata IV reeds aangelegd, zeer kort. —

Coxae I ieder met een lang haar; dit korter dan een der

voorpooten. Vóór de groote trochanteres III een lang en een

kort haar; het korte haartje tusschen de beenen van het

Y-vormige apodema III, het lange langer dan pooten I en II,

slap, zweepvormig, meer naar buiten en naar achteren. Anus

klein, terminaal, geflankeerd door 2 slappe postanaalharen,

die langer zijn dan de breedte van het idiosoma. — Op de

maxillaarplaat de bekende 2 coxaalharen; 1°palplid met een

haartje; tweede palplid ruitvormig, met ventralen knobbel,

en daarop een kort staafvormig haartje (in vertikale projectie

als uiterst klein ringetje zichtbaar). Achter de twee distale

palpleden ziet men eene ovale, achterwaarts omgeklapte, door-

zichtige membraan, vermoedelijk de over elkander liggende

membraneuse maxillaarlobben. — Trochanteres alle zonder

haartje. Femora I met fijn haartje; femora II met sterker

haar, zoolang als de poot. Genua I en II extern met fijn

haartje. Tarsi I en II met 2 achter elkander staande fijne

haartjes en 2 zijdelingsche distale dito. Bovendien distaal

de bekende zuignap, wiens breede steel het dorsale klauw-

vormige einde bedekt, en die zelf min of meer afgerond

driehoekig is. Het laatste lid der pooten III lijkt mij een

6 DR. A. C. OUDEMANS,

tibio-tarsale toe; het draagt ventraal twee kleine haartjes

achter elkander en distaal de 2 lange tastharen. Aan de

linker zijde der figuur, dus aan den rechter poot, is goed

zichtbaar, dat het kortste dezer twee haren eenigszins dor-

saal ingeplant is. Aan fig. 9 kan men zien, dat het lange

haar tweemaal langer is dan het geheele lichaam, en het

korte 1!/, maal zoo lang.

Nympha I masculina. Verschillend van afmeting, naar ge-

lang van den leeftijd. Het afgebeelde exemplaar (fig. 13)

had 220 u lengte en eene grootste breedte van 153 u.

Breed-elliptisch met 4 uithollingen boven de trochanteres I

en II. Het schildje is merkbaar breeder dan bij de Larve;

in de voorste helft ervan ziet men de poriën in een over-

langsch middelveld grooter dan aan de zijden. Over het

algemeen vertoont de weeke huid dezelfde fijne rimpels als

bij de Larve. Behalve de haren, bij de Larve beschreven,

bevindt zich aan den achterrand nog een paar zeer fijne

kleine haartjes. De 4 lange haren zijn hier langer en forscher

dan bij de Larve. — Aan het gnathosoma treft men een

paar korte stijve borsteltjes achter de palpen aan, een bewijs,

dat dit gedeelte vroeger een vrij palplid was. Aan de tarsi

I en Il distaal een haartje meer dan bij de larve. Aan de

pooten III zijn de eindhaaren langer en forscher dan bij de

Larve, doch de verhouding van hunne lengte tot die van

het lichaam is dezelfde. — Ventraal. Fig. 15. Ik noem

alleen de verschillen met de Larven: poot IV is ontwikkeld,

bestaande uit 4 vrije leden, waarvan ik het laatste lid als

een tibio-tarsus beschouw, hoewel daarop slechts één haartje

zichtbaar is. De tarsus IV eindigt in een lang tasthaar, dat

41}, X langer is dan de zeer korte poot. — Van de apodemata

Ul is de buitentak om het korte haartje heen gebogen. De

bij de Larve reeds aangelegde apodemata IV zijn beter ont-

ontwikkeld en, evenals III, min of meer Y-vormig. — Ongeveer

in het midden van het dier zijn de 2 (inwendige) rudimen-

taire genitaal-zuignappen geteekend. Daarachter twee kleine

„genitaalhaartjes”. In het anaalveld twee borsteltjes, geheel

vóóraan. Anus niet terminaal. Dicht bij de bases der 2 lange

postanaalharen 4 zeer korte borsteltjes. — Aan het gnatho-

soma, waarvan Fig. 16 eene meer vergroote afbeelding is,

CHORIOPTES CAPRAE (DEL. & BOURG. 1858). 7

zijn dezelfde deelen als bij de Larve zichtbaar; hier is echter

de doorzichtige membraan naar voren gericht en bedekt de

palpen grootendeels. Aan den voorkant mediaan is de kloof

tusschen de beide lobben zichtbaar. Fig. 14 vertoont U de

helft van de maxillae, opzettelijk platgedrukt en met immersie-

systeem bezien. Midden in de kloof steekt een tongvormig

lapje naar voren; van het bestaan daarvan ben ik echter

niet zeker; het is n.l. mogelijk, dat dit orgaantje eene dieper

(dorsaler) liggende ligula of hypopharynx is. De palpknobbel

is absoluut doorschijnend, vandaar dat ik van de juiste plaat-

sing der daarop geteekende, korte, dikke haartjes, dorsaal,

of ventraal, niet zeker ben. — Van de pooten valt niets

nieuws te vermelden.

Nympha I feminina. Fig. 17. Vergelijkt men deze met de

Nympha I masculira, dan ziet men terstond, dat men met

een ander wezen te doen heeft. Het eerste, wat opvalt, zijn

de twee dorsale achterrandknobbels, die, bij de paring, door

de anaalzuignappen der d$ gegrepen worden. Verder is de

vorm van het idiosoma een andere, en zijn de pooten III in

hunne volle lengte zichtbaar. — Het afgebeelde exemplaar

mat; 163-p. in de lengte en 132 in de grootste breedte.

Langer ovaal dan de tot dusver beschrevene vormen. — De

humeraalharen zijn hier kleiner; zij zien er uit als de andere

kleine rugharen. De twee parings-knobbels zijn ongekleurd,

doorschijnend. — Ventraal. Fig. 18. Dit individu is bree-

der dan het voorgaande, waaruit men zien kan, dat ook de

vorm niet altijd precies dezelfde is. Het is bij dezelfde ver-

grooting geteekend. — Het mat 166 u in de lengte en 125 u

in de grootste breedte Den vorm zoude men afgerond

achthoekig kunnen noemen. De verschillen met de Nympha I

masculina zijn de volgende. De apodemata III omsluiten hier

het kleine haartje. De apodemata IV zijn niet Y-, maar staaf-

vormig. De (inwendige) rudimentaire genitaalzuignappen (zeer

moeilijk zichtbaar, omdat de inhoud dezer Acarz schijnbaar

uit fijne korreltjes bestaat) staan dichter bij elkander en zijn

meer achterwaarts geplaatst, tusschen de proximale einden

der apodemata IV. Achter hen de twee genitaalhaartjes. De

lange postanaalharen zijn zuiver marginaal en hunne bases

worden slechts door 2 (niet door 4) kleine haartjes begeleid.

8 DR. A, C. OUDEMANS,

Achter den achterrand ontwaart men de toppen der parings-

knobbels. De beide lange haren buiten de coxae III zijn

zuiver marginaad verplaatst.

Nympha III masculina. Fig. 19. Het afgebeelde exemplaar

mat 227 u in de lengte en 150 u in de breedte. Fraai ovaal,

met breeden ,,top” naar achteren, alwaar een heuveltje ver-

raadt, dat de ventrale anaalspleet terminaal is. Vergelijken

wij nu deze afbeelding met fig. 13, de Nympha I masculina

voorstellend, dan vallen de volgende bijzonderheden op Het

schildje is betrekkelijk smaller; de poriën in de middelbaan

staan scheef, en geven dus een beeld van streepjes. De

rughaartjes zijn over het algemeen langer. Aan den achterrand

zijn, submarginal, 4 (in plaats van 2) haartjes aanwezig. De

pooten II zijn in hun volle lengte zichtbaar. — Aan het

gnathosoma waren de mandibelscheeden zeer goed zichtbaar ;

maar dat is toeval; dat ís dus geen kenmerk van dezen

ontwikkelingstoestand. Aan de pooten I en II zien wij de

femora beter gechitiniseerd en van poriën voorzien, zooals

de adulti hebben. — Ventraal. (Fig. 20). Vergelijken wij

deze figuur met die van de Nympha I masculina, fig. 15,

dan treft ons het volgende. In plaats van 2, zijn er 4 (inwen-

dige) rudimentaire zuignapjes, begeleid door 4 genitaalhaartjes.

De pooten IV zijn langer, slanker, doch nog onvolkomen:

zij bestaan uit slechts 4 vrije leden. De twee lange postanaal-

haren zijn marginaal geworden, en hunne begeleidende 4

haartjes zijn eveneens meer naar achteren verplaatst, met

het gevolg, dat een van hen marginaal geworden is en één

zelfs dorsaal! Vergelijk de beide figuren 20 en 15 nauw-

keurig en zie dan ook fig. 19. — En dan iser nog iets, dat

de Nympha III onderscheidt van de Nympha I: de trochan-

teres I, II, III dragen ieder een haartje.

Nympha III feminina. Fig. 21. Het afgebeelde individu mat

217 x in de lengte en 160 u in de grootste breedte. Breed-

elliptisch. Onmiddellijk in het oog vallend zijn de twee

licht- tot donkerbruin gekleurde parings-knobbels (copulatie-

knobbels). Schildje opvallend breed; aan zijn achterrand is

eene smalle strook niet gestippeld (zonder poriën), behalve

in het midden daarvan. Evenals bij de Nph. III masculina,

zijn ook hier, dicht bij de copulatieknobbels, 2 paar haartjes

CHORIOPTES CAPRAE (DEL. & BOURG. 1858). 9

aanwezig. De knobbels zijn, in tegenstelling met die der

Nympha I, licht- tot donkerbruin gekleurd. — Ventraal.

Fig. 22. Vergelijken wij deze afbeelding met fig. 18, die

de Nympha I ventraal voorstelt, dan zien wij de volgende

verschillen: Trochanteres I, II, III dragen ieder een haartje.

Er zijn 4 (in plaats van 2) (inwendige) rudimentaire genitaal-

zuignappen; deze zijn meer naar voren geplaatst, vóór de

lijn, die de apodemata III verbindt, terwijl de 2 bij de Nph. I

tusschen de apodemata IV staan. De lange postanaalharen

worden begeleid door 4, in plaats van doar 2 borsteltjes;

van deze 4 is één echter dorsaal geworden (zie fig. 21).

Aan den achterrand, tusschen de twee copulatieknobbels,

bevindt zich de uiterst kleine copulatieopening (bursa copu-

latrix), die toegang geeft tot het copulatiebuisje (canalis

copulator), in de teekening gestippeld. Het receptaculum

seminis heb ik niet kunnen onderscheiden. — Vergelijken

wij nu onze figuur 22 met fig. 20, die eene Nympha III

masculinina vootstelt, dan zien wij, afgezien van de beide

typisch-vrouwelijke copulatieknobbels, tòch nog verschillen:

De 4 (inwendige) rudimentaire genitaalzuignappen worden

bij de manlijke nymph door 4, bij de vrouwelijk door slechts

2 haartjes begeleid. En de pooten IV zijn bij de manlijke

nymph reeds beter ontwikkeld.

Femina. Fig. 23. Het afgebeelde individu mat 362 u in de

lengte en 230 u in de grootste breedte. Fraai eivormig met

den breeden ,, top” naar achteren gekeerd. Onmiddellijk is

deze adulte vorm van alle jeugdvormen te onderscheiden

door de donkerder kleuren van pooten en schildje en door

het lange 4° pootpaar. — Het schildje ís, niet alleen in de

werkelijkheid, maar ook betrekkelijk, langer dan in de jeugd-

vormen; de setae scapulares eveneens. Achter de pooten I

en achter-intern van pooten II ziet men inwendige chitineuse

gedeelten der coxae doorschemeren. De pooten IV zijn nor-

maal, 5-ledig geworden; aan hun tibia IV ziet men, distaal,

een haartje; tarsus IV met 1 proximaal en I distaal haartje;

beide naar binnen gericht. Het bij de jeugdvormen aanwezige

sterke en lange tasthaar aan den tibio-tarsus is door eene

langgesteelde zuignap vervangen. De lange eindharen aan

pooten III zijn, betrekkelijk, korter dan bij de jeugdvormen.

IO DR XA. Ci OUDEMANS,

Fig. II en 12 vertoonen ons de los-geprepareerde man-

dibels. Fig. 11 is het rechter mandibel van binnen, van de

linkerzijde dus, gezien. Men draaie de figuur z66, dat de

schaar links ligt. Het bovenbeen van de schaar, de digitus

fixus (eene tibia) vertoont, aan de zijde van den beschouwer,

5 halfcirkelvormige, kristalheldere lapjes en is voorzien van

4 krachtige, driehoekige, scherppuntige tanden, die niet

in ééne rij staan. Het onderbeen van de schaar (een tarsus)

heeft slechts 2 even krachtige voortanden (incisivi). Men kan

zich voorstellen, hoe deze 6 in elkander grijpende tanden

de epidermis, en misschien soms ook de bovenste laag van

het corium, bijten kunnen. Fig. 12 vertoont u het linker

mandibel van de buitenzijde beschouwd. Vóór het bovenbeen

van de schaar is een gedeelte van de voorste halfcirkelvormige

membraan te zien. Verder merkt men op, dat de achterhelft

van het onderbeen, den digitis mobilis, in beide figuren ge-

stippeld geteekend is; dat wil zeggen achter iets anders ligt;

m. a. w. de achterhelft ligt in eene ventrale sleuf van den

onbewegelijken vinger ingeklemd. Het kleine, ronde, donkere

vlekje in fig, 11 is het draaipunt van den bewegelijken

vinger. Aan den stompen hoek van dezen vinger, achter het

draaipunt is de pees bevestigd van het spiertje, dat de schaar

opent; aan den bovenhoek van den vinger, boven het draai-

punt, is de pees bevestigd van het spiertje, dat de schaar

sluit. — Ventraal. Fig. 24. Wat terstond opvalt, zijn de

ietwat lichtbruin gekleurde gedeelten, ,,schildjes”, aan de

achterhelft van het gnathosoma, aan de buitenzijde der

apodemata I en II en aan de binnenzijde der apodemata III en

IV, alsmede 2 kleine driehoekige aan het einde der apodemata

II (zie ook bij fig. 25). Verder vier chitinestaven: twee ter

weerszijden der vulva. — Fig. 25 geeft de vulva in normalen

toestand, in rust, te zien, met de opening caudaad gericht.

De huid rondom de vulva is straalsgewijs gestreept, gerim-

peld; deze plooiing geeft der vulva gelegenheid, zich, bij

het doorlaten van een ei, enorm uit te zetten. Vóór de vulva

is een halfcirkelvormig gedeelte duidelijk van de overige

weeke huid afgebakend. De caudaad gerichte opening duidt

aan, dat het eerste gedeelte der vagina naar voren, capitaad,

gericht is, dat dus de vagina inwendig eene knik heeft. Door

CHORIOPTES CAPRAE (DEL. & BOURG. 1858). II

de inwerking van het acidum lacticum heeft de vagina van

het individu, dat in fig. 24 afgebeeld is, zich gestrekt,

de richting der vulva-opening gewijzigd, capitaad verzet,

en zelfs zich zelf een weinig naar buiten omgestulpt, waarbij

zichtbaar is, dat ook de vaginawand geplooid is, wat zeer

natuurlijk is. Immers, ook zij moet, bij het passeeren van

een ei, zich sterk uitzetten. — Verder vinden wij nog achter

de vulva, in een halven cirkel staande, 6 genitaalhaartjes.

De aarsspleet geflankeerd door 2 paar haartjes, en terminaal.

De lange achterrandharen ieder geflankeerd door 2 haartjes.

Mas. Fig. 26. Het afgebeelde individu mat in de mediane

lijn, zonder de achterrandlappen, 240 u in de lengte en

193 u in de grootste breedte. Zonder de achterrandlappen

is de gedaante min of meer 8-kantig. Schildje lang, min of

meer 5-kantig, met eene zeer stompe punt naar achteren;

achteraan zijn dus 3 punten; deze zijn min of meer tepel-

vormig; het schildje heeft niet alleen in de middelbaan,

maar ook in den achterdriehoek, groote poriën. Er is ook

een schild op de achterste helft van het idiosoma, dus een

scutellum notogastricum. Dit is, afgezien van de achter-

randlappen, min of meer vierkantig. Voorkant een weinig

konkaaf; voorhoeken afgesneden; zijdekanten iets achter het

midden ingesnoerd. Het notogastricum zet zich ook op de

achterrandlappen voort, doch is daar glad, niet poreus. De

poriën zijn naar de randen toe fijner. — Haren. Vlak vóór

den konkaven voorrand van het notogastricum een paar haar-

tjes. In de voorste helft van dit schild een paar haartjes, die

verder van elkander staan dan het zooeven gemelde paar.

Precies in de achterhoeken van het schild een haartje. Soms

valt dat er zelfs buiten: zie links. Aan de binnenzijde der

beide achterrandlappen een haartje. In de weeke huid vlak

bij den trochanter III een steviger haar. Aan den achterrand

der lappen drie lange haren. Deze verdienen eene speciale

vermelding. Zie nu fig. 27, die den linker achterrandlap bij

dorsale beschouwing voorstelt. Van links naar rechts zal ik

ze namen geven, omdat ik er later op terugkom. Aan den

buitenrand, eigenlijk een weinig ventraal (zie fig. 28), bevindt

zich een korte borstel, welke ik A noem, en die in fig. 28

in haar geheel geteekend en in de distale helft omgebogen

12 7 DR. ‘A. :G. OUDEMANS,

is. Daarop volgt een lange, zware borstel B, die voor ?/,

cylindrisch is, en in het distale */. gedeelte lang-lancetvormig

en membraneus is, en, omdat het met zijn vlak loodrecht

staat, meestal niet als lancetvormig herkend wordt. Dan volgt

een lange gewone borstel C. En daarop weer een borstel

D, die denzelfden vorm heeft als B. Aan den rechter achter-

randlap staan dezelfde borstels natuurlijk in tegengestelde

volgorde. Reeds MÉGNIN 1880 wees erop, dat de borstels C

en D in hun basis vereenigd zijn, uit één en hetzelfde haar-

zakje hunnen oorsprong hebben, kortom een dubbelhaar

vormen. — Gaan wij voort met de beschouwing van het d bij

dorsale beschouwing. Pooten I en II vertoonen niets bijzon-

ders. Poot III daarentegen, die bij alle andere vormen kort

en 4-ledig is, en in 2 haren eindigt, is bij het d lang, zelfs

het langst, 5-ledig, eindigt 3-klauwig (niet: heeft 3 klauwen,

zooals bij andere Acari het geval kan zijn!) en draagt aan

het einde, ventraal, een gesteelden zuignap! In fig. 26 is één

klauwvormig eind en in fig. 28 zijn de andere 2 klauwvormige

einden te zien. Tibia III draagt distaal een naar buiten om-

gebogen korten borstel, en tarsus IIT in zijn midden een zeer

langen borstel, langer dan 2'/, X de mediane lijn van het

idiosoma, langer zelfs dan de afstand van den zuignap aan

poot I tot aan den zuignap van poot III! Natuurlijk is dat

lange haar wel te identificeeren met een der twee lange

haren aan het einde van poot III der andere vormen. Poot

IV, die. bij het £ het langst van alle is, is bij het g, evenals

bij alle andere vormen, het kortst, en is, bij dorsale be-

schouwing, nog even voorbii den achterrand zichtbaar; men

ziet slechts het tipje van den tibio-tarsus. Dat tipje draagt

een kort, staafvormig borsteltje. Ventraal. Fig. 28. Het

treft ons, dat de bruine schildjes aan de buitenzijde der

apodemata I en II ontbreken (zie bij het 2, fig. 24). De apo-

demata III staan, door de groote ontwikkeling der pooten III,

bijna horizontaal. De S-vormig gebogen apodemata IV daaren-

tegen staan bijna vertikaal. Hun proximaal einde vereenigt

zich met het proximale gedeelte der apodemata III. Achter de

horizontale apodemata III en ter weerszijden van het distale

einde der apodemata IV, ziet men een poreus schildje. — Vlak

achter het gnathosoma (,,kopje”) ziet men een overlangs

CHORIOPTES CAPRAE (DEL. & BOURG, 1858). 13

gestreept menisk-vormig gedeelte der huid; dat gedeelte is

zeer week, evenals onze keelhuid; het geeft het gnathosoma

gelegenheid, zich ventraad te buigen, zooals wij met ons

hoofd knikken. — Tusschen de apodemata IV zien wij de

genitaalstreek, evenals bij het ®, voorzien van 6 borstels:

want, het paar borstels aan de binnenzijde van trochanter

IV is geen coxaalhaar! — Fig. 30 vertoont ons, meer ver-

groot, de genitaalstreek met slechts één borstelpaar. Inwen-

dige deeien zijn hier gestippeld. Wij merken op: evenals bij

het 9, zie fig. 25, vóór de genitaalopening, een halfcirkel-

vormig gedeelte der huid, duidelijk van de overige weeke

huid begrensd. De naar voren (capitaad) gerichte genitaal-

opening. Daar achter het stijve borstelpaar. Uit de genitaal-

opening steekt ongeveer de helft van den min of meer 5-

hoekigen penis, waarvan de punt buitengewoon scherp en

spits is. Zoomede, ongeveer !/, van twee chitinestaven, die

tezamen het penisrek genoemd worden, waaraan de spiertjes,

die den penis bewegen, bevestigd zijn. Die spiertjes moeten

namelijk, bij de paring, den penis om eene horizontale as

doen draaien, zoodat de spits caudaad gericht is, en hem dan

extrudeeren. Inwendig zien wij nog 4 kolfvormige lichaampjes,

algemeen bekend onder den foutieven naam van genitaal-

zuignappen; die, merkwaardig genoeg, bij het & wel klein

zijn, maar nog niet bepaald rudimentair genoemd kunnen

worden. — Meer naar achteren vinden wij de niet-terminale

anaalspleet en, daarnaast, de anaalzuignappen; vóór ieder

van welke een borsteltje. Bij vertikale projectie gelijkt zoo’n

zuignap op een schijfje met concentrische cirkels, òf met

een centraal radvormig figuurtje, zooals bij ons d het geval

is. By de Chortoptes-soorten, kortom bij alle Psoroptidae en

bij alle Anacrotriche vogelmijten, waarvan de Nymphae III

zulke copulatie-knobbels dragen, daar zijn de copulatie-zuig-

nappen werkelijk nappen, kommetjes of bekers (fig. 31 en 32),

die de opdracht hebben, de copulatieknobbels, bij de paring,

in zich op te nemen. Zij kunnen door spiertjes om eene

horizontale as caudaad omgetuimeld worden, zooals bij onze

figuur 28 het geval is. Fig. 31 vertoont u haar half-omgedraaid ;

fig. 32 geheel. Hierbij zien wij nog meer bijzonderheden. De

membraneuse rand kan door lympha opgeblazen worden,

14 DR. A. C. OUDEMANS,

zoodat hij dan om de basis van den copulatieknobbel als een

gummiring knijpt, en de knobbel alsdan aan zijne basis eene

constrictie krijgt. Zoowel de copulatieknobbel der Nympha,

als de inhoud (het lumen) van de zuignap, hebben dan den

vorm van een knop van een wandelstok, of van een deur-

knop; wat aan onze figuur 32 duidelijk te zien is. Men

begrijpt, hoe intens daardoor de verbinding tusschen de

copuleerende partners is! — Het gnathosoma heb ík in fig. 29,

meer vergroot, voorgesteld. Hier ziet men weer, evenals in

figg. IO, 18, 20, 22 en 28, het caudaad omgeslagen mem-

braneuse, ovale lapje, dat vermoedelijk door de twee over

elkander geslagen membraneuse malae der maxillen bestaat,

en dat alleen te zien is, als de palpen sterk naar elkander

toe gebogen zijn — niet als de palpen van elkander wijken ;

zie de fignren 14, 15, 16, 24. — Poot III met lang, slap,

haartje op den trochanter, flinken stijven borstel op de tibia

en twee borsteltjes op den tarsus. Reeds vermeldde ik, dat

deze tarsus trifid eindigt en elke tand ervan klauwvormig

is. Nog kan de aandacht gevestigd worden op het feit, dat

een dezer klauwen”, zie fig. 28 links (dat is dus de rechter

poot) zelf weer bifid is, en dat de tarsus zelf in het vertikale

vlak eenigszins gezwollen is, wat rechts duidelijk is, en ventraal

een langgesteelde zuignap draagt. Ik vermoed, dat deze sterk

ontwikkelde pooten III met hunne tarsale bewapening de

Nympha met kracht naar zich toe halen. Hebben de anaal-

zuignappen eenmaal de copulatieknobbels gegrepen, dan is

de functie der pooten III afgeloopen en liggen zij weer los

naast de Nympha. Ook pooten IV verdienen eene bijzondere

vermelding. Men ziet, zij zijn zeer kort, maar toch massief

gebouwd, 4-ledig, en het laatste lid, de tibio-tarsus, draagt

niet, zooals bij de Nymphen, een lang eind-tasthaar, maar

eene, zij het dan ook kleine, gesteelde zuignap.

Eerste opmerking. Wij zagen bij deze beschrijving van de

verschillende ontwikkelingstoestanden — en ik geloof, dat

nog nooit zulk eene volledige uiteenzetting gegeven is —

dat er twee reeksen optreden, en wel: Larva, Nympha I

feminina, Nympha III feminina, Femina, en, daarnaast: Larva,

Nympha I masculina, Nympha HI masculina, Mas. — Dan

moeten er ook twee vormen van Larven zijn: femininae

CHORIOPTES CAPRAE (DEL. & BOURG. 1858). 15

en masculinae. Maar het is mij niet gelukt die te onder-

scheiden.

Tweede opmerking. Het & paart, normaal, met de Nympha

IIl feminina. die van een receptaculum seminis, van eene

bursa copulatrix en van eenen canalis copulator voorzien is.

Nu spreekt het van zelf, dat genoemde lichaamsdeelen reeds

bij de Nympha I feminina aanwezig zijn, al heb ik die niet

kunnen onderscheiden. In de inleiding deelde ik reeds mede,

hoevele paartjes ik vond van een d met eene Nympha I.

Die paring is mogelijk; want, ook de Nymphae I femininae

zijn van copulatie-knobbels voorzien. Wanneer er nu wel eene

copulatie-opening reeds aanwezig is, dan kan het G daardoor

zijnen penis in den canalis copulator brengen. Wanneer er,

daarentegen, geene copulatie-opening aanwezig is, dan moet

het g met zijnen scherpen penis de huid der Nympha door-

Bozen“ FROVESSART (ins Compt. rend. Séa.Soc. Biol,

v. 56, p. 367) is zelfs van meening, dat de doorboring óók

bij de Nymphae III plaats heeft, omdat hij geene copulatie-

opening vond. — De paring duurt lang, dagen lang, zoodat

de parende Nympha gedurende de paring vervelt. Ik vond

dan ook in eene parende Nympha dikwijls een 2; ook vond

ik gg, waaraan nog het velletje van de vervelde Nympha III

hing. — Ik vond ook ééne Nympha III masculina, bezig te

vervellen in een g, wat dus normaal is. Ik vond geen enkel

d, parende met eene Nympha III masculina, nòch met eene

Nympha I masculina. Die paring zou ook moeilijk plaats

kunnen hebben, aangezien de Nymphae masculinae geene

copulatie-knobbels rijk zijn. Wij zijn wel verplicht, aan te

nemen, dat alle Nymphae masculinae in gg veranderen,

en alle Nymphae femininae in 99. — Menigeen zal deze

redeneering overbodig vinden; dat is zij toch niet, daar

HROUESSARIM In a Compt rend. Sea. Soc. Biol, v.?,

Sea. du 6 avril 1895) mededeelt, dat bij Ofodectes furonis

RAILL. 1893, het g met Larvae masculinae paart, waaruit

direct, gedurende de paring, gg te voorschijn komen, en

met Larvae femininae, waaruit, gedurende de paring, vol-

wassen 99 kruipen. Nu is het onverklaarbaar, dat eene Larve,

om in een d te vervellen, bevrucht moet worden. De be-

roemde Fransche natuuronderzoeker meent, dat in dit geval,

16 DR. A. C. OUDEMANS,

ook geen bevruchting plaats heeft, en dat de paring, het

inbrengen van een of ander vocht, alléén noodig is, om de

ontwikkeling van Larva in Adult zoo snel mogelijk te doen

plaats hebben, m.a.w. om de progenese te bevorderen.

Vergelijking van caprae met equi. Gaan wij nu over tot de

vergelijking der twee vormen, die men soorten” zoude

kunnen noemen, van eguz (spathiferus van MEGNIN) en caprae.

Aangezien beschrijvingen der vroegere ontwikkelingstoestan-

den niet bestaan, en van de Nympha II feminina van equi

slechts eene treurig-slechte figuur gegeven is, zoo beperk

ik mij, noodgedrongen, tot de Adulti. Vergelijkt men fig. 23

met die, welke door MÉGNIN in zijn Les Parasites et

les Maladies parasitaires, t. 18, f. 7 van de rugzijde

van het ® van eguz gegeven is, dan vallen de volgende

bijzonderheden op. Het schildje van eguz is aan den achter-

kant flauw konvex; bij caprae bijna driehoekig-konvex. De

setae scapulares staan bij gui achter de twee korte scapulaar-

haartjes, zoodat de lange daardoor betrekkelijk weer het

centrum van het lichaam naderen. Het daarop volgende kleine

borstelpaar staat bij eguz voorbij het midden van het idiosoma;

bij caprae daarvóór. De scherpe mandibelspitsen steken bij

equi voorbij de palpen; de stompe dito bij caprae bereiken

het laatste palplid ; het „kopje schijnt daardoor gewoon, rond.

Vergelijken wij nu eens fig. 24, met fig. 6 van MÉGNIN,

die de buikzijde van het 9 van eguz voorstelt, dan vallen

de volgende verschillen in het oog, aangenomen, dat zijne

afbeeldingen correct zijn. Zgu? heeft achter de apodema-

einden I, dus vóór de vulva, een paar haartjes; caprae niet.

Equi heeft achter de pooten II, ter zijde der apodemata Il een

paar haartjes; caprae niet. De twee chitinestaafjes achter de

vulva zijn bij eguz te zamen omgekeerd liervormig; bij caprae

recht, divergeerend. Bij eguz dragen de twee chitinestaafjes

terzijde van de vulva, aan hun achtereinde, geen haartje;

bij caprae wel. Bij eguz vindt men aan de buitenzijde van

de achtereinden der twee chitinestaafjes achter de vulva,

3 haartjes; bij caprae 1. De coxae IV van equi dragen een

haartje; die van caprae niet. Bij eguz ziet men ongeveer ter

hoogte van het vooreinde van de anaalspleet eene rij van

4 haartjes ver van elkander; bij caprae twee haartjes, vlak

CHORIOPTES CAPRAE (DEL. & BOURG. 1858). 17

bij genoemd einde. De twee lange achterrandharen zijn bij

equi kort, iets langer dan tarsus IV; bij caprae lang, zoo

lang als het idiosoma. Het is echter waarschijnlijk, dat zij

bij equi zoo kort geteekend zijn uit gebrek aan plaats op

de Plaat.

Bij vergelijking van onze figuur 26 met die, welke MÉGNIN

van de rugzijde van het G van eguz geeft (zijne fig. 2), valt

het volgende op te merken. Het voorschildje of scutum

notocephalicum is bij egue achteraan een weinig konvex;

bij caprae driehoekig, met min of meer tepelvormige mediaan-

punt; het reikt bij eguz ook verder naar achteren. Het gevolg

daarvan is, dat bij equi de beide lange setae scapulares

dichter bij het centrum van het idiosoma komen, dan bij

caprae het geval is. Toch is de schijnbare afstand tusschen

notocephalicum en notogastricum bij beide vormen dezelfde.

Dat komt, omdat eguz een klein, caprae een groot notogas-

tricum draagt. Dat schild is bij eguz bovendien trapezoidaal,

met weinig konvexe kanten, vóór veel smaller dan achter;

terwijl het bij caprae bijna vierkant is, met konkave kanten

en in alle geval vóór breeder is dan achter. Bij eguz is de

vorm van het idiosoma tusschen de flanken en het achter-

aanhangsel fraai rond; bij caprae sinueus, magerder. De

ruimte tusschen de achterrandlappen is bij eguz ogivaal; bij

caprae huisjesachtig: twee zijden evenwijdig en daarop twee

naar elkander hellend, dakachtig. De buitenhoek van zoo’n

lapje met het idiosoma is bij eguz diep, scherphoekig; bij

caprae afgerond, oppervlakkig. Het haar, dat ik A genoemd

heb, zie fig. 27, is bij eguz langer dan B, Cen D; bij caprae

veel korter en omgebogen. De lancetharen B en D zijn bij

equi breeder en ééne zijde ervan S-vormig gebogen; bij caprae

smal, beide zijden zijn min of meer convex. — Bij eguz is

de zuignap aan tars IV even groot als die van tars III, wat

wel eene vergissing is; ook is de zuignap aan tars III Psoroptes-

achtig! (geleed), wat beslist een fout is.

Ook de buikzijde van het ¢ van caprae, fig. 28, vertoont

verschillen met die van equi (MEGNIN’s fig. 1). Het genitaal-

veld ligt bij eguz met zijn voorrand vóór de lijn, die apodemata

III verbindt; bij caprae er achter. Het anaalveld ligt bij equi

bijna geheel achter de anaalzuignappen, en de anus is termi-

18 DR. A. C. OUDEMANS, CHORIOPTES CAPRAE ENZ.

naal; bij caprae zijn alle drie op dezelfde hoogte, en de anus

is niet terminaal. — De pooten IV zijn bij eguz slank; bij

caprae massief.

Summa summarum meen ik, dat wij caprae als eene afzon-

derlijke soort beschouwen moeten.

Aan Dr. BUBBERMAN, die mij in de gelegenheid stelde,

deze studie te ondernemen, en die ik, naar ik hoop, tot een

goed einde gebracht heb, mijn warmen dank.

NASCHRIFT.

Met „paring (p. 1, 7, &c.) bedoel ik de vereeniging der

twee partners zonder dat coitus plaats heeft. Voor

penis” (p. 13) leze men: „draaibaar gedeelte van het penis-

rek”; want hieruit komt de eigenlijke penis, een uiterst dun

buisje, te voorschijn. Hij is door FüRSTENBERG 1861 afge-

beeld in- zijne fig. 111 (tab. 11), fig 124 (tab..13) enten

(tab. 14). Bij geen der 66 parende gd was deze penis ge-

extrudeerd. De coitus schijnt eerst plaats te hebben, wanneer

het 2 volledig in de Nympha III-huid gevormd is.

VERKLARING DER FIGUREN.

Plaat 1. Fig. 1-—7. Ontwikkelingstoestanden in het ei X 235.

— Fig. 8. Ledige eidop X 235. — Fig. 9. Larva dorsaal

X 235. — Fig. 10. Larva ventraal X 300. — Fig. 11. 9

rechter mandibel intern X 450. — Fig. 12. Q linker man-

dibel extern X 450. — Fig. 13. Nympha I masculina dorsaal

X 235. — Fig. 14. 2 gnathosoma linker helft ventraal X

450, opzettelijk platgedrukt. — Fig. 15. Nympha I masculina

ventraal X 235. — Fig. 16. 2 gnathosoma ventraal X 450,

zeer weinig gedrukt.

Plaat 2. Fig. 17. Nympha I feminina dorsaal X 235. —

Fig. 18. Nympha I feminina ventraal X 235. — Fig. 19.

Nympha II masculina dorsaal X 235. — Fig. 20. Nympha

III masculina ventraal X 235.

Plaat 3. Fig. 21. Nympha III feminina dorsaal X 235. —

Fig. 22. Nympha III feminina ventraal X 235. — Fig. 23.

? dorsaal X 160. — Fig. 24. 2 ventraal X 160. — Fig. 25.

9 genitaalstreek, meer normaal.

Plaat 4. Fig. 26. d dorsaal X 160. — Fig. 27. Linker

achterrandlob dorsaal X 450. — Fig. 28. g ventraal X 160.

— Fig. 29. d gnathosoma ventraal X 450. — Fig. 30.

Genitaalstreek ventraal X 450. — Fig. 31. De copulatie-

zuignappen, een weinig caudaad gedraaid X 300. — Fig. 32.

Dezelfde, geheel geétrudeerd en geheel caudaad gericht X 300.

Neue, altweltliche Bockkäfer

von

Dr. K. M. HELLER (Dresden).

(Mit Tafel 5).

Vorliegender Beitrag stützt sich auf, mir von den ver-

schiedensten Seiten zugeschicktes Material. So erhielt ich

von dem Forest Research Institut in Dehra-Dun (Brit. India),

vom Deutschen Entomologischen Institut in Berlin-Dahlem,

von Herrn Prof. C. F. BAKER in Los Baños (Philippinen)

und Herrn J. CLERMONT in Paris Bestimmungssendungen,

unter denen sich die unten beschriebenen Arten vorfanden.

Auch aus der Expeditionsausbeute des Herrn W. STÖTZNER !)

konnten noch ein paar Neuheiten veröffentlicht werden. In

der, den Beschreibungen voraussgestellten Aufzählung der

neuen Arten weisen die eingeklammerten Zahlen auf die

Figuren der Tafel, die übrigen Zahlen, hinter den Subfamilien,

auf den betreffenden Teil (PARS), die hinter den Gruppen und

Gattungen auf die Seitenzahl desjenigen Teiles des Coleopte-

rorum Catalogus (Verlag von W. Junk, Berlin) hin, wo die

neuen Arten einzuschalten sind, deren Typen sich im Museum

für Tierkunde in Dresden befinden.

Subfam. CERAMBICINAE PARS 39.

V. Protaxini 13.

1. Protaxis fulviventris 13.

1) Vergl. Entomolog. Blätter 19. Jahrgang, Berlin 1923, S. 61—29.

w N

un |

TAI.

12.

24.

DIS,

O0 my ons

DR. K. M. HELLER,

IX. Oemini 26.

Tetraommatus ocularis cotinentalis 28.

» basifemoralis.

LXIX. Clytini 358.

Xylotrechus basifuliginosus 159.

> antennarius. (Fig. 17).

Chlorophorus hederatus 395. (Fig. 2).

> anulifer. (Fig. 1).

» bakeri basilanus.

» bakeri orbiculifer.

Demonax strangaliomimus 408. (Fig. 13).

Subfam. LAMIINAE PARS. 73.

V. Monochamini 7 3.

Dihammus punctiventris 97.

VII. Agniini.

Pharsalia intermedia 120.

X. Mesosini 135.

Anancylus incongruus PASC. 135, irrtiimlich als

[Mesosa beschrieben].

Cacia sexplagiata ‘42. (Fig. 9).

Mesocacia assamensts 143. (Fig. 10).

Saimia pardina 147. (Fig. 15).

> anulicornis.

» (Paracoptops subg. n.) tuberosa 147.

Aesopida dubiosa 148. (Fig. 11).

XXIX. Dorcaschematini 213.

Olenecamptus signaticollis 213. (Fig. 6).

» salweent. (Fig. 7).

XXXVII. Homonoeini 219.

Homonoea ornamentalis 219. (Fig. 16).

Catapausa albaria 220.

L. Niphonini 245.

Heterotaxalus (g.n.) schwarzeri 248. (Fig. 4).

Doliops villalobosi 261. (Fig. 12).

NEUE ALTWELTLICHE BOCKKÄFER. 21

LXXXVI. Gleneini PARS 74, 494.

26. Enispia samarana 276.

27. Glenea beesoni 495. (Fig. 8).

28; > canınta. (Fig. 18).

29. » (Stiroglenea) decolorata. (Fig. 14).

30. Paraglenea fortunei szetschwana.

31. Daphisia hamifera 511. (Fig. 3).

I. Protaxis fulviventris sp. n.

Pr. fulvescenti GAH. similis, sed minor, corpore toto plus

saturate rubescenti-fulvo, oculis, antennis femoribus, dimidia

parte apicali, tibiis tarsisque nigris exceptis; prothorace minus

transverso, crebre reticulato-punctato; elytris inter costulis,

praesertim ad basin, minus crebre punctatis.

Long. 10—13 mm.

Tonkin: Hoa Binh (ex. coll. J. CLERMONT).

Ähnlich Protaxis fulvescens GAH., dem bisher einzigen

Vertreter der Cerambycinen Gruppe (Tribus) der Protaxinti

(GAH Fauna Brit. Ind. Coleopt. Vol. I, London 1906, p. 92)

und von ihm sofort durch die, wie die Oberseite rötlich

gelbbraun gefärbte Körperunterseite, die bei fulvescens, mit

Ausnahme des gelbbraunen Prosternums, schwarz ist, kennt-

lich. Kopf etwas breiter, Clipeus 2'/, mal (bei fulvescens

1.7 mal) so breit, wie in der Mittellinie lang, desgleichen

auch die Oberlippe breiter, Stirn zwischen den Fühlern mit

feiner Furche, die zwischen den Augen in eine undeutliche,

glatte Längsleiste übergeht. Fühler bei beiden Arten gleich,

schwarz, ihr ı. Glied innen an der Spitze mit der charak-

teristischen knotenartigen Verdickung. Halsschild nur r!/,

(bei fulvescens fast 1'/, mal) so breit wie lang, sein Vorder-

rand gerundet vorgezogen, die Seitenränder schwach gerundet,

nach hinten zu mehr als vorn verengt, oberseits flach gewölbt

und dicht runzelig punktiert. Schildchen so lang wie breit

(bei favescens breiter). Fliigeldecken ebenfalls mit je vier

Rippen, ihre Punktierung, namentlich rings um das Schild-

chen, im ersten Fünftel der Decken, viel entfernter und

daselbst entlang der Naht eine entfernt punktierte Reihe

22 DR. K. M. HELLER,

bildend. Bei fflavescens geht die Deckenpunktierung nach der

Wurzel zu in eine ganz dichte Kôrnelung über.

2. Tetraommatus ocularis continentalis subsp. n.?

Testaceus, prothorace inermi, fronte rude punctata, linea

mediana impressa, lobis ocularibus, superioribus, inter se

antennarum articulo tertio crassitudine distantibus; prothorace

latitudine longiore (6 : 7), maxima latitudine in primo triente,

lateribus ab eo rectis, antrorsum subconvergentibus, strigoso ;

scutello dense subrugoso-punctato; elytris 31/, partibus lati-

tudine longioribus, prothorace fortius ac densius punctatis;

prosterno, margine antico levi excepto, aspere, metasterno

abdomineque vix punctatis; femoribus compressis, peduncu-

latis, subcurvatis, tarsis posticis articulo primo tribus sequen-

tibus sumptis sesqui longiore.

Jong: 5 mm, lat. 0.8 mm.

British India: Chakrata (U.P.) Kanasar 5.500’. (leg. S.K.

PILLAI).

PASCOES Beschreibung von ocularis aus Morotay, ist zu

kurz, um mit Sicherheit die indische Festlandsform mit ihr

identifizieren zu können, die Entfernung der beiden Fund-

orte aber, von mindestens 6.000 km. Luftlinie, lassen es sehr

unwahrscheinlich erscheinen, dass dies möglich sein könne.

Auf alle Falle dürfte eine genauere Beschreibung der Fest-

landsform zur Klärung der Artfrage dienlicher sein als diese

als ocularis mit ,?° in der Wissenschaft weiter zu führen.

Der Beschreibung des ocularis direkt zu wiedersprechen

scheint die Entfernung der oberen Augenlappen bei continen-

talis, die in den vorderen 2 Dritteln fast geraden, nach vorn

leicht konvergierenden Halsschildseiten und die Länge des

1. Hintertarsengliedes, das bei ocu/aris als fast doppelt so

lang wie die 3 folgenden Glieder zusammen angegeben wird,

bei continentalis aber nur 1!/, mal so lang Bede diese Art

dürfte, ausser den oben erwähnten CMS Merkmalen,

auch der glatte, nach den Seiten zu sich verschmälernde,

Vorderrand der Vorderbrust bemerkenswert sein.

3. Tetraommatus basifemoralis sp. n.

Fuscescenti-niger, humeris exceptis, supra subtiliter griseo-

NEUE ALTWELTLICHE BOCKKAFER. 23

pubescens, antennis pedibusque fuscis, femoribus basi lacteis ;

prothorace latitudine longiore (5:7), lateribus in duabus

trientibus apicalibus parallelis, inermibus, in triente basali

postrorsum convergentibus, basi truncato ac sulcato, supra

sat dense aspere punctato, vitta mediana levi; scutello sub-

elongato, subpentagonali; elytris crebre punctulatis, apicem

versus pallidioribus ; corpore subter, (prosterno solum margine

antico lato nitido), punctis maioribus, sed obsoletis, disperso,

tibiis sat crebre aspere punctatis, fortius pilosis.

Bong. 7, lat. 1.5. mm.

Borneo: Sandakan (coll. C. F. BAKER, Nr. 14898).

Die Art muss. 7. niger Gau. (Ann. Mus. Genova XLIII,

1907, p. 69) ähnlich sehen, unterscheidet sich aber von ihr

sofort durch die weisse Wurzel der Schenkel. Färbung

schwärzlich braun, Fühler, besonders der Schaft, Unterseite

und Beine heller, die Fühler etwas mehr rötlich braun. Stirn

dicht, Scheitel spärlich punktiert, Abstand der oberen Augen-

lappen von einander grösser als der grösste Querdurchmesser

der Keule. Flügeldecken fast dreimal so lang wie breit (20 : 7),

dicht punktiert. Unterseite mit grösseren aber, flacheren und

zerstreuten Punkten, die auf den Schenkeln, von denen die

hinteren den Hinterrand der 4. Bauchschiene kaum erreichen,

fast ganz erlöschen, Schienen dichter und etwas körnig

punktiert, mit längeren Haaren besetzt. Erstes Glied der

Hintertarsen nur wenig länger wie die folgenden zusammen

(22:19):

4. Xylotrechus basifuliginosus sp. n. d &.

Niger, labro, antennis pedibusque plus minusve rubido-

nigris, epistomo margine apicali fulvo, corpore ommino sub-

tiliter griseo-piloso; elytris obscure (fere nigro-) brunneis,

cremeo-signatis, quintaparte basali fuliginoso; fronte trans-

verso-trapezoidali, lateribus rectis, medio carinulato; antennis

corporis dimidium arte attingentibus, articulo quarto nono

longiore, 3.—5., apice subter fulvo-penicillatis; capite protho-

raceque nigris, crebre subtiliterque ruguloso, vertice granulis

porosis; prothorace tranverso, lateribus latitudine maxima

post medium, linea mediana subgranulosa-elevata; scutello

24 DR. K. M. HELLER,

nigro, transverso-trigono; elytris in primo triente fascia, in

sutura fere usque ad scutellum producta, in dimidia parte

exteriore antrorsum curvata, altera in secundo triente, utrinque

attenuata, marginem lateralem haud attingente, ut margine

suturali in parte apicali et sternitorum abdominalium margine

postico, griseo-tomentosis; elytris singulis apice oblique sub-

truncatis, aut subacuminatis.

Bons, 15, lat. 4 mm.

Punjap: Tharoch Simla, Jalratach 10.000’, les. (Carkit

BEESON, 27. V. 1924.

Die Art gehört zu jenen, die man leicht versucht sein

kann, zu Perissus zu stellen, die quere, nach unten trapezoidal

verbreiterte Stirn, mit nur einem, nicht immer sehr scharnfen

Mittelkiel, sowie die in beiden Geschlechtern die Decken-

spitze nicht überragenden Hinterschenckel, weisen jedoch auf

Xylotrechus. Schwarz, Taster, Oberlippe, Fühler und Beine

rötlichbraun-schwarz, Epistom und Deckenwurzel im ersten

Fünftel der Decken mehr oder weniger gelbbraun, der ganze

Körper fein, teilweise abstehend, teilweise dichter und anlie-

gend weisslich behaart. Die auffällige gelbbraune Färbung

der Deckenwurzel scheint veränderlich, bei einem Stück nimmt

sie das ganze basale Fünftel, bei dem zweiten jederseits nur

einen queren dreieckigen Basalfleck ein, der von dem schma-

len schwarzen Basalrand und aussen von den schwarzen

Schultern und hinten von den, mit ihnen zusammenhängenden,

vor der ersten hellen Querbinde liegenden, schwarzen Decken-

teil begrenzt wird. Erstere liegt im ı. Drittel der Decken,

ist an der Naht bis zum Schildchen, aussen halb so weit

nach vorn ausgezogen, die Binde im 2. Drittel der Decken-

länge, verläuft senkrecht zur Naht und ist beiderseits nach

aussen zu verjüngt. Ausser diesen ist auch der Innenrand

der Spitzenabschrägung der Decken hell und die 1. bis 4.

Bauchschiene am Hinterrande breit weiss tomentiert.

5. Xylotrechus antennarius sp. n. (Taf. 5, Fig. 17). &.

Niger, subtiliter cinereo-pubescens, antennis articulis qua-

tuor apicalibus fulvis; oculis ex parte frontalibus, frontem

coarctantibus, carina frontali, mediana, post fissa; prothorace

NEUE ALTWELTLICHE BOCKKÄFER. 25

longitudine latitudine aequali, subtilissime granuloso, cinereo-

tomentoso, plagis nigro-denudatis tribus, mediana vittiformi

basin versus dilatata, cruci similiter dispositis; elytris fere

ut in guadripedi CHEVR. cinereo-signatis, sed fascia prima

in parte subsuturali, breviore ac latiore, fulvo-translucente,

et utrinque usque ad marginem lateralem extensa, fascia

postmediana fere aequitriangulari; femoribus posticis elytris

paulo exstanibus.

Long. 18, lat. 4.5 mm.

Mindanao: Zamboanga (ex. coll. C. F. BAKER).

Eine stattliche, dem X. gradripes CHEVR. ähnlich gezeich-

nete Art und vor allem von ihr durch die vorn mehr als

ein Drittel der Kopfbreite einnehmenden, die Stirn deutlich

einengenden Augen, durch die zwischen der Seiten- und

Mittelleiste fehlenden, abgekürzten Leisten und die gelb-

braunen 4 Endglieder der Fühler verschieden.

6. Chlorophorus (Caloclytus) hederatus sp. n. (Taf. 5, Fig. 2).

C. anuları F. affınis, niger, sulfureo-tomentosus, similiter

signatus, sed antennis robustioribus ac brevioribus, prothorace

lateribus minus rotundatis, disco plaga, in dimidia parte

basali semicirculari, postice rotundata, in dimidia parte api-

cali plus minusve anguloso-producta, hederae folio subsimili,

macula antemediana, laterali minuta, punctiformi; elytris

signatura basali, intus ad basin iterrupta itaque hamata,

fasciacum postmediana, in sutura minus producta, post haud

conjuncta, fascia subapicali subtriangulari, angulo acuto, sutura

advertente; corpore subter aequaliter sulfureo-tomentoso (ab-

domine haud fasciatim denudato).

Long. 12.5--13, lat. 3—3.7 ‘mm.

Bengalia: Rajabhatkhawa, Buxta (ex Shorea robusta) et

Assam: Haltugaon, Goalpara (3. V. 1917).

Dem C. anularıs F. ähnlich, aber durch die gleichmässig

dicht schwefelgelbe Tomentierung der Unterseite, die kür-

zeren und dickeren Fühler, das an den Seiten weniger

gerundete Halsschild und durch die abweichende schwarze

Zeichnung leicht zu unterscheiden. Diese besteht auf dem

Halsschild aus einer grossen, in der hinteren Hälfte halb-

26 DR. K. M. HELLER,

kreisförmigen, in der vorderen Hälfte plötzlich spitzwinkelig

verengten Scheibenmakel, die ungefähr epheublattähnlichen

Umriss zeigt und einer kleinen Punktmakel vor der Mitte

an den Seiten, auf den Flügeldecken, aus einer ähnlich wie

bei anulatus verlaufenden, aber innen an der Wurzel offenen,

daher hakenförmigen Schlinge, einer entlang der Naht nur

wenig nach vorn ausgezogenen Mittelbinde und einer quer-

dreieckigen (nicht rundlichen) Binde vor der Deckenspitze.

7. Chlorophorus (Caloclytus) anulifer sp. n. (Taf. 5, Fig. 1).

Ch. annuları F. affınis ac subsimilis, sed aliter signatus,

antennis pedibusque fulvis, prothorace macula discali oblongo-

trapezoidali, latitudine basali duplo longiore, macula laterali

antemediana, elliptica, post usque ad medium marginis late-

ralis extensa; elytris in primo triente anulo nigro-fusco (fere

ut in Ch. annulari) sed huius parte apicali ad perpendiculum

deorsum currente et ramo filiformi cum fascia mediana, per

suturam interrupta, intus rotundata, conjuncta, fascia sub-

apicali margine anteriore recte transverso, posteriore acute

angulose ad suturam currente; tarsorum posticorum articulo

tertio duobus sequentibus sumptis distincte longiore.

Long. 12.5, lat. 2.3 mm.

Dehra Dun: Nagsidh Forests, leg. N. C. CHATTERJEE,

19—20, VII, 1922 (ex Shorea robusta).

Abgesehen von der abweichenden schwarzen Zeichnung,

von annularis F. durch die gelbbraunen Fühler und Beine

und den wesentlich längeren Halsschild verschieden. Bezüg-

lich der Zeichnung ist die ziemlich elliptische Form des

Schulterringes, der mit der breiten, die Naht nicht erreichen-

den Mittelbinde höchstens durch einen haarfeinen, geraden

Strich verbunden ist, bemerkenswert.

8. Chlorophorus bakeri basilanus subsp. n.

A specie typica differt: elytris fascia antemediana mediana

multo tenuiore ac W-formi, ad basin prope intra humeros

incipiente ac ad suturam, pone scutellum terminata, fascia

apicali angustiore.

Long. 8, lat. 2 mm.

Insula Basilan (coll. C. F. BAKER).

NEUE ALTWELTLICHE BOCKKAFER. 27

Bei Ch. bakeri AURIV. ist die vor der Deckenmitte gelegene,

weissliche Querbinde breiter als die Mittelbinde, halbmond-

förmig gebogen, beginnt nahe am Seitenrand, in der Höhe

des 2. Drittels der Hinterbrustepisternen und endet mit

leichter Verbreiterung in deutlichem Abstand von der Naht,

bei der sonst mit ihm ganz übereinstimmenden insularen

Form von. Bastlan ist die Binde im 1. Drittel der Decken

viel feiner als die Mittelbinde, durchaus gleich dünn faden-

förmig und bildet eine W-förmige Figur, deren äussere

Schenkel ziemlich parallel laufen, noch innerhalb der Schulter-

ecke an der Deckenwurzel enden und mit dem Schenkeln

des mittleren Winkels spitzwinkelig zusammenlaufen. Das

Schildchen ist, wie bei der Stammart, auffallend dicht rein-

weiss tomentiert.

Die Art hat zufolge der Deckenzeichnung grosse Ähnlich-

keit mit Perzssus scutellatus CHEVR. ist aber kleiner.

9. Chlorophorus bakeri orbiculifer subsp. n.

A specie typica differt: elytris plus cuneatis, singulis in

triente basali plaga magna (oculo duplo maiore) orbiculari,

a basi et a fascia mediana, tenui, obtusangulata, aequidis-

tante, marginem lateralem versus anguloso-dilatata ac mar-

ginem vix tangente, parte cinero apicali, fascia praecedenti,

nigra, aequilonga.

Bong: 8, lats 2.2. mm:

Mindanao: Zamboanga (coll. C. F. BAKER).

Wie bastlanus beschreibe ich orbiculifer vorläufig nur als

subsp., weil mir nur je ein Stück von jedem vorliegt und

bisher nicht erwiesen werden konnte, ob neben diesen Formen

an gleicher Örtlichkeit auch die Stammart anzutreffen sei.

Beide unterscheiden sich nur in der verschiedenen Verteilung

der hellgrauen und schwarzen Deckenzeichnung; denkt man

sich die subbasale graue Binde des bakeri am Vorderrand

zu einem Kreisrunden Fleck erweitert, dann hat man eine

gute Vorstellung von orbiculifer.

10. Demonax strangaliomimus sp. n (Taf. 5, Fig. 13, Thorax).

Fulvus sulfureo-tomentosus, maclis obscure fuscis aut nigris

arnatus; antennis articulis 3—6 apice spinosis, prothorace

28 DR. K. M. HELLER,

disco utrinque vitta, basi apiceque abbreviata ac medio

coarctata, inter earum basin macula minuta iisdem plus

minusve conjuncta, macula laterali antecoxali, rotundata

deorsum vix visibli, fusco-nigris; elytris D. strangalioides PASC.

similiter nigro-fasciatis sed fascia subapicali per suturam divisa.

Long. 14, lat. 3—3.5 mm.

Mindanao et Davao (coll. C. F. BAKER Nr. 7199).

Dem D. strangaliotdes PASC. durch die Deckenzeichnung

sehr ähnlich, die Subapikalbinde aber durch die Naht in

zwei ungefàhr verrundet quadratische Makeln geteilt, Fiihler

bis zum Hinterrand der schwarzen Subapikalmakel reichend,

Halsschild etwas lànger als breit, jederseits mit einer in der

Mitte eingeschniirten, weder vorn noch hinten den Halsschild-

rand erreichenden, an der Wurzel durch eine kleine Punkt-

makel mit einander verbundenen, dunklen Längsstreifen und

vor den Vorderhiiften mit eben solcher runder Makel, von

Augengrösse, die von oben aber nicht sichtbar ist.

11. Dihammus punctiventris sp. n. g.

D. spectoso GAH. similis, sed angustior, maxima parte ochro-

leuco-tomentosus, vittis maculisque niveis ornatus; scapo

articuloque tertio antennarum pro portione longioribus; pro-

thorace spinis lateralibus acutioribus, supra ut vertice, sat

disperse fortiterque punctato; scutello, sutura basi elytrisque

singulis vitta discali, niveo-tomentosis, hac vitta intra ac paulo

post humeros incipiente, apicem versus evanescente, medio

fascia obliqua, ante apicem punctis acervatis, saturatius och-

roleucis, interrupta, vitta altera submarginali, basi abbreviata,

usque ad medium extensa; corpore subter mesepisternis

epimerisque, metapisternis in dimidia parte anteriore, niveo-

tomentosis; abdomine punctis nigro-denudatis, irregulariter

sat remote dispersis.

EOng nr lat.25%5 mm:

China, Sze-tschwan: Kwanhsien, unicum expeditionis Dom.

W. STÔTZNER.

Dem 2. speciosus GAH. verwandt und ähnlich, schwarzbraun,

vorwiegend gelblichgrau, mit schneeweissen Abzeichen, Fühler

rotbraun, weisslich tomentiert, vom 3. Glied an, in der Spitzen-

NEUE ALTWELTLICHE BOCKKAFER, 29

hälfte, mehr oder weniger dunkelbraun, das 4. Glied so lang

wie das 3. (bei speczosus sehr deutlich kürzer als das letztere).

Halsschild quer, am Vorderrand deutlich breiter als am

Hinterrand, Bewehrung spitzer als bei speciosus, Scheibe

kraftig zerstreut punktiert, in der vorderen Hälfte mit glatter

Mittellinie, beiderseits davon mit dichter lehmgelb tomen-

tierter, vor dem Schildchen mit weisslich tomentierter Makel.

Schildchen, Nahtwurzel, sowie ein inner- und unterhalb der

Schulter beginnender, an der Spitze abgekiirzter Diskalstreifen,

von Schenkelbreite, der in der Mitte durch eine Schrägbinde

und vor der Spitze durch einige Punktmakeln von dunkleren

Toment unterbrochen wird, ferner ein an der Wurzel abge-

kürzter, bis zur Mitte nach hinten reichender Streifen dicht

am Seitenrande, die Seitenstücke der Mittelbrust, die Hinter-

brustseitenstücke, in der vorderen Hälfte, schneeweis tomen-

tiert. Seiten der Hinterbrust, besonders aber der Hinterleib,

ausgenommen am Vorder- und Hinterrand der Sternite, mit

groben unregelmässig zerstreuten Kahlpunkten.

12. Pharsalia intermedia. sp. n.

Niger, antennis, ab articulo tertio, in dimidia parte basali,

intima parte basali, nigro, excepto, ut corpore reliquo maxima

parte, griseo-, prothorace, scutello plagaque laterali, in elytro-

rum triente mediano, hac nebulose, fulvescenti-, prothorace

disco utrinque lineola abbreviata punctisque dispersis, prae-

sertim juxta marginem apicalem, elytris maculis vagis, in

marginem lateralem subseriatis, introrsum plagam fulvescen-

tem lateralem fere amplectentibus, nigro-tomentosis; protho-

race disco haud tuberculato, utrinque parum tumidosum, linea

mediana tenui, ad basin subdilatata, grabra; elytris apice

suptruncatis, humeris tuberosis, tubero medio-basali oblongo,

nigro glabro, in quarta parte basali nitido-granuloso, ultra

irregulariter, suturam versus parcius, retrorsum subtilius, fere

evanescente, punctatis.

Long. 19, lat. 6.5 mm.

Madras: Nilambur, C. F. C. BEESON, 25. 1. 1924 leg.

Bei Ph. gibbifera GUER., proxima GAH. und varzegata AURIV.,

von ersterer durch den nicht runzeligen Kopf und Halsschild,

30 DR. K. M. HELLER,

welch letzterer auf der Scheibe nicht höckerig ist und kürzeren

Höcker an der Wurzel der Decken, der bei gzödrfera bis zum

1. Drittel der Deckenlänge reicht, von der zweiten durch den

Mangel einer weissen Seitenmakel der Decken, von varzegata

AURIV. durch die unbewehrten Deckenspitzen verschieden.

Schwarz, unterseits etwas gelblich, Kopf und teilweise Fühler

und Decken mehr weisslich grau, eine Seitenmakel auf letz-

teren, die deren mittleres Drittel einnimmt, sowie der Hals-

schild lebmfarben, im Strichelchen beiderseits der Scheibe und

zerstreute Punktmakeln, besonders entlang des Vorderrandes

des Halsschildes, so wie grössere, aber unscharf begrenzte

Makeln entlang des Seitenrandes und entlang des Innenrandes

der lehmgelben Seitenmakel, sammetschwarz. Innenrand der

Fühlerhöcker nach vorn in einem Winkel von c. 75° diver-

gierend. Fühler des d mehr als doppelt so lang, beim £ wenig

länger als der Körper, bei ersterem das letzte Glied viel länger

als das vorletzte, beim Q diese beiden gleich lang.

13. Anancylus incongruus PASC. !)

Fuscus, labro epistomoque testaceis, prothorace varie och-

raceo- et albido-, elytris praeterea varie fusco-tomentosis;

antennis, ab articulo quarto, basi albo-anulatis; capite (in

specimine unico tomento denutato, rufo-castaneo) fronte ver-

ticeque carinula mediana tenuissima; prothorace transverso,

disco utrinque callositate, circulari, indistincta, margine

anteriore sulco dorsali, transverso, lato, medio foveolato,

lateribus convexiusculis, margine basali sulcato, utrinque sub-

sinuato; scutello fusco, medio albido-tomentoso; elytris latitu-

dine 1!/, partibus paulo longioribus, singulis in quarta parte

basali subtumidis, basin versus aspere punctatis, reliquis sim-

pliciter, apicem versus levius punctatis, intra humeros longi-

tudinaliter impressis, sulco suturali basin haud attingente,

ochraceo-, plaga communi, antemediana, fere transverso-rhom-

bica, utrinque in disco extensa fasciaque undulata, subapicali,

1) Diese, von mir ursprünglich als Anancylus dajacus beschriebene Art

ist, zufolge eines Vergleiches mit der Type durch Herrn Dr. G. A. K.

MARSHALL gleich Sazmia incongrua PASC., aber richtig in die Gattung

Anancylus zu stellen.

NEUE ALTWELTLICHE BOCKKAFER, 31

albido-, altera communi, fere x-formi, praecedente adherente

et utrinque in margine laterali ante medium macula sub-

quadrata et una oblonga prope ante apicem et paucis alteris

minoribus, fuso-tomentosis; corpore subter ochraceo-, meta-

sterno lateribus episternisque in medio, sternitis abdomina-

libus singulis, lateribus macula, tibiis fascia lata subbasali

et parte, ea aequali, apicali, fusco-, reliquis ut tarsis articulis

duobus basalibus, dorso, albido-tomentosis

Long-13.5, lat. 5.5: mm.

Borneo: Sandakan (coll, C. F. BAKER, Nr. 18639).

Die deutlich höhere als breite Stirn, der die Halsschild-

mitte überragende, in der Wurzelhälfte gleich dicke, dreh-

runde Fühlerschaft, die am Aussenrande nicht ausgebuchteten

Mittelschienen und die schwachen Höcker auf der Thorax-

scheibe verweisen die Art in die Gattung Anancylus. Toment

vorwiegend lehmfarben, der quere Halsschild, ausser den zwei

undeutlichen Schwielen auf der Scheibe, mit 2 rundlichen hinter

einander liegenden Schwielen nahe dem Seitenrande und wie

dieser etwas weisslich tomentiert. Flügeldecken mit gemein-

samer, quer-rhombischen Makel, die jederseits bis zur Decken-

mitte nach aussen reicht und vor der Spitze mit einem

welligen Querband von weissen Toment, eine an die rhom-

bische weisse Makel sich anschliessende ungefähr X-förmige

Zeichnung, eine ziemlich quadratische Makel vor der Mitte

und eine längliche dicht vor der Spitze des Seitenrandes,

so wie 2 kleinere in der vorderen Deckenhälfte und zwei

ebensolche hinter der Deckenmitte nussbraun, vorn teilweisse

weiss begrenzt.

14. Cacia sexplagiata sp. n. (Taf. 5, Fig. 9).

Nigra, antennis articulo tertio, quarto quintoque basi albo-

tomentosis, hoc praeterea in dimidia parte apicali nigro-

fasciculato, vertice, prothorace, vitta utrinque nigricante, in

punctis dissoluta, excepta, elytris parce erecteque nigro-

pilosis, plagis tribus, basali minore, mediana subquadra, sub-

apicali trigona, flavo-sericeis, his irregulariter, basin versus

fortius, apicem versus evanescente-punctatis; scutello anguste

griseo-marginato; corpore subter tenuissime griseo-tomentoso,

32 DR. K. M. HELLER,

tibiis, praesertim intermediis posticisque, in dimidia parte

basali, late albido-anulatis, tarsis nigris.

Long. 9, lat. 3.5 mm.

Samar (BAKER, Nr. 22753) et Mindanao: Surigao, BOETT-

CHER leg. (i. coll. B SCHWARZER).

Eine, infolge der Form und Verteilung der hellgelben

Tomentmakeln isoliert stehende Art, mit deutlichem Sub-

suturalstreifen in der hinteren Deckenhälfte. Stirn fein zerstreut

punktiert, mit undeutlichem, Scheitel und Kopfseiten mit

dichterem gelblichen Toment, ein Querstreifen zwischen den

Fühlerhöckern, ein vertikaler Streifen auf den Backen und

ein horizontaler hinter den Augen schwärzlich, kahl. Hals-

schild vorwiegend gelblich tomentiert, beiderseits der Scheibe

je eine, grösstenteils in Punkte aufgelöste dunkle Längsbinde.

Schildchen schwarz, mit feinem, hellen Randsaum. Flügel-

decken an der Wurzel ziemlich grob und zerstreut, nach

hinten zu spärlicher, im Spitzenviertel nicht punktiert, je

mit drei gelben Tomentmakeln, von denen nur die mittlere,

grösste, ungefahr quadratische, den Seitenrand, keine aber

die Naht erreicht, die basale die kleinste und quer, die

subapikale spitz dreieckig ist. Unterseite schwärzlich, sehr

fein grau, ein Ring auf der Wurzelhälfte der Mittel- und

Hinterschienen weisslich tomentiert.

Mesocacia g.n.

Mesosinorum prope Cacia.

Caput fronte quadrata !), inter tuberis antenniferis, vali-

diusculis, impressa, genis lobo oculari inferiore altioribus.

Antennae subter ciliatae, articulo sexto ex elytris extante,

scapo thoracis medium attingente, articulo tertio scapo atque

articulo secundo, sumptis, longiore, articulo ultimo subarcuato.

Phrothorax subtransversus, apice angustatus. Elytra prothorace

latiora, apice singula rotundata, disperse punctata, stria sub-

suturali in dimidia parte apicali explicata. Prosternum post

truncatum, mesosternum ante declive, inter coxas convexius-

culum, omnino tomentosum, margine postico anguloso-excisum.

1) Hohe und breite der Stirn vom oberen inneren Winkel des unteren

Augenlappens aus gemessen.

NEUE ALTWELTLICHE BOCKKAFER. 33

Femora sat brevia, clavata, anteriora subclavata, tibiae inter-

mediae sulco obliquo obsoleto. Tarsi articulo primo sat longo,

duobus articulis sequentibus fere aequali, unguiculi divergentes.

Cacia nahestehend und von ihr durch den vorn deutlich

verengten Halsschild, das Fehlen eines glatten Höckers auf

der Mittelbrust, deren Hinterrand winkelig ausgeschnitten ist,

durch das längere erste Tarsenglied und die kräftiger ent-

wickelten Fühlerhöcker verschieden.

15. Mesocacia assamensis sp. n. (Taf. 5, Fig. 5 und ro).

Niger, signaturis luteo- et nigro-tomentosis, antennis corpore

fere duplo longioribus, nigris, articulis, ab tertio, basi pallido-

tomentosis; capite fronte vitta mediana, in prothorace con-

tinuata, altera utrinque laterali, latiore, subter oculos, luteis ;

prothorace apice plus quam basi angustato, supra utrinque

vitta lata fuliginosa, ad basin nigro-velutina, in dimidia parte

anteriore lineolis duabus luteis, longitudinaliter dispositis,

interrupta; scutello in triente mediano luteo, reliquo fuligi-

noso; elytris latitudine humerali duplo longioribus, sat crebre,

apicem versus evanescente, in callo humerali haud punctatis,

sutura alternatim luteo- et nigro-vittata, elytris reliquis macu-

lis circa 12 nigro-velutinis, harum maxina utrinque in primo

triente, tribus minoribus seria obliqua, intra humeros et suturae

primum sextantem, reliquis cum maculis marginalibus seriam

irregularem, transversum, postmedianam et subapicalem for-

mantibus; spatiis, intra maculis, nigro-fuliginosis, irregulariter

luteo-signatis; femoribus apice, tibiis in triente basali dimi-

diaque parte apicali nigris, reliquis luteo-, tarsis nigris, articulo

primo albido-tomentosis.

Eong: 15.5, lat. 6 mm.

Assam, Goalpara: Haltugaon, V. 1917, ex. Shorea robusta.

Mit Hinweis auf die Abbildung sei, diese ergänzend, be-

merkt, dass die Grundfärbung des Tomentes auf der Ober-

seite ein stumpfes Nussbraun ist, das sich auf dem Halsschild

vorn und hinten, beiderseits der Scheibe und auf den Flügel-

decken und der Naht zu samtschwarzen Makeln verdichtet,

an die alle sich mehr oder weniger blass lehmfarbige Toment-

streifen, oder Makeln anschliessen und sie teilweise begrenzen.

Fühler dunkel nussbraun, die einzelnen Glieder, vom 3. Gliede

34 DRY RAM HELDERS

ab, an der Wurzel weiss tomentiert. Schildchen im mittleren

Drittel der Länge nach lehmgelb, im übrigen nussbraun.

Halsschild beiderseits der Scheibe fein zerstreut, die Flügel-

decken etwas gröber, nach der Spitze zu erloschen punktiert,

Nahtstreifen über die hintere Hälfte heraus nach vorn reichend.

Unterseite an den Seiten vorwiegend lehmgelb, längs der

Kôrpermitte schwärzlich, eine Makel in der Mitte auf den

Hinterbrustseitenstücken, die Seiten der Hinterbrust mit

unregelmässigen Punktmakeln, dicht am Seitenrand mit grös-

serer, die ganze Länge ausfüllender, ziemlich quadratischer,

die Afterschiene daselbst mit streifenartiger, innerhalb dieser

ausserdem noch mit kleinerer, länglicher, schwärzlicher Kahl-

makel. Schienen an der Wurzel und im mittleren Drittel

ockergelb, 1. Tarsenglied weiss tomentiert.

Saimia PAsC. Proc. Zool. Soc. 1866, 234.

Über dieser Gattung, wenn sie sich überhaupt als solche

aufrecht erhalten lässt, scheint ein merkwürdiger Unstern

zu walten. Ihr ursprünglicher Name Samza musste geändert

werden, in der Gattungsdiagnose ist die Angabe: ,,scapo

cylindrico”, die nicht zutrifft, irreführend, in der Artbeschrei-

bung der für die Gattung typischen Art, /. albodorsalis PASC.,

heisst es ,,elytrorum dimidio basali (statt apicali !) fuscescente’’

in LACORDAIRE Gen. Col. IX (1) 369 sind in der Tabelle die

Merkmale von Coptops mit Sazmia verwechselt: Sazmza hat

der d das Endglied der Fühler normal gebildet, während

bei Coptops das Endglied des männlichen Fühlers an der

Spitze umgebogen ist. Ausser diesem Unterschied scheinen

die beim d längeren, schlankeren Fühler ausschlaggebend

gewesen zu sein, zu dem, nach meinen Beobachtungen, eine

schwache Leiste, aussen an der Wurzel des Fühlerschaftes,

die häufig innen von einer Furche begleitet wird, hinzukommt.

Die seitlichen Höcker am Vorderrande des Halsschildes sind

namentlich bei 2 schwach ausgebildet und fehlen bei dem 9

von S. pardina vollkommen. Entsprechend diesen Merkmalen

stelle ich folgende Art ebenfalls zu Sazmza.

16. Saimia pardina (Taf. 5, Fig. 15).

Ut opinor, 5. diversae PASC. affinis, sed antennis articulo

NEUE ALTWELTLICHE BOCKKÄFER. 35

tertio apice, quarto in dimidia parte apicali, sequentibus

gradatim latius infuscatis; prothorace lateribus vitta infra-

marginali, in parte basali deorsum visibili, fusca; elytris in

quarta parte basali aspere, apicem versus diverse ac parcius

punctatis, stria suturali scutellum haud attingente, cervino-

tomentosis, maculis saturate fuscis circa decem, harum maxima

subsuturali, postmediana, subtransversa, altera parum minore

rotundata aut subquadrata, antemediana, marginali, alteracum

tribus, minoribus, seria scutellum versus currente, formantibus,

maculis antemedianis a medianis per lineam albo-tomento-

sam, fortiter undulatam his (medianis) a tribus subapicalibus

maculis fasciatim transverse dispositis separatis; femoribus

intermediis posticisgue macula laterali, tibiis omnibus in

primo triente macula dorsali apiceque fusco-, articulis duabus

tarsalibus omnibus, dorso, albido-tomentosis.

Lonse:*12;-lat. 4.7 mm.

Samar et Mindanao (coll. C. F. BAKER, 22750).

Wie bei allen mit Coptops verwandten Gattungen und Arten

ist die Charakterisierung auch der vorliegenden Art, die sich

namentlich in der Verteilung der hellen und dunkel tomen-

tierten Flecken und Binden stützen muss, in Worten kaum

erschöpfend wieder zu geben, und so muss auch hier zuför-

derst auf die Abbildung hingewiesen und nur das hervor-

gehoben werden, was aus ihr nicht ohne weiteres ersichtlich

ist. Schaft im Basaldrittel seiner Vorderseite mit Furchen-

eindruck, der aussen von einer stumpfen Leiste begrenzt

wird. Stirn und Scheitel zerstreut punktiert, mit feiner glatter

Mittellinie. Halsschild etwas uneben, namentlich beiderseits

vor dem Schildchen und in der vorderen Halfte der Mittel-

linie leicht eingedriickt, unterhalb des Seitenrandes mit dun-

kelbrauner, in der hinteren Halfte aufsteigenden und von

oben sichtbaren Längsbinde. Schildchen hell, im äusseren

Viertel dunkelbraun, quer, ziemlich halbkreisförmig. Flügel-

decken innerhalb der Schulter mit Längseindruck, im 1. Viertel

zerstreut, etwas raspelartig, weiter hinten einfach und allmälig

feiner werdend punktiert. Seitenstücke der Hinterbrust in

der Mitte, die Bauchschienen an den Seiten mit dunklerem

Fleck, 1. und 2. Tarsenglied oberseits weisslich tomentiert.

36 DR. K. M. HELLER,

17. Saimia anulicornis sp. n. d, 9.

Fusca, varie griseo- et albido-tomentosa, femoribus, ut

antennarum scapo, maculis punctiformibus, dispersis, his

articulis 3--5 basi et anulo subapicali, reliquis in parte apicali

(in mare in dimidia parte apicali) fusco-tomentosis; protho-

race maris maxima latitudine ante medium, in femina lateri-

bus fere parallellis, in utraque sexu ut quarta parte elytrorum,

basali, albido-tomentosis, hoc ante scutellum et disco utrinque

subcalloso, his intra humeros callosis et callo in medio

macula minuta, margine laterali altera, antemediana, maiore,

maculis punctiformibus, seriatis, in sutura et in epipleuris,

fascia postmediana, discali, post triramosa, altera subapicali,

ziczac-formi, ante albomarginata, fusco-subdenudatis; corpore

subter similiter ut in pardina tomentoso et maculata.

Mindanao: Zamboanga (Nr. 7217) et Samar: coll. C. F.

BAKER.

Der S. pardina nahestehend, die Fühler des g, wie bei

dieser mit dem halben 6. Glied die Decken überragend, die

Fiihler aber vom 3.—5. Glied hinter der hellen Spitze dunkel-

braun geringelt, die folgenden Glieder in der Spitzenhälfte

mehr oder weniger dunkel, wie bei pardina. Halsschild und

das vordere Viertel der Decken vorwiegend weisslich tomen-

tiert, jede Decke nahe der Wurzel mit deutlicher Schwiele,

diese in der Mitte, so wie eine grössere, länglich viereckige

Makel vor der Mitte, am Seitenrande, eine kleinere länglich

runde im. 1. Viertel auf der Scheibe und eine von der Naht

bis über die Mitte nach aussen reichende, am Hinterrand

lang dreizackige Binde, hinter der Mitte und eine aussen

stark nach hinten gezogene Zickzackbinde, vor der Spitze,

die vorn teilweise von weisslichen Nebelflecken begrenzt wird,

dunkel nussbraun.

18. Saimia (Paracoptops subg. n.) tuberosa sp. n.

Fusco-nigra, tomento testaceo-sericante tecto, elytris callo-

sitate oblonga subbasali maculis fuscis, punctiformibus dis-

persis, macula infrahumerali, altera antemediana et una

postmediana, discali, sagittae mucrone simili nigro-fuscis;

vertice nodis duobus oblongis, ante sulco profundo undulato,

NEUE ALTWELTLICHE BOCKKÂFER. 37

transverso, inter tubera antennifera, determinatis; antennis

maris corpore fere duplo longioribus, articulis 3.—5. ante

apicem fusco anulatis, sequentibus in duobus trientibus api-

calibus fuscis; prothorace utrinque in disco et ante scutellum

calloso, lateribus ad marginem apicalem tuberculo obtuso,

basin versus convergentibus; scutello densa ochraceo-tomen-

toso, semicirculari; elytris postrorsum deplanatis, sat dense

punctatis, linea suturali scutellum attingente, in parte basali,

subter tomento, remote, in tuberculis subbasalibus fortius

granulatis; corpore subter testaceo-, punctis dispersis fusco-

tomentosis.

Long. (@) 14.5, (4) 17, antennar. maris 34, lat. (@) 6, (4) 7 mm.

Borneo: Sandakan (coll. C. F. BAKER, 18638).

Das in der Wurzelhälfte aussen einen Kiel aufweisende

Wurzelglied der Fühler und die Länge der letzteren, die mit

ihrer halben Länge die Deckenspitze überragen, so wie das,

an der Spitze kaum merklich umgebogene Spitzenglied, ver-

weisen die Art näher zu Sazzzza als zu Coptops, sie unterschei-

det sich aber von beiden durch die deutlich ausgerandeten

Mittelschienen, die nahe der Wurzel mit kräftigem, länglichem

Höcker versehenen, nach der Spitze zu etwas abgeflachten

Flügeldecken und durch eine auffallend tiefe Querfurche

zwischen den Fühlerhöckern. Bei der Schwierigkeit die

Coptops-ähnlichen Formen auseinanderzuhalten, möchte ich

durch Einführung einer subgenerischen Abtrennung auf die

hier beschriebene, abweichende Art besonders aufmerksam

machen. Dunkelbraun, hell lehmfarben, etwas seidenglänzend,

stellenweise, namentlich die Flügeldecken im Spitzenteil,

etwas dunkler, diese ausserdem mit zerstreuten, kleinen,

punktförmigen Makeln, je einer grösseren Makel vor der Mitte

und unter der Schulter, am Seitenrande, und eine hinter der

Mitte, aut der Scheibe, in Form einer Pfeilspitze, von schwarz-

braunem Toment. Fühlerschaft und die zwei folgenden Glieder,

so wie die Körperunterseite und die Schenkel mit mehr oder

weniger deutlichen zerstreuten, braunen Punktmakeln.

19. Aesopida dubiosa sp. n.? (Taf. 5, Flg. 11).

Ae. malasiaca J. THOMS. similis, sed minor, capite linea

medio-frontali tenui, nigro-glabra, in vertice continuata ac

38 DR. K. M. HELLER,

hic dilatata alterisque (ut in malasiaca) laterioribus, conicis,

utrinque in vertice et aequilatioribus pone oculos: prothorace

distincte transverso, lateribus in dimidia parte anteriore tuber-

culis duabus, altero super alterum, dorso, ut in malaszaca,

vittis nigris albo-marginatis; elytris latitudine 1!/, partibus

longioribus, praeter cristam basalem haud cristatis; tarsis

articulo tertio toto, ultimo in dimidia parte apicali nigris.

Lone, 1145, dati. sini

Tonkin: Hoa Binh (ex. coll. CLERMONT) et Ceylon (in

coll. B. SCHWARZER).

Die Ae. malastaca J. THOMS. ist mir nur aus Beschreibungen

und aus der Abbildung (LACORDAIRE, Gen. Col. Atlas T. 99,

Fig. 4) bekannt, so dass ich mich bezüglich der für Ae. dubiosa

angegebenen Unterschiede nur auf diese berufen kann. Wie

weit diese im vorliegenden Fall von dem Erhaltungszustand

der Stiicke (die mir vorliegenden 2 Stiicke lassen in dieser

Beziehung nichts zu wünschen übrig) und von der Genauig-

keit der Abbildung abhängig sind, kann ich zur Zeit nicht

beurteilen. Auf alle Fälle steht dubzosa der malasiaca nahe

und ist dieser sehr ahnlich vorwiegend weisslich tomentiert.

LACORDAIRE’s Abbildung von salaszaca weicht in den Längen-

und Breitenverhaltnissen wesentlich von dubiosa ab, erstere

zeigt einen viel längeren Halsschild und verhältnismässig

längere Flügeldecken, die schwarze Streifenzeichnung des

Halsschildes und die schwarze Ringelung der Fühler ist bei

beiden gleich, die des Kopfes ähnlich, nur zeigt bei letzterer

der Scheitel noch einen schwarzen Mittelstreifen, der in der

Verlängerung der feinen Stirnlinie liegt. Basalleisten der

Decken knapp ein Drittel der Decken einnehmend, entlang

der im Profil konvex gebogenen Riickenkante kahl und

gereiht gekôrnt, nach hinten nicht verlängert, auch sonstige

stark erhabene, grob punktierte Linien, wie sie PASCOE er-

wahnt, fehlen bei dudzosa, deren schwarz tomentierte Decken-

zeichnung nur jederseits aus einer bandartigen Schràgmakel,

in der Mitte an den Deckenseiten und einer, mit der Spitze

nach vorn gerichteten, pfeilàhnlichen Figur, im letzten Drittel

der Decken, besteht, deren äusserer Spitzenteil sich mit

Unterbrechung als feine schwarze Zickzacklinie bis zum Seiten-

NEUE ALTWELTLICHE BOCKKÄFER. 39

rande fortsetzt. Mittelschienen an der Spitze, das 3. Glied

ganz, das letzte in der Spitzenhälfte, bei allen Tarsen, schwarz.

(Die Art wurde früher von mir als Ae. fonkinensis i. |.

bezeichnet).

20. Olenecamptus signaticollis sp. n. (Taf. 5, Fig. 6).

Leochromus, signaturis lacteis ornatus; antennis subrufes-

centibus, articulis tribus basalibus plus minusve asperatis,

fronte medio, vertice secundum marginem ocularem punctatis;

prothorace latitudine sesqui longiore, transverse subplicato,

ante basin subconstricto, utrinque vitta lata, lactea, ante et

post medium macula oblonga interrupta; elytris apice singulis

acuminatis, sat remote, apicem versus evanescente punctatis,

maculis lacteo-tomentosis; it sunt: una, im primo quinto

vittiformi, suturali, ad basin extrinsecus transverse dilatata,

una suturali, postmediana, lacrimiformi, una vitta tenui sutu-

rali, in quinta parte apicali, alteracum, marginali, apice con-

juncta ac furcam formante et tribus lateralibus, prima puncti-

formi, post humerum, secunda, fasciaeformi, obliqua, juxta

ante medium, tertia longitudinali, elliptica, in secundo triente;

corpore subter albido-, metasterno margine laterali metepister-

nisque ut abdomine lateribus, clarius tomentosis, his in sternito

singulo macula punctiformi fuscescenti.

Kong: 1655, lat. 4,mm.

Madras: Nilambur (C. T. C. BEESON leg, 26. V. 1924) ex

Lagerströmia lanceolata.

Hell gelbbraun, mit milchweissen Streifen und Makeln ge-

ziert, deren Form aus der Abbildung ersichtlich ist, charak-

teristisch sind die breiten weissen Längsstreifen, jederseits

auf dem Halsschild, die vor und hinter der Mitte eine läng-

lich runde Makel, von gelbbrauner Grundfärbung, aufweisen

und ein ziemlich breiter Streifen im ersten Fünftel an der

Naht, der an der Wurzel der Decken nach aussen verbreitert

ist und eine gabelförmige Zeichnung im Spitzenviertel von

milchweissem Toment, auf der weisslichen Unterseite die

rundlichen braunen Seitenmakeln, am Vorderrand der Sternite.

21. Olenecamptus salweeni sp. n.

O. sandacano m. signaturis pallidis in elytris simillime orna-

40 DR. K. M. HELLER,

tus sed prothorace vitta supracoxali usque ad metepisternorum

apice continuata, lineola utrinque in margine antico, macu-

laque punctiformi utrinque, ante scutellum, lacteo-tomentosis ;

elytris stria subsuturali in dimidia parte apicali impressa;

corpore subter nigro, abdomine margine externo vitta, in

singulis sternitis in margine postico angulose inflexa et

punctum albidum, basalem, in sternito sequente fere tangente.

Cons are. lat. 355 mm.

Burma, Salween, in occidente: Zibyaung. V—VII. 1921,

ex Terminalia pyrifolia.

Dem O. sandacanus m. sehr ahnlich und namentlich durch

die, dieser Art fehlenden Thoraxmakeln und die Unterseiten-

farbung verschieden, diese ist bei der neuen Art schwarz,

mit Ausnahme eines von den Augen bis zu der Hinter-

leibspitze reichenden Seitenstreifen, der auf den Seitenrand

der Hinterbrust übergreift, auf dem Abdomen aber schmäler

und auf jeder Bauchschiene winkelig auf deren Hinterrand

umgebogen ist und dort mit seiner Spitze eine Punktmakel,

am Wurzelrand der folgenden Bauchschiene, fast beriihrt.

Das abgebildete Stiick ist ein 9 das durch kiirzeren Hals-

schild und im geringeren Umfang gekörnelten 3. Fühlerglied

ausgezeichnet ist,

22. Homonoea ornamentalis sp. n. (Taf. 5, Fig. 16).

Niger, luteo-tomentosa, capite linea cremea, ad oculi mar-

ginem internum incipiente ac in thorace elytrisque continuata

ac intus vitta nigro-denudata determinata, in his undato-

flexuosa, nam suturae primum trientum versus, dein ad suturam

recte porrecta ac post medium opposita divergente, praeterea

macula parva, transversa discali in tertio quarto, altera laterali,

oblonga, in primo et secundo triente, his linea submarginali,

pallida, fere conjunctis; prothorace capiteque tomento luteo

punctis, nigro-denudatis, irregulariter dispersis; elytris singulis

sub-bicostulatis, punctis seriatis, lateralibus maioribus; corpore

subter pedibusque multo densius nigro-denudato-adspersis,

apice oblique subsinuatis, angulo externo acuto, interno, sutu-

rali minute producto.

Long. 26, lat. 7.5 mm.

I. Philippinae: Samar, (coll. C. F. BAKER, Nr. 2307).

NEUE ALTWELTLICHE BOCKKAFER. 4I

Schwarz, zimtfarbig tomentiert, Kopf, Halsschild und Flügel-

decken mit durchgehender, milchweisser Tomentlinie, die auf

letzteren schlangenartig geschwungen und im 1. Viertel kurz

gegabelt ist und hinter der Mitte mit divergierendem Spitzen-

teil endet. Jede Decke mit zwei feinen teilweise Kahlen

Längsrippen, die vor ihrer Vereinigung, im dritten Viertel der

Decken, durch eine kleine, weisse, quere Schuppenmakel

verbunden sind; eine ebenso gefärbte kleine, längliche Punkt-

makel findet sich nahe am Seitenrande, über dem hinteren

Ende der Hinterbrustseitenstücke, eine etwas grössere, quere,

halbmondförmige, über der Wurzel der 2. Bauchschiene.

Punktierung der Decken auf dem subsuturalen, abgeflachten

Teil fast ganz erloschen, nach den Seiten zu kräftig und

gereiht. Körperunterseite und Beine ziemlich dicht mit grös-

seren, schwarzen Kahlpunkten bedeckt, aus deren Mittelpunkt

ein feines gelbes Härchen entspringt. Seitenstücke der Mittel-

brust auf ihrer oberen Spitze, die vorderen 4 Bauchschienen

beiderseits am Hinterrande makelartig weisslich beschuppt.

Die Art steht meiner als Heteroclytomorpha davoana beschrie-

benen Art nahe, die richtiger auch in die Gattung Homonoea,

dagegen meine Heteroclytomorpha quadripunctata zu Homoco-

morpha zu stellen ist.

23. Catapausa albaria sp.n.

C. bispinosae AURIV. valde affinis, sed differt scutello semi-

circulari, elytris in dimidia parte apicali vitta marginali,

introrsum sensim dilatata ac in elytrorum secundo triente

suturam versus, ultra discum extensa, albido-, margine apicali

haud albido-tomentosis; corpore subter pedibusque maxima

parte albido-tomentosis, punctis fusco-denudatis adsperso.

Bong. 18, lat. 5.5: mm.

Nova-Guinea: Torricelli montibus, alt. goo m. Prof. Dr. O.

SCHLAGINHAUFEN (Zürich) IX-- XI. 1909. leg.

Abgesehen von der sehr auffälligen, kreideweisen Tomen-

tierung der hinteren Hälfte der Deckenseiten, die nach innen,

im 2. Drittel der Deckenlänge, lappenartig bis über die

Deckenscheibe hinaus erweitert ist weiss ich keinen weiteren

Unterschied zwischen ihr und dzspinosa AURIV. anzugeben

42 DR. K. M. HELLER,

Nach der Abbildung (D. Ent. Zeitschr. 1908, Taf, III, Fig. 1)

zu urteilen scheinen bei letzterer Art die Dorne an der Aussen-

ecke der Deckenspitzen länger und nach hinten divergent

(bei a/barza kürzer, dicker und parallel) und die Halsschild-

dorne viel stumpfer, das Schildchen nicht halbkreisformig,

sondern etwas abgestutzt zu sein.

Heterotaxalus g. n.

Nyphoninorum prope Xiphotheatam et

Etaxalum PASC.

Caput fronte transversa, tuberis antenniferis obsoletis, valde

remotis. Oculi divisi. Antennae scapo elongato-ovato, in mare

crassiore, articulo tertio et quarto et scapo articuloque secundo

sumptis, longiore, reliquis longitudine sensim decrescentibus.

Palpi articulo ultimo subcylindrico-acuminato. Prothorax iner-

mis, feminae haud, maris capite distincte latiore. Elytra elon-

gata, parallela, basi apiceque truncata. Pedes breves, femora

maris, praesertim antica, incrassata. Coxae anticae maris spina

recurvata (ut in gen. Xzphoteata) armatae, tibiae in secundo

triente spina ad perpendiculum distante instructae.

Die Gattung teilt mit Xzphoteata PASC. das Merkmal der

im männlichen Geschlechte mit einem hornartigen Fortsatz

bewehrten Vorderhüften und der im 2. Drittel mit vertikal

abstehendem Dorn versehenen Vorderschienen, äusserlich

scheint sie jedoch, der Abbildung nach, Ltaxalus PASC. ähn-

licher zu sehen, Von beiden Gattungen unterscheidet sie

sich durch die an der Spitze quer abgestutzten Flügeldecken,

von Xzphoteata ausserdem noch durch den an den Seiten

vorn unbewehrten Halsschild, den schmäleren Prosternal-

fortsatz, den etwas längeren als breiten, nicht rechtwinkelig,

sondern sanft ansteigenden Mesosternalfortsatz, den dickeren

und kürzeren Fühlerschaft, der wesentlich kürzer als das

4. Fühlerglied ist und durch länger und schmäler gelapptes

3. Tarsenglied. Typus der Gattung ist:

24. Heterotaxalus schwarzeri sp. n. gd $ (Taf. 5, Fig. 4).

Ferrugineus, perparce subtilissimeque, macula laterali, obli-

qua, in elytrorum primo triente dense, in capite prothoraceque

NEUE ALTWELTLICHE BOCKKAFER. 43

submaculatim et plus saturatius ochroleuco-tomentosus; capite

crebre subruguloso-punctato, vertice sulcis tribus obsoletis

densius tomentosis; prothorace subtransverso, verrucoso-gra-

nulato, lateribus maris paulo rotundatis, feminae fere rectis, :

margine apicali subanguloso-concavo, basali maris uni-, femi-

nae bicarinato; scutello semilunari, longitudine plus duplo

latiore ; elytris sylindricis, prothorace perpaulo latioribus, apice

truncatis sat crebre punctatis, interspatiis maris ubique, in

femina solum in primo triente ac parcius minute, nitido-

granulosis.

Pons Ir, lat. 3:3#mrn,

Nova Guinea Germanica, C. WAHNES leg. ex. coll. FRANKLIN

MüLLER (in Mus. Dresden et Berlin-Dahlem).

Gelbrot, Kopf und Halsschild dunkler, überall fein gelblich

tomentiert, jederseits eine Makel im 1. Drittel an den Decken-

seiten, die vom Seitenrand etwas schräg nach innen und

hinten bis zur halben Deckenbreite läuft, dicht isabellfarben

tomentiert. Kopf dicht runzelig punktiert, Stirn zwischen

den Fühlerhöckern leicht eingedrückt. Scheitel mit 3 dichter

tomentierten feinen Längslinien. Halsschild, mit Ausnahme

des erhabenen Vorder- und Hinterrandes und der groben,

teilweise zusammenfliessenden Kôrnelung dunkler gelblich

und dichter als die Flügeldecken tomentiert; diese verworren

und mässig dicht punktiert, die Zwischenräume zwischen

den Punkten mit blasigen Körnchen, die bei den & sich über

die ganzen Decken, beim ® nur über deren erstes Drittel

erstrecken, Deckenseitenrand so wie die Beine mit sehr

spärlichen, langen, weissen, feinen Haaren. Vorderschenkel

beim d sehr grob, beim @ fein quer gerunzelt. Drittes Tarsen-

glied tief gespalten, die unterseits stark beborsteten Lappen

doppelt so lang wie breit. Herrn B. SCHWARZER (Aschaffen-

burg) in dankbarer Würdigung seiner fördernden Anregungen

gewidmet.

25. Doliops villalobosi !) sp. n. (Taf. 5, Fig. 11).

Cupreo-aeneus, labro pedibusque plus minusve viridi-metal-

1) Nach dem spanischen Seefahrer VILLALOBOS benannt, der die Insel

Samar entdeckte.

44 DR. K. M. HELLER,

licis, vitta frontali, genis, linea mediana, tenui, in thoracis

dimidia parte anteriore linea altera parte laterali cingente,

cum opposita per lineam transversam, discalem, fere con-

juncta; elytris anulis duobus, oblongis, basalibus, conjunctis,

exteriore, minore, alterisque tribus in dimidia parte apicali,

inter se conjunctis, meso- et meta-episternis, metasterno

lateribus, sternito abdominali primo margine postico, reliquis

vitta laterali, chloro-albido-tomentosis ; antennis articulo primo

secundaque aeneis, tertio nigro-tomentoso, apice nigro-fasci-

culato, quarto in dimidia parte basali albido-, reliquo nigro-,

reliquis fuscescententi-tomentosis.

Fons 2025 wat. 55 mm.

Samar (coll. C. F. BAKER, Nr. 23028).

Nahe mit D. geometrica WATERH. verwandt, von gleich

kupfrig roter Grund- und gleich grünlichweisser Tomentfarbe

der Linienzeichnung, die aber eine andere Anordnung zeigt.

Flügeldecken in ähnlicher Weise in der vorderen Hälfte mit

etwas raspelartig rauhen, zerstreuten Punkten, in der hinteren

Halfte mit Subsuturalfurche. Die griinlichweissen Tomentlinien

bilden jederseits im ersten Drittel der Decken eine quer-

liegende 8, deren kleinere Schlinge den Aussenrand erreicht,

während sie in der Spitzenhälfte der Decken 3 einander

berührende Ringe bildet, von denen der vordere leicht quer

und der grösste ist, die beiden anderen kleiner und hinter

einander, nahe dem Deckenrand gelegen sind und innen von

der Subsuturalfurche begrenzt werden. Alles übrige, auch die

längliche, grünlichweisse Tomentmakel auf der Unterseite

der Schenkel, vor deren Spitze, wie bei geometrica WATERH.

26. Enispia samarana sp. n.

E. venosae PASC. similis, fusco-nigra, parce longeque griseo-

pilosa, antennis unicoloribus, ut tarsis (plus minusve etiam

femoribus basi apiceque et tibiis) ferrugineis; vertice ochro-

leuco, prothorace, transverso, disperseque granuloso, maculis

punctiformibus minutis, una utrinque in margine antico et

postico, quatuor in seria-transversa, arcuata, ante convexa,

dispositis, aurantiaco-, dorso in dimidia parte basali, duabus

quartis medianis nigro-tomentosis; elytris suturae in secundo

NEUE ALTWELTLICHE BOCKKÄFER. 45

quinto, ante ramo antrorsum valde divergente et in primo

sexto longitudinis elytrorum fascia undulata, in disco inter-

rupta, formante, aurantiaco-, sutura reliqua punctis remote

seriatis, fusco-tomentosis, in secundo triente utrinque linea

fortiter bi-undulata, ante in partibus concavis maculis

duabus nigricantibus repletis, ut altera subapicali recta, obso-

leta albido-, spatio inter his lineis nebulose griseo-tomentosis ;

sternitis abdominalibus margine apicali lateralique anguste

testaceis, tibiis posticis, basi apiceque nigro-fuscis exceptis,

albido-tomentosis. |

Kong. 3, lat. 2.5 mm.

I. Phillippinae: I. Samar (coll. C. F. BAKER, Nr. 22752).

Von dieser Gattung, die sich von der ihr ähnlichen Mzspzla

dadurch unterscheidet, dass das 3. Fühlerglied länger als

das 4., während es bei dieser umgekehrt der Fall ist, und

von einer ihr nahe verwandlen Gattung Callenzspia sind von

Mr. W. S. FISHER (Philipp. Journ. Sc. 1925, p. 206—213)

eine Reihe neuer Arten, darunter drei von den Phlippinen,

beschrieben worden, wovon keine mit venosa, wohl aber eine

neue Art aus Borneo mit dieser Art verglichen wird. Die

vorliegende neue Art muss ihr recht ähnlich sehen aber

sofort von ihr durch den gelblich weiss tomentierten Scheitel

des Kopfes, die einfarbigen rotbraunen Fühler, die orange-

gelben Punktmakeln auf dem Halsschild, je eine davon

beiderseits auf dem Vorder- und Hinterrand und 4 in einer

gebogenen Querreihe, in der Mitte, und die orangegelbe

Linienzeichnung auf der Naht und den Decken unterschei-

den. Bei venosa ist die Naht im 2. Drittel, bei samarana im

2. Viertel gelb tomentiert und entsendet jederseits nach vorn

bei ersterer einen nach den Schultern gerichteten, mit dem

korrespondierenden einen spitzen Winkel bildenden geraden

Streifen, bei samarana dagegen zweigt von der Naht vorn

sehr stumpfwinckelig eine wellige Querlinie ab, die in ziem-

lichen Abstand hinter den Schultern verläuft; sie erreicht

den Seitenrand nicht ganz und wird auf der Scheibe der

Decken durch ein weissliches Verbindungsstück unterbrochen.

Weisse wellige Querlinie, im zweiten Deckendrittel, mit je

zwei Ausbuchtungen am Vorderrand, diese mit je zwei schwarz-

46 DR. K. M. HELLER,

braunen, stump dreieckigen Makeln ausgefüllt, zwischen ihr

und dem dunkelbraunen Spitzenteil der Decken befindet sich

eine zweite aber undeutliche, ziemlich gerade weisse Querlinie,

die mit der vorigen eine mehr grau beschuppte Querzone

einschliesst. Hinterschienen, mit Ausnahme der Wurzel und

Spitze, weiss tomentiert. Von skulpturellen Eigenheiten sei

erwähnt, dass die Haare auf dem Halsschild und entlang

der Wurzel der Decken ziemlich entfernten Körnchen ent-

springen, die auf letzteren nach hinten zu in Punkte übergehen.

Nahtstreifen nur in der hinteren Deckenhälfte vorhanden.

27. Glenea (s. str.) !) beesoni sp. n. (Taf. 5, Fig. 8).

Niger, sulfureo-tomentosa, pedibus testaceis, femoribus dorso

nigricantibus, antennis nigris, scapo transverse ruguloso-punc-

tato, articulo tertio subcurvato, fronte aequaliter disperse

punctata, linea mediana plus minusve nigro-denudata; pro-

thorace transverso, sat fortiter irregulariterque punctato, in

triente basali carinula mediana instructo, lateribus ante basin

subcoarctatis, vittis quatuor duabus dorsalibus, alteris mar-

ginalibus ornato; scutello transverso, subquadrato, elytris

apice truncatis ac quadrispinosis, spinis internis brevioribus,

sutura in quinta parte apicali dehistente, in duobus trientibus

basalibus, intra carinam humeralem, irregulariter fortiterque

punctatis, in partibus ramosis, nigris, callo humerali excepto,

subtilissime griseo-, reliquis dense sulfureo-tomentosis (ut

figura adjuncta demonstrat) maris pygidio nigro, margine

apicali tenui sulfureo, feminae sulfureo margine apicali bilo-

bato, corpore subter sulfureo, abdomine vitta mediana ut

segmentorum margine postico, plus minusve nigricantibus.

Long. 14.5, lat. 4.5 mm.

Brit. India, Punjab, Chakrata: Konain (C. F. C. BEESON

leg. 21. VI. 1924, ex Juglans regia).

Die schôn gelbe Tomentierung und die blass gelbroten

Beine dieser Art erinnern an die afrikanische kleinere syüstedti

AURIV. (Entomolog. Tidskr. 1903, p. 380, Fig. 12) doch fehlen

bei ihr die schwärzlichen Langsstreifen hinter den Augen und

1) Vergl. AURIVILLIUS Ark. for Zoolog. XIII, 1920, Nr. 9, p. 30.

NEUE ALTWELTLICHE BOCKKÄFER. 47

auf dem Scheitel und die gelbe Deckenzeichnung ist ihrer

Anlage nach (vergl. die Abbildung Fig. 8) eine ganz andere.

28. Glenea caninia sp. n. (Taf. 5, Fig. 18).

GI. canidiae J. THOMS. affinis, niger, capite maxima parte,

etiam subter oculos albo-tomentoso, tomento albo frontali

inter antennas vittis duabus, prothorace haud attingentibus,

producto; prothorace, albo-tomentoso, macula discali, trans-

versa nigra, per vittam tenuem margine apicali conjuncta,

altera macula utrinque laterali, ovata, transversa, supra aceta-

bula; elytris canidiae subsimiliter albo-tomentosis, sed fascia

postmediana ad suturam usque ad scutellum producta, singulis

in primo triente litura, basi abbreviata, altera obsoleta exte-

riore lineaque infra carinulam lateralem, tenui, ut corpore

subter albo-tomentoso, hoc partim nigro-denudato, nam macula

antemediana in meta-episternis, sternitis abdominalibus duabus

basalibus lateribus, ultimo toto, aut lateribus nigris.

Long. 12— 16, lat. 3.8—4.5 mm.

Brit. India, Kanara: Karwar (leg. IR. BELL, 20. IX, 1912).

Sehr nahe G/. canzdia J. THOMS. stehend, ebenso skulp-

tiert, schwarz, mit kremfarbiger Tomentzeichnung, die Sub-

apikalbinde aber nicht wie bei canidia bläulich grau, sondern

gleich den anderen kremfarben, die abstehende, im 1. Drittel

der Decken auf kremfarbigem Toment stehende, Behaarung

vorwiegend hell, statt schwarz, Kopf, mit Ausnahme einer

runden schwarzen Mittelmakel, die mit einer eben so gefärbten

Mittellinie auf dem Scheitel zusammenhängt, die sich entlang

des Halsschildvorderrandes fortsetzt und hinter den Augen

bis zu deren Hinterrand hin verbreitert, weiss, so wie der

Halsschild tomentiert, dieser auf der Scheibe mit schwarzem,

querelliptischem Mittelfleck, der durch einen feinen Streifen

mit der schwarzen Scheitellinie verbunden erscheint und je

ein schwarzer querelliptischer Fleck an den Halsschildseiten,

dicht über den Vorderhüften.

29. Stiroglenea decolorata sp.n. (Taf. 5, Fig. 12).

Fulvo-testacea, mandibulis nigris, capite, scapo prothorace-

que subferruginescentibus, pedibus pallide testaceis, testaceo-,

scutello maculisque elytralibus pallidiore testaceo-tomentosis ;

48 DR. K. M. HELLER,

capite sat crebre fortiterque, prothorace subtilius remotiusque

punctatis, hoc in dimidia parte basali carinula mediana;

scutello transverso, semilunari; elytris in dimidia parte interna

dorsali confuse, in parte exteriore seriato-punctatis (intra

humeros seriebus tribus, in quarta parte apicali abbreviatis)

quarta parte apicali haud punctato, spatio humerali carinu-

lato, apice extrinsecus spinosis, singulis vittis duabus macu-

lisque circa quatuor perobsoletis ornatis, nam: una vitta

mediana in primo triente alteracum, in duobus spatiis intra-

humeralibus posita, confluente, una macula elliptica, ad suturae

mediam, oppositacum antrorsum divergente et duabus vix

observandis, minoribus, oblongis, in parte apicali.

Fons 10.5, lat. hums:

Brit. Ind. Bengalia: Sunderbans (C. F. BEESON leg. 30. III.

1921), ex Heriticra.

Von allen bekannten Arten durch den ungemakelten,

einfarbigen Halsschild verschieden, gelbbraun, Kopf, Hals-

schild und Fühlerschaft mehr rötlich gelbbraun, die Beine

blass gelbbraun, mit gelblichgrauem Toment, das auf den

Decken eine bellere aber sehr verschossene Zeichnung bildet,

die je aus einem Längsstreifen in der Mitte des 1. Decken-

drittels, einem zweiten innerhalb der Schulter gelegenen und

im Spitzenviertel abgekürzten und aus je einer elliptischen

Makel an der Mitte der Naht und zwei oft sehr undeutlichen

länglichen, kleineren im unpunktierten Spitzenteil besteht.

30. Paraglenea fortunei szetschwana subsp n. 92.

À specie typica differt: statura minore, capite vertice macula

transversa, semilunari, margine antico convexo oculos haud

tangente, elytris in quarta parte basali fascia viridescenti-

grisea, suturam transeunte ac basin versus, secundum suturam

late, postrorsum tenuiter extensa et hic fasciacum postmediana

viridiscent conjuncta, fascia nigra, subapicali, utrinque puncto

viridiscenti-griseo.

Jong. 10, latei mm,

Szetschwan: Tatsienlu, expeditione WALTER STÖTZNER 1915.

Wesentlich kleiner als die Stammart und durch die die

Augen nicht beriihrende, quere, vorn konvexe, schwarze Schei-

NEUE ALTWELTLICHE BOCKKÄFER, 49

telmakel und eine gemeinsame grünlich graue Querbinde im

I. Viertel der Decken ausgezeichnet, die sich entlang der

Naht als breiter Fortsatz mit stark konkaven Seitenrändern

nach hinten in Form eines feinen Nahtstreifen bis zu der

hellen Postmedianbinde erstreckt. Schwarze Subapikalbinde

jederseits mit hellem Punkt wie bei fortune? v. notatipennis

PIC, die im Gegensatz dazu der v. savzor PIC (Melange exol.

col, 1923, p 21) fehlen.

31. Daphisia hamifera sp. n. (Taf. 5, Fig. 3).

Niger, palpis pedibus, tibiis apice tarsisque nigris exceptis,

fulvis; corpore supra albido-tomentoso, prothorace disco macu-

lis duabus subelongato-rotundatis, lateribus utrinque altera

minore, elytris vitta laterali ad basin dilatata, usque ad

sternitum analem extensa et hic fere ad elytrorum medium

hamato-inflexa, praeterea macula minuta, oblonga, subsuturali,

basali, altera maiore elliptica, antemediana ut parte septima,

apicali, nigro-tomentosis; corpore subter, prosterno meso-

sternoque, metepisternis, sternitorum abdominalium margine

postico albo-tomentosis exceptis, nigro-denudato.

Bong. 8.5, lat. 2.4. mm.

Tonkin: Hoa-Binh (ex coll. CLERMONT).

Eine durch die schwarze Makel- und Bindenzeichnung aus-

gezeichnete Art, deren Kopf, mit Ausnahme der rotgelben

Palpen, schwarz, auf den Backen und der Stirn aber dergestalt

weiss tomentiert ist, dass eine bis auf den Scheitel reichende

M-förmige Zeichnung gebildet wird; die weiss tomentierte

übrige Körperoberseite zeigt folgende schwarze Flecke und

Streifen: 4 länglich runde Makeln auf dem Halsschild, zwei

grössere, auf Fühlerbreite genäherte, auf der Scheibe, je eine

kleinere, unterhalb des Seitenrandes, 4 Makeln auf den

Decken, je eine beiderseits des weissen Schildchens, die

doppelt so lang wie breit ist, je eine mindestens doppelt so

grosse, ovale, vor der Deckenmitte, die von der Naht so weit

wie vom Seitenrand entfernt ist, einen an der Wurzel ver-

breiteten, die Seiten einnehmenden und bis zur Wurzel des

Analsternites reichenden und da hakenartig nach innen und

vorn, fast bis zur Deckenmitte, umgebogenen Streifen, von

50 DR. K. M. HELLER, NEUE ALTWELTLICHE BOCKKÄFER.

Schenkelbreite und ein das letzte Siebentel der Decken ein-

nehmendes Querband. Beine, mit Ausnahme der schwarzen

Schienenspitzen und Tarsen, rotgelb.

Pip;

» 2,

> 03,

» 4,

» 5,

» 6,

» Ws

» 19,

» IO,

SIRIO

2772,

» 13,

» 14.

> 15,

» 16,

QUIZ

> 18,

28.

TAFELERKLARUNG.

Chlorophorus anulifer.

Chlorophorus hederatus.

Daphista hamifera.

Heterotaxalus schwarzeri.

Mesocacia assamensis.

Olenecamptus signaticollis.

Olenecamptus salweent.

Glenea beesoni.

Cacia sexplagiata.

Mesocacia assamensis. Kopf schräg von oben.

Aesopida dubiosa.

Doliops villabosz.

Demonax strangaliomimus. Halsschild und

[Deckenwurzel.

Stiroglenea decolorata.

Saimia pardina.

Homonoea ornamentalis.

Xylotrechus antennarius.

Glenea caninia.

Die Linien, rechts neben den Figuren, zeigen die Körper-

länge (ohne Extremitäten) an.

An apparently new Satyrid from

Colombia

J. H. JURRIAANSE.

LEPIDOPTERA RHOPALOCERA. SATYRIDAE.

Pronophila bogotensis sp. nov.

Head, thorax and upperside abdomen dark blackish brown,

underside of abdomen greyish brown, palpus black with

white sides, legs blackish.

Upperside both wings dark blackish brown. In interspace

5 of fore wing a rectangular white spot, half way between

discocellulars and outer margin, 5 m/m long and 2'/, m/m

wide, the edges of same sprinkled with a few reddish scales.

In interspace 4 a small white spot divided from the large

spot by the black nervule 5. In interspace 3 a small white

spot at about 3 m/m from outer margin.

Underside of both wings lighter than above. White spots

on fore wing as on upperside. In interspace 3 a triangular

red spot about 5 m/m from medial nervure. In interspace

2 a minute white spot at about 4 m/m from outer margin.

From the typical row of blue sub-marginal spots found in

Pronophila thelebe DBL. & HEW. and Pr. brennus THIEME,

only traces “can tbe found'in interspaces I, 2 and The

apical part distally of the mentioned white spots, lighter

than discal part. In interspaces 7 and 8 some greyish scales.

The hind wings have the same design as those of Pr. thelebe

but much darker and more uniform brown in colour.

52 J. H. JURRIAANSE, AN APPARENTLY NEW SATYRID &c.

A row of uncertain moon-shaped and round spots, shows

a tendency for the development of ocelli, of which only

in interspace 1 two; and in interspace 2, one minute blue

centre, standing in a small dark spot, can be traced.

The outer margin of the hind wings is undulated as is

Pr. thelebe but a little stronger — Scilia of both wings same

colour as above. This species comes nearest to Pr. thelebe

and Pr. brennus.

Length of fore wing 35 m/m. one g' — Bogota, Colombia.

Eenige opmerkingen

omtrent Papilionidae van Soembawa

door

J. H. JURRIAANSE

(Rotterdam).

(Met plaat 6 en 7).

JORDAN zegt in Seitz op blz. 74, sprekend over de Indo-

Australische Papilionidae, van Papilio memnon clathratus

ROTHSCH., dat zij gekenmerkt zijn door een vuil-gele vlekkenrij,

op het discale deel van den achtervleugel en dat zij op

den voorvleugel-achterkant geen spoor vertoonen van sub-

marginale vlekken. Verder, dat op de achterzijde van den

achtervleugel, in de discale witte vlekkenrij, in 4 dezer

vlekken een zwart stipje aanwezig is.

Volgens mededeeling van JORDAN, hebben de 3 Soem-

bawa 99, die in het Tring Museum berusten, alle deze zwarte

vlekjes. In twee daarvan zijn zij uiterst klein en slechts 3

waarneembaar, terwijl in het derde exemplaar, dat donkerder

getint is, deze 4 vlekken groot en duidelijk zijn.

Van de 4 92 in de Coll. JURRIAANSE, is slechts bij één

exemplaar één enkel zwart vlekje te zien, terwijl een zeer

donker geteekend stuk, geen enkel vlekje vertoont. De

conclusie moet dus worden getrokken, dat bovengenoemde

vlekjes zeer inconstant zijn en niet als een der kenmerken

van den $ vorm kunnen worden aangemerkt,

C4 J. H. JURRIAANSE, EENIGE OPMERKINGEN

Verder vertoont het zooeven genoemd donker gekleurd

exemplaar de volgende kenmerken, in afwijking van de door

ROTHSCHILD beschreven stukken. 1)

Voorvleugel bovenzijde, donker bruin, aderen en langs-

strepen in de velden en cel zeer donker en duidelijk.

Achtervleugel bovenzijde, donkerder van grondtoon, de

discale vlekken in velden 2—6 helder wit, aan den rand

met enkele bruine schubben bestrooid.

Voorvleugel onderzijde, grijsbruin, aderen en strepen ín

de velden en cel zeer donker bruin. Het costale deel voor

den cel-apex lichter gekleurd, welke kleur in de vork, ge-

vormd door sub-costa 4 en 5 zijn maximum bereikt. Ook

het sub-anale deel van den voorvleugel is lichter gekleurd.

In de velden 1—6 bevinden zich duidelijk zichtbare licht-

grijze lunules, met de concave zijde naar buiten gekeerd.

Marginale witachtige vlekjes sluiten aan tegen de witte

ciliae.

Bij de achtervleugel onderzijde is het basale deel donker

zwart bruin. De discale vlekkenrij is helder wit en scherp

afgeteekend, evenals: de marginale vlekkenrij. Van deze

vlekken zijn alleen de anale vlekken en de apicale vlek

oranje-geel. Geen spoor van zwarte puntjes in de witte

discale vlekken. Bij het eenige 2 exemplaar van clathratus

in het Museum te Leiden, mankeeren ook de zwarte puntjes

door ROTHSCHILD genoemd.

Eerst meende ik, dat de hierboven genoemde verschillen

zouden te verklaren zijn als seizoen-vormen, doch blijkt het,

bij vergelijking van mijn stukken, met die in het Tring-

Museum, dat daaraan voorloopig niet moet worden gedacht.

Blijkbaar varieert clathratus vrij sterk, — Intusschen kan

onderzoek van meer materiaal hier zekerheid verschaffen.

Op plaat 6, fig. r—2 is afgebeeld een clathratus 9, dat

bijna geheel overeenkomt met de typische beschrijving,

fig. 3--4 de hierboven beschreven aberratie van c/a-

thratus. [

Ook Papilio polytes sotira JORDAN, van Soembawa, schijnt

weinig constant te zijn, voornamelijk wat betreft 99. JORDAN

1) Zie: Nov. Zoöl. 1895, p. 315, 1896, p. 322.

OMTRENT PAPILIONIDAE VAN SOEMBAWA. 55

zest in “Seitz, pag. Gaf dats der 29 óp de bovenzijde der

achtervleugels 3 of 4 witte discale vlekken hebben, die basal-

waarts rechtlijnig zijn afgesneden. Ik weet niet op hoeveel

exemplaren JORDAN zijn beschrijving baseerde, maar ik moet

veronderstellen, dat dit aantal betrekkelijk gering was. In

mijn collectie zijn aanwezig 7 Sd en 8 99, bijna alle gevangen

in Januari en slechts enkele in Februari en Maart. De

vrouwelijke stukken zijn bijna alle verschillend.

Bij exemplaar No. I is geen spoor van witte discale vlekken

op de bovenzijde der achtervleugels te vinden. Bij No. 2 een

spoor van één vlek. Bij No. 3, twee witte vlekken in aanleg ;

No. 4 twee goed ontwikkelde vlekken; bij No. 5 3 vlekken,

waarvan die in veld 2 de kleinste is (3 m.m. lang en rood

bestoven); No. 6 drie vlekken met een spoor van een vlek

ine veld 5: No: 7 dito, terwijl No. 8valleen in velden 3en 4

een witte vlek, met een neiging om rood te worden vertoont.

De vlekken in veld 2 en 5 zijn overwegend rood. Bij dit

exemplaar is het distale deel van de cel eveneens rood

gekleurd.

Ook de roode post-discale en anale teekening is zeer

afwisselend en inconstant. Bij No.1 is alleen een spoor der

anale roode vlek te zien. Bij No. 2 breidt de band zich uit

tor in veld. 3. Bi No: 3 stot veld 4 en nemen de roode

vlekken voor een groot deel de plaats der witte in. Bij de

stukken No.4 tot 8 is de roode vlekkenrij zeer gereduceerd

en bereikt veld 3. Bij No.8 verloopt het rood gedeeltelijk

door de witte discale vlekken.

Wat betreft de onderzijde der achtervleugels, deze ver-

toont dezelfde teekening, doch is het rood meer oranje

getint, en daarenboven bij elk der individuen verschillend.

Resumeerend, meen ik te kunnen zeggen, dat de 9£ van

Papilio polytes sotira zeer variabel zijn, reden waarom ik er

van zal afzien, het slechte voorbeeld van anderen te volgen

en te trachten elken vorm een naam te geven. De ver-

warring op dit gebied is werkelijk reeds groot genoeg.

Met het oog erop, dat er, zoover ik weet, geen afbeelding

van sottra bestaat, geef ik op plaat 7 een gereduceerde

afbeelding van de hierboven beschreven stukken No. 1 tot 8.

Voor-vleugellengte 45—50 m.m.

56 J. H. JURRIAANSE, EENIGE OPMERKINGEN OMTRENT ENZ.

Bij de beschouwing gelieve men niet uit het oog te ver-

liezen dat, niettegenstaande het gebruik van de meest pas-

sende lichtfilters, bij het fotografeeren, het zeer moeielijk

is de verschillende kleurnuancen, bij een zwarte afbeelding,

in hunne juiste verhoudingen onderling weer te geven.

Overzicht der Nederlandsche

Psylliden-soorten

door

H €. BEÖTE.

Hieronder volgen eenige analytische tabellen, die kunnen

dienen voor het determineeren onzer bladvlooien.

De tot nu toe hiervoor benoodigde litteratuur is zoo ver-

spreid, en vaak zoo moeilijk te verkrijgen, dat het mij niet

ondienstig leek, deze, voorzoover dit voor de Nederlandsche

fauna noodig was, tot een geheel te verwerken.

Hoewel ik zooveel mogelijk getracht heb, tot een uniform

geheel te komen, kunnen niet alle tabellen als geheel gelijk-

waardig worden beschouwd, daar sommige genera in zeer

langen tijd niet bewerkt waren, en ik niet steeds al het

noodige materiaal hiertoe tot mijn beschikking had; ik hoop

echter in de toekomst deze lijsten door betere te kunnen

vervangen.

Daar er in ons land nog slechts zeer weinig is verzameld,

leek het mij raadzaam een groot aantal waarschijnlijk-in-

landsche soorten tevens op te nemen, en bovendien te ver-

wijzen naar soorten die hier misschien zouden kunnen voor-

komen, dit zijn o.a. ook soorten, die op tuin- en kasplanten

gevonden kunnen worden.

Aan het eind volgt een beknopte litteratuuropgave.

58 H.C. BLOTE, (OVERZICHT: DER

INDEELING IN SUBFAMILIES ').

1. Voorhoofd door de wangen niet bedekt, doch ertusschen,

soms alleen aan de onderzijde van den kop, duidelijk

waarneembaar. De voorhoofdsocelle staat aan het boven-

einde ervan. — alleen bij ee zijn wangenkegels

aanwezig . . Sa

— Voorhoofd SEL Ge ee wangen he alleen de

ocelle is tusschen de wangen en den schedel waar-

neembaar .+ Siac Abs eck EE DIRE, Men À

2. Schedel plat en horizontaal, pei (atea ligt eronder,

en is gewoonlijk een smal, verlengd chitinestukje tus-

schen clypeus en voorhoofdsocelle. — Voorvleugels

veelaltlederachtie werdikt 2 1") ON

— Schedel naar voren afhellend, met het voorhoofd en de

wangen ongeveer in hetzelfde vlak liggend. — Voor-

vleugels meestal vliezig. . Subfam. 3. Pauropsyllinae.

3. Oogen vlak, niet uitpuilend; schedel langer dan breed,

naar voren plaatvormig uitgebreid. Pronotum op de zijden

ver naar onderen reikend. Voorvleugels leerachtig.

Subfam. 1. Leveznae.

— Oogen halfbolvormig uitpuilend; schedel niet langer

dan ‘breedt gu. &; Laon Subfam.. 2. Aphalerguae

4. Eerste lid der achtertarsen zonder klauwvormige doorns

aan den top. Radius, Media en Cubitus ontspringen

gewoonlijk in hetzelfde punt uit de wortelader. Voor-

vleugels veelal met spitsen top. Subfam. 4. Zrrosinae.

1) Een beknopt overzicht der Nederlandsche genera zou aldus kunnen

luiden:

1. Radius, Media en Cubitus in hetzelfde Le uit de wortelader

ontspringend . . . . EE

— Media en Cubitus een soie de ga ne de wortelader ont-

springend dus slechts twee aderen (Radius en Media + Cubitus) 2

2. De steel, die gevormd wordt door de samensmelting van Media en

Cubitus is minstens zoo lang als de steel van den Radius . . 3

— De steel van Media + Cubitus is duidelijk korter dan de steel van

den Radius. — zie Psylla en Arytaena (subfam. Psyllinae, onder 6).

3. Schedel vlak, horizontaal, naar voren plaatvormig uitstekend; Oogen

vlak niet uitpuilend. 2. © a EE

— Schedel gewoon, naar voren weinig of niet ME Oogen half-

bolvormig NE ee edn 4

4. Wangenkegels aanwezig . . SARE di Psyllopsis.

— Wangenkegels ontbrekend, — zie ‘subfam. Aphalarinae.

NEDERLANDSCHE PSYLLIDEN-SOORTEN. 59

— Eerste lid der achtertarsen met twee zwarte, klauw-

vormige doorns aan den top. Radius, Media en Cubitus

ontspringen niet in hetzelfde punt uit de wortelader,

doch Media en Cubitus zijn een eindweegs met elkaar

vereenigd. — Voorvleugels zelden toegespitst.

Subfam. 5. Psyllinae.

TABELLEN DER GENERA.

I. Liviinae,

Bifonssslechts.(het.senus"'m.a 000... 2.7. Livia. LATR.

II. Aphalarinae.

1. Voorvleugels dun, vliezig, fijn bestippeld, niet dwars-

rimpelig, aan het einde gewoon afgerond, ovaal. Ptero-

stigma gewoonlijk ontbrekend, anders is de Radius kort,

en aan het eind sterk naar voren gebogen. Bijna steeds

mondt de Radius ver vóór de vleugelspits uit, minstens

zoover er vóór als de monding van den voorsten Mediatak

erachter ligt. Meestal ligt deze laatste echter jnist in

desvieugelspits.. . u . ©. +2, Aphalara, FOERST.

— Voorvleugels tamelijk leerachtig, min of meer dwars-

rimpelig, ruit- of eivormig (bij de basis het breedst),

zelden meer vliezig en in de eindhelft het breedst (o.a.

bij A. speciosa), doch de top is ook dan spitser dan bij

Aphalara, en het daarachter gelegen gedeelte van den

eindrand bijna recht, zoodat de eindrand niet gelijk-

matig afgerond is. Pterostigma steeds aanwezig, meestal

vrij lang. Radius in de vleugelspits uitmondend, of

zeer dicht erbij, steeds minder ver er vóór dan de voorste

Mediatak erachter. Radius meestal recht, of wel: de

spits naar achteren gebogen . . 3. Rhinocola FOERST.

III. Pauropsyllinae.

Dlechts; een. Europeeschi genus. . :Calophya Low 1),

1) C. rhois Löw is gemakkelijk te herkennen aan de zeer groote vork-

cel van den Cubitus.

60 H. C. BLÔTE, OVERZICHT DER

IV. Triozinae.

1. }) Bovenzijde van kop en thorax behaard

Trichochermes KIRK. ®)

— Bovenzijde van kop en thorax kaal. 4. Trioza FOERST.

V. Psyllinae,

1. 8) Sprieten hoogstens zoo lang als de breedte van den

kop. De vorkcel van den Cubitus nauwelijks half zoo

groot (in oppervlakte) als die der Media

Diaphorina LOW 4).

— Sprieten langer dan de breedte van den kop. De vork-

cellen van Media en Cubitus weinig in oppervlakte ver-

schillend leste cal ner Den! Seef A CR RTE

2. Voorvleugels minstens tweemaal zoo lang als breed,

in of voorbij het midden het breedst. Kop en thorax

metipestippeld baia : BEN ARS

== Voorvieugels. iets leerachtig, iets bols dwarsrimpelig,

minder dan tweemaal zoo lang als breed. De grootste

breedte ligt vóór het midden. Kop en thorax fijn ge-

Stippel Ma es 1 nn. Aanblynhinaslëon

— Voorvleugels zeer dik, Jecrachbgi sterk bolgewelfd en

dwarsrimpelig, iets meer dan tweemaal zoo lang als

breed, de grootste breedte ligt in het midden. Kop en

thorax onbestippeld.. 6.1.4 2 21 Levellas GURS)

3. De voorste Mediatak mondt uit vóór de vleugelspits.

1) Het genus Bactericera PUT. onderscheidt zich van de overigen door

het ontbreken van de wangenkegels, en doordat het derde sprietlid

dikker is dan de volgende leden, ongeveer even dik als de beide eersten.

2) 7. Walkeri FOERST. Een groote (+ 5 mM.) fraaie soort, met aan

basis en top bruin gesprenkelde voorvleugels.

3) Het genus Euphyllura FOERST. onderscheidt zich van de overigen,

doordat de voorvleugels duidelijk ruitvormig en meestal leerachtig en

ondoorschijnend zijn. Schedel plat, wangen in hetzelfde vlak als de

schedel liggend, naar voren vlak uitgebreid, in het midden aaneenstaand.

Het genus Homotoma GUER. onderscheidt zich van de overigen, door-

dat de laatste sprietleden verbreed en dicht behaard zijn. — De voor-

vleugels aan het eind toegespitst, met behaarde aderen.

4) D, putoni Löw een kleine (+ 2 mM.) soort met bruingevlekte

voorvleugels.

5) L. ulicis CURT, Een zeer kenbaar dier, donker leerbruin, + 2!/; mM,

NEDERLANDSCHE PSYLLIDEN-SOORTEN. 61

Pterostigma geheel ontbrekend. Voorrandscel nauwelijks

3 maal zoo lang als breed . . . Alloeoneura Löw. |)

— De voorste Mediatak mondt meestal achter, zelden in

of iets vóór de vleugelspits uit. Pterostigma veelal

duidelijk, voorrandscel meer dan 3 maal zoo lang als

DIe ee EN EL ALERT RE ARTE 4

4. Voorvleugels’ zeer spits, de Radius mondt in de spits

WES 23. es) EIER Spanzoncura BOERST:)

— Voorvleugels sfecrond de Radius mondt zelden in *),

bite, steeds vooride spits uit ve AARD TE es

5. De steel, die gevormd wordt door de vereeniging van

Media en Cubitus is minstens zoo lang als de steel van

den Radius. De Media is bijna recht. Zijnaad van den

Prothorax als bij Arytaena. . . . 5. Psyllopsis Löw.

— De steel van Media + Cubitus is korter dan de steel

van den Radius. Media duidelijk gebogen . . . . 6

6. De zijnaad van den Prothorax (d.i. de naad tusschen

Episternum en Epimerum) eindigt van boven bij het

midden van den zijrand van het Pronotum. Rug tamelijk

vlak, schedel bijna horizontaal, evenals de wangenkegels.

Dorsulum hoogstens zoo lang als de schedel, van voren

minder uitgebogen dan van achteren. De voorste Mediatak

mondt uit in de vleugelspits 4). . 6. Arytaena SCOTT.

— De zijnaad van den Prothorax eindigt achter het midden

van den zijrand van het Pronotum, soms raakt het

Epimerum het Pronotum zelfs in het geheel niet aan.

Rug gewelfd; Dorsulum minstens zoo lang als de

schedel, naar voren minstens zoo ver uitgebogen als

nddmachterenss- 4. a Psylla GEOFER.

1) A. radiata FOERST. heeft zwarte zoomen langs de aderen aan den

eindrand der vleugels.

2) S. fonscolombi FOERST. is aan den vleugelvorm het best te herkennen.

In de eindcellen staan groepjes randdoornen, evenals bijv. bij 77z0za.

3) Echter wel bij de, ook bij ons op Buxus voorkomende, Psylla buxi

L. Deze onderscheidt zich van Spanioneura, behalve door de afgeronde

voorvleugels, o.m, doordat de wangenkegels niet langer zijn dan de schedel.

4) Het genus //oria Löw onderscheidt zich van Arytaena doordat de

kop met de oogen niet breeder is dan de thorax, — Schedel behaard;

wangenkegels sterk behaard en langer dan de schedel, — Pterostigma

klein, doch aanwezig.

62 H. C. BLÔTE, OVERZICHT DER

TABELLEN DER SOORTEN.

I. Livia.

1. Tweede sprietlid meer dan tweemaal zoo lang als het

eerste. Schedel van voren even breed als tusschen de

oogen. Bovenzijde bruinachtig, veelal roodachtig ge-

sprenkeld, onregelmatig gespikkeld. Voorvleugels geel-

bruin. — d': Genitaalplaat langer dan de tangen, deze

zijn eenvoudig gevormd, kort, naar de spits gelijkmatig

versmald, aan den top naar elkaar toe gebogen. —

Q: Genitaalsegment iets langer dan de twee voorafgaande

sternieten samen. — 2'/,—2?/, m.M. Z. juncorum LATR.

— Tweede sprietlid slechts 1'/, X zoo lang als het eerste;

schedel van voren breeder dan tusschen de oogen !).

Bovenzijde en voorvleugels bruingeel. Q Genitalién als

bij de voorgaande soort. — lets grooter. (3—4 m.M.) .

L. crefeldensis MINK.

2. Aphalara.

1.2). Clypeus kegelvormig, naar voren uitpuilend, bijna tot

den ‘voortand van den schedel reikend. MMM ENS;

— Clypeus tamelijk vlak, niet duidelijk boven het niveau

vande" wangen. verheven. 4,580 DU Poor

2. Voorvleugels tweemaal zoo lang als breed, achter het

midden het breedst, met zwarte stipjes of vlekjes be-

sprenkeld, en met een zwarten of bruinen dwarsband

vóór de spits. — d' Genitaalplaat aan weerszijden met

een haakvormig gekromd, naar achteren gericht uit-

steeksel. Copulatietangen ongeveer zoo lang als de geni-

taalplaat, naar het einde verbreed, en naar voren scheef

afhellend afgeknot. — ® Genitaalsegment kort, slechts

iets langer dan het voorafgaande sterniet — + 2 m.M.

A. exilis WEB. & MOHR.

— Voorvleugels ruim 2!/, maal zoo lang als breed; Ach-

terste cubitustak in een zwarte stip uitloopend. Soms

1) Z. limbata WAGA onderscheidt zich van ZL. crefeldensis doordat de

voorvleugels minder dan tweemaal zoo lang als breed zijn, en aan den

eindrand een zwarten zoom vertoonen.

3) A. famaricis PUT. heeft een duidelijk Pterostigma.

NEDERLANDSCHE PSYLLIDEN-SOORTEN. 63

is de eindhelft der voorvleugels berookt '). Kop en thorax

roodachtig of bruinachtig geel, althans van boven. De

sprieten reiken niet voorbij den voorvleugelwortel. Lengte

der achtertarsen ongeveer de helft van die der schenen.

Voorvleugels achter het midden het breedst. — & Copu-

latietangen recht afgeknot, overigens als bij de vorige

soort. — ® genitaalsegment als bij de vorige soort. —

A nT Mean le. oe ee ies An calthae” E, *)

3. Voorvleugels dicht met zeer fijne, zwarte stipjes be-

sprenkeld; — « Copulatietangen ongeveer 3 X zoo lang

als aan den top breed, hier iets verdikt door een ver-

breeding aan de voorzijde. Top recht afgeknot; — de

tangen zijn ongeveer zoo hoog als de genitaalplaat, deze

heeft, evenals bij de vorige soorten, twee haakvormige

uitsteeksels. — 2—-2!/, m.M.. A. artemisiae FOERST. 8)

Voorvleugels met een bruine vlek in het centrum der

achterste wortelcel, en bovendien met enkele vlekken

op de eindhelft. — 2'/,—3°/,m.M. . A. nebulosa ZETT.

— Voorvleugels doorschijnend, veelal met aan het eind

bruin gezoomde aderen, dwarsrimpelig. — x genitalien

als bij À. artemisiae, alleen zijn de tangen korter, ongeveer

2 X zoo lang als breed, en meer gelijkmatig versmald.

— lets kleiner dan de volgende soort, kleur veelal

groen. — 2—2!/, m.M. . . . A. nervosa FOERST. *)

—- Voorvleugels meestal geelachtig getint, niet dwarsrim-

pelig. — g Copulatietangen ongeveer driemaal zoo lang

als aan den top breed, vanaf het midden vrij sterk

verbreed, aan den top afgerond. — 2 Genitaalsegment

1) A. affinis ZETT. heeft een zwarten kop en thorax. De antennen

reiken voorbij de voorvleugelbasis. Lengte der achtertarsen ?/; van die

der schenen. — Voorvleugels in het midden het breedst.

2) Hiertoe behoort wellicht tevens: A. subpunctata FOERST., waarbij

alle aderen eindigen in een zwarte stip (in Duitschland, o.a. bij Aken).

3) 4. pilosa OSH. onderscheidt zich van A. artemisiae doordat het ge-

heele lichaam, benevens de voorvleugels dicht behaard is. — 3 m.M.

A. maculosa Löw is iets grooter dan A. artemtsiae, de zwarte teekening

der voorvleugels vloeit meer ineen; de steel van den Radius is niet

langer dan de steel van Media + Cubitus.

4) Hiertoe behoort wellicht: A. inzoxia FOERST. waarbij de zwarte

zoomen langs de voorvleugeladeren ontbreken (o.a. in Duitschland bij

Boppard).

H. C. BLOTE, OVERZICHT DER

lang, bijna zoolang als de vier voorafgaande sternieten

samen. — Kleur meest geelachtig. — 2!/,—4 m.M.

A. picta ZETT.

3. Rhinocola.

1) De voorste Cubitus-tak sterk gebogen (+ 90°) . 2.

De voorste Cubitus-tak weinig gebogen, schedelvoorrand

ae He ccs 3

Voorvleugels eenkleurig, geelachtig of groenachtig.

Schedel door een scherpen rand van het voorhoofd

stomp, afgerond

gescheiden. — d‘ Copulatietangen korter dan de genitaal-

plaat, overal even breed, ongeveer driemaal zoo lang

als breed. — 2 Genitaalsegment buitengewoon lang, het

sterniet ongeveer even lang als de rest van het lichaam,

Lengte sey 2: mM.) eis ET leen ee ee

Voorvleugels met ringvormige vlekken aan den buiten-

rand, daarbinnen een zwarten zig-zag lijn en nog enkele

vlekjes. — Lengte 1—1!/j mM. . R. succincta HEEG *).

Voorste Cubitus-tak ongeveer 4 maal zoo lang als de

achterste. Voorvleugels achter het midden het breedst,

met zwarte stipjes en vlekjes gesprenkeld. Achterrand

van den schedel concaaf. — & Copulatietangen smal, on-

geveer 4 maal zoo lang als aan de basis breed, iets korter

dan de genitaalplaat, naar den top gelijkmatig versmald,

iets naar achteren gebogen. — & Genitaalsegment kort,

nauwelijks langer dan het voorafgaande sterniet. — Lengte

14 — 21/3, MM rn ae Ei CISA ron:

Voorste Cubitus-tak ongeveer 2 maal zoo lang als de

achterste. Voorvleugels in het midden het breedst, een-

kleurig geelbruinachtig. Achterrand van den schedel

recht. — d Copulatietangen als bij R. aceris, alleen naar

den top toegespitst. — 9 Genitaalsegment lang, het sterniet

zoo lang als de overige sternieten van het achterlijf

samen. — Lengte + 14, mM... |.) Rercae Cure

1) À. bicolor SCOTT onderscheidt zich van de overigen door het zeer

korte Pterostigma dat niet tot het niveau der Media-splitsing reikt.

2) Waarschijnlijk synonym met A. Zargionü LICHT.

NEDERLANDSCHE PSYLLIDEN-SOORTEN. 65

4. Trioza.

1. Radius voorbij het niveau der Mediasplitsing reikend,

de uitmonding valt ongeveer in één lijn met de Media-

splitsing en de uitmonding van den voorsten Cubitus-tak 2

— Radius niet voorbij het niveau der Mediasplitsing reikend,

de uitmonding valt duidelijk voor de lijn die door de

Mediasplitsing en de uitmonding van den voorsten

Cubitus-tak: gaat! tan. dA RE Me ae en Oe.

2. Ter hoogte van de Cubitus- ane is Hij voorrandscel

mmstensszoor breed. als: de Radiaalcel nr nr

— Ter hoogte van de Cubitus-splitsing is de voorrandscel

smaller. dam denRadiaalce en" An RO

Radius sterk naar achteren gebogen; de verbindingslijn

van de uiteinden van den voorsten- en achtersten tak valt

hierdoor gedeeltelijk in de Radiaalcel, de Radius (d. i. de

achterste tak) wordt hierdoor dus tweemaal gesneden.

Doornvelden goed ontwikkeld, langs de aderen doornvrije

strooken. — & Corpulatietangen eenvoudig, naar binnen

gebogen. — 2 Genitaalsegment zeer spits. 7. ramni SCHRK.

— Radius (achterste tak) bijna recht, de verbindingslijn

van de uiteinden van den voorsten en achtersten tak

LOP)

list<seheel in de voorrandscel . …: EN!

4. Voorvleugeloppervlakte duidelijk beans althans in

desmeestercellen een’ doornveld nn gi e te RE

— Voorvleugeloppervlakte niet bedoornd, hoogstens een

doornveldje in de achterste wortelcel bij den vleugel-

wortel, en enkele groepjes vrij dikke doorntjes aan den

CCE LIRA ae ARE TL CYAN EPE ie AE uke om TO

SEE On od Re EE SG O

6. Voorvleugels regelmatig bedoornd, de velden hebben

denzelfden vorm als de cellen, en laten alleen een strook

langs de aderen vrij”). Copulatietangen van terzijde

gezien rond, schijfvormig, met een naar binnen gericht

uitsteeksel aan de bovenzijde. . 7. viridula ZETT. oC.

1) 7. mesomela FLOR heeft den Clavus geheel diepzwart.

2) 7. agrophila Löw g': Copulatietangen, van terzijde gezien, vier-

kant, met achter op de bovenzijde een lang, cylindrisch uitsteeksel. —

Q Laatste tergiet, van boven gezien, ongeveer driemaal zoo lang als breed.

TAI

HiAG. BEOTE, OVERZICHT “DER

Voorvleugels met onregelmatig gevormde doornvelden.

Copulatietangen, van terzijde gezien, fleschvormig

T. dispar Löw @.

Voorvleugels helder, langs de aderen met onbedoornde

strooken !). — Laatste tergiet (van het genitaalsegment)

van boven gezien, ongeveer tweemaal zoo lang als

beeed 4 on om 4 ne Le vivid la LED

Voorvleugels reelachtie gent: geheel, dus tot vlak bij

de aderen bedoorndi. =»... Arn 7. ddr Meow

d Spitsen van de Copulatietangen naar binnen (dus naar

elkaar toe) gericht.

9 Genitaalegment spits wigvormig, tamelijk lang.

T.urticae 1%

d Spitsen van de Copulatietangen naar buiten gericht.

Q Genitaalsegment kort en stomp, van boven gezien

min of ‘meer afgerond | 2... »., J) en Ascona

Het 4° ents° sprietlid\ wit of geel vt io

Het 4°, en 5° sprietlid zwart of bruin. zet

Het ren 2%sprietlid tood: of "brun, 00 EEE

Alleen het eerste sprietlid bruin. (Zie: 7. chrysanthemi

en 7. proxima).

Het 1° en 2°sprietlid wit ee _ Ne veelal

oceltoetimblt*:. i << LO

Bet “Gemen, 7° SEA zwart DE Dr DI Vooren

zonder oppervlaktedoorns. — gy Copulatietangen met

naar binnen gebogen top, en met een tand in het

midden. Voorvleugels vrijwel glashelder. — ® Einde

van het achterlijf kort wigvormig. Voorvleugels geel-

achte Moe - «= « Do modesta FORRSE

Meteo cena 7s era WIE ae 000, bee at NES

Voorvleugels weinig of niet, soms alleen aan den wortel,

geelachtig getint . . er RIE

Voorvleugels geheel en AAE Dell pete an one alee

Het 4° en 6° sprietlid aan den top verbreed. Voor-

1) Zie noot ?) vorige bladzijde,

2) 7. binotata Low heeft een zwarte vlek in de achterste wortelcel,

bij de spits van den Clavus,

3) 7. cirsii Low: Vleugels bedoornd, glashelder. g': zonder tand in

het midden van de copulatietangen.

I5.

16.

NEDERLANDSCHE PSYLLIDEN-SOORTEN. 67

vleugels geheel bedoornd, aan den wortel gebruind. —

Laatste tergiet bij het g aan weerszijden met een haak-

vormig, naar binnen gekromd, uitsteeksel. — Genitaal-

segment van het ? kort wigvormig . 7. acutıpennis LETT.

Het 4° en 6° sprietlid gewoon. —- Laatste tergiet bij

het x zonder uitsteeksels. Voorvleugels glashelder of

gelikmatiesiets seelachtia getint. . nn 3 TA.

Schedel van achteren recht afgeknot. — g: Copulatie-

tangen zonder naar voren gericht uitsteeksel in het

midden. — @ Laatste tergiet van boven met een in het

oog vallende indeuking . . . T.chrysanthemi Low.

Schedelrand van achteren ingebogen. — g Copulatie-

tangen met een, naar voren gericht, uitsteeksel in het

midden. — 9 Laatste tergiet van boven bijna niet

ingedeukt 1)". . I. munda FOERST.

Vork der Media Sai HE de afstand van de

splitsing tot het eind van den Radius is ongeveer tweemaal

zoo groot als de lengte van den achtersten Mediatak. —

Voorvleugels geheel bedoornd. g Copulatietangen van ter-

zijde gezien ongeveer fleschvormig. Q Laatste tergiet

zeer stomp, vrijwel afgerond. . . 7. aegopodi Low.

Vork der Media gewoon, de afstand van de splitsing

tot het einde van den Radius is ongeveer even groot als de

lengte van den achtersten Mediatak *). Voorvleugels geheel

bedoornd. — g Copulatietangen driekantig, vrij lang en

smal. — ® Laatste tergiet kort, doch toegespitst

T. saundersi M.-D.

3) Het 8° sprietlid zwart. — Langs de voorvleugeladeren

onbedoornde strooken. — g Copulatietangen, van ter-

zijde gezien, ovaal, met een afgerond, kort, naar boven

gericht aanhangsel in het midden der voorzijde. —

Q Genitaalsegment lang en spits. -— Lengte ruim 2 m.M.

T. cerastii LOW.

1) 7. abdominalis FLOR onderscheidt zich van 7. munda doordat de

wangenkegels niet sterk divergeeren. Bij het & is de spits der copulatie-

tangen scherp haakvormig naar voren gebogen. Het laatste tergiet van

"RE Q aan het eind spitser dan bij 7. munda.

) 7. bohemica SULC heeft doornvrije strooken langs de aderen.

i T. senecionis SCOP. heeft het 5e tot 8e sprietlid licht — het ge en toe

donkerbruin. Voorvleugels met doornvrije strooken langs de aderen.

5°

17.

19.

20.

H ICH BEOTE,. OVERZICHT DER

Het 8° sprietlid geelwit. Voorvleugeladeren zonder doorn-

vrije strooken erlangs. — x Copulatietangen met haak-

vormig naar voren gebogen spits. — 2 Genitaalsegment

kort wigvormig. Lengte nauwelijks 2 m.M.

T. proxima FLOR.

Het 1° tot 3° sprietlid wit, of alleen aan de basis

gebruind … . BREE or

Alleen het derde un ZA I) ML Helden met

enkele doornvelden. — yg Copulatietangen lang en smal,

met naar voren gebogen spits. — %: Genitaalsegment

zeer kort:wigvormig + . .°. +. 7. maura KOERST.

Sprieten geheel zwart ®). Vleugels helder, zonder doorn-

velden. — g Copulatietangen lang en smal, naar voren

gebogen. — 9 Genitaalsegment kort wigvormig

T. nigricornis FOERST.

Radius tamelijk recht, de verbindingslijn der uiteinden

van den voorsten tak en den Radius (achterste tak) niet

overschrijdend. Voorvleugeloppervlakte met doornvelden.

— g Copulatietangen zeer lang toegespitst, met naar

buiten gebogen toppen. —: @ Laatste tergiet zeer kort

wigvormig. . . derden Ze valbivenisis OERS

Radius gebogen, Be verbindingslijn der uiteinden van

den voorsten en achtersten tak wel overschrijdend.— Geen

oppervlakte doornen. — g Copulatietangen, van terzijde

gezien, mesvormig, met naar voren gebogen spits. —

Q Genitaalsegment vrij lang, spits wigvormig |

I. curvatinervis FOERST.

Salt RU RATE ALE De E

CESPITI SRP TEST FO PORGE CAI RI RT E Gal

Copulatietangen met naar achteren gerichte spits.

Vleugels vrij breed, zeer veranderlijk in kleur en be-

doorning. — Alleen het derde sprietlid wit, overige leden

donkerbruin. — Lengte 2—2*/, mM. 7. galis FOERST. 4.

Copulatietangen niet met naar achteren gerichte spits 21

Alleen het 3°, soms bovendien de basis van het 4° spriet-

1) 7. striola FLOR heeft geen oppervlakte doorns.

2) 7. salicivora REUT. heeft wel oppervlakte doornvelden.

3) 7. crithmi Löw heeft de twee eerste sprietleden wit, de overigen

bruin, naar de spits donkerder wordend.

22.

24.

26.

NEDERLANDSCHE PSYLLIDEN-SOORTEN. 69

lid geelwit. — Grootere soorten, (ruim 3 mM.). . 22

Het 4° tot 7° sprietlid eveneens wit. — Een groote en

een kleine soort .. . . MAS 1 220

Copulatietangen lobbies de Lutcasie ‚ich afgerond,

de binnenste spits en naar binnen gebogen. Voorvleugels

met regelmatige doornvelden, soms echter is de be-

doorning sterk gereduceerd, vooral in de voorste wortel-

cel, waar het doornveld kan ontbreken

T. centhranti N ALLOT. ¢.

Copulatietangen slechts met één, naar binnen gebogen

spits. Vleugelbedoorning veranderlijk, alleen de achterste

wortelcel steeds bedoornd . . 7. remota FOERST. d.

Het 1° en 2° sprietlid bruin. Voorvleugels geheel be-

doornd, zonder onbedoornde strooken langs de aderen.

— 4 De Copulatietangen hebben, van terzijde gezien,

den vorm van een cirkelsegment, de kromme zijde naar

voren. — % Genitaalsegment matig lang, doch sterk

toegespitst. — Lengte + 2 mM. . 7. chenopodii REUT.

Alleen het einde der Antennen bruin. Voorvleugels bijna

geheel zonder oppervlaktedoornen. -— 3 Copulatietangen,

van achteren gezien, snoeimesvormig, met naar binnen

gebogen spits, van terzijde ongeveer overal even breed.

— 9: Genitaalsegment zeer lang, en geleidelijk versmald.

—tlengtes 4 mM. u ll. „2... 7. alacris FLOR:

Einde van het achterlijf breed wigvormig, van boven

gezien is de hoek die de zijden metelkaar maken + 60° 25

Einde van het achterlijf smaller, spitser . … . . 26

Radius vrij lang, bijna boven de Mediasplitsing eindigend.

Vleugels volkomen helder, bedoorning veranderlijk. —

Grootere soort (t 3 mM.). . 7.centhranti VALLOT. 9.

Radius kort. Voorvleugels veelal geel getint, soms zeer

sterk. Voorvleugelbedoorning veranderlijk. — Kleinere

soort (2-23 MM vite eal: FOERSF 2.

Alleen het 3°, soms de basis van het 4° sprietlid geel-

wit. Vleugelbedoorning veranderlijk, alleen de achterste

wortelcel steeds bedoornd. — Vrij groote soort (ruim

Ee Ae Ra ONORE. Fem0ta Eh OERSTS 2.

IEA torse ed eveneens wit. — Een groote en

eenvkleine soort. at RMS. TL he nt WZS

79 HACBLOTE, OVERZICHT DER

5. Psyllopsis.

1. Lichaam geheel lichtgroen of geelachtig. Voorvleugels

glashelder, met witachtige aderen, of wel iets geelachtig,

zonder zwarte vlekken. Antennen geel, de leden vanaf

het vierde met zwarten top, de twee laatsten geheel

zwart. — d': Copulatietang bijlvormig (van terzijde ge-

zien); aan de spits zwart . . . fraxintcola FOERST.

— Lichtgeel of groen, met duidelijke, zwarte strepen, die

de grondkleur vaak geheel verdringen. — Vleugels

gevlekt 5 4u ben se Mt ag LOS PER RN

2. Copulatietangen van het ©, van terzijde gezien, drie-

hoekig, van onderen smal, naar achteren hoekig uit-

gebogen !). Voorvleugels helder, in den regel met een

zwarten, of bruinen, scherp begrensden band aan den

eindrand, vanaf de spits van het Pterostigma tot het

midden der vorkcel van den Cubitus. — Lengte 2!/, mM.

P. fraxena JE:

— Copulatietangen van het &, van terzijde gezien, hamer-

vormig. De onderste helft is smal, hierop staat een

even hoog stuk dat plotseling + 4 maal zoo breed is.

— De donkere vleugelteekening is minder scherp be-

Stensd UN EL, Me En Et RP decreta GEN

6. Arytaena.

Kop en thorax groen of geel, op den rug met rood-

achtige of bruine vlekken. Vleugels met lange bruine

strepen in de Radiaal- en meestal in de achterste

—

wortelcel, benevens kortere, driehoekige vlekken in de

Mediacel’ en de Vorkcellen © 5. A. venzstac Tien:

7. Psylla.

Er zijn drie soorten in dit geslacht, door J. EDWARDS in

„Hemiptera Homoptera of the British Islands’ 1896 be-

1) P. distinguenda EDW. onderscheidt zich van ?. fraxini doordat de

binnenzijden der copulatietangen in het midden een vliezigen tand ver-

toonen. De bandvormige teekening op de voorvleugels is breeder en

scherp begrensd.

2) A. adenocarpi Löw is lichter van kleur, de rugvlekken geelachtig.

Op de voorvleugels alleen aan het einde bruinachtige schaduwvlekken

tusschen de aderen.

NEDERLANDSCHE PSYLLIDEN-SOORTEN. 71

schreven, die ik, door de onvolledigheid der beschrijvingen

niet in deze, in hoofdzaak aan SULC ontleende, tabel kon

onderbrengen. Een verkorte beschrijving, met de voornaamste

kenmerken, volgt daarom hieronder.

P. brunneipennis EDW.: Wangenkegels zoo lang als de

schedel in het midden, de binnenzijde recht, de buiten-

zijde ingebogen, zeer weinig divergent. Antennen onge-

veer half zoo lang als de costa. Voorvleugels donker

berookt-doorschijnend, in en bij de voorste wortelcel

geheel doorschijnend; aderen geelbruin, naar het eind

zwart. Achterrand met een zwarte streep voor den

top van den clavus. g Genitaalplaat ongeveer tweemaal

zoo hoog als de copulatietangen, dezen ongeveer twee-

maal zoo hoog als hun basisbreedten, de voorste helft

van den top verlengd tot een breeden, stompen tand.

OmEaatsteltergiet Ly langer dan "het laatste sterniet.

Lengte 2!/,—3 m.M. Lijkt op P. pruni, doch is minstens

de helft grooter.

P, concinna EDW. Wangenkegels behaard, matig lang. Voor-

vleugels doorschijnend. de achterste cubitustak staat in

een groote, onregelmatige, scherp begrensde, zwarte

vlek; deze vormt met twee andere, ovale, onregelmatige

zwarte vlekken een schuinen, afgebroken, vlekkigen

band, die eindigt bij den top van den Radius. — Verder

een zwarte vlek bij den top van het stigma, en een

kort stuk van de toppen van den voorsten Cubitus-tak en

der Mediatakken zwart gezoomd. — Lengte 2 m.M.

(waarschijnlijk P. pulchella Löw).

P. venata EDW. 2 Dekschilden melkwit doorschijnend, de

aderen breed vuilroestgeel gezoomd. — Genitaalkleppen

verlengd driehoekig, zoolang als de rest van het abdomen.

— Lengte 2!/, m.M. (waarschijnlijk beschreven op een

onuitgekleurd exemplaar van P. kartigi FLOR).

I. Vleugelmembraan langs den achtersten Cubitus-tak met

cenizwarte viekuof viekkio berookes nut. m... irt 2:

— Vleugelmembraan langs den achtersten Cubitus-tak geheel

Zonders Vicks Of DerOOkinG = ems EUR Ne o 13.

72 H. C. BLÔTE, OVERZICHT DER

iS)

1) Vleugelmembraan alleen in de Radiaal en Mediaancel

en in de vorkcellen van Media en Cubitus met doornen

nabij den rand. Berookt; de berookte vlek langs de

achterste Cubitus-tak weinig scherp begrensd. — x Copu-

latietangen kort en dik, naar het eind kort toegespitst

en naar achteren gebogen; naar binnen afgeknot tand-

vormig verbreed, van voren scherpkantig, naar achteren

hoekig. — 9 Genitaalsegment kort; snavelvormig toe-

gespitst. — Sprieten 1.3 m.M. Lengte 2.5 m.M.

P. crataegi SCHRK.

— Voorvleugelmembraan langs den rand geheel bedoornd. ?)

De vlek langs den achtersten Cubitus-tak aan den rand

het breedst; driehoekig. Voorvleugels met weinig opper-

vlakte doornen, overal breede, doornlooze strooken aan-

wezig. Onderzijde geheel onbedoornd. g: Copulatie-

tangen recht en vrij breed, van boven spiesvormig, met

een langen, naar binnen gekeerden tand. ® Anus zeer

lang. Laatste tergiet zeer lang, zonder bulten, snavel-

vormig, slank. — Sprieten 1 m.M. Lengte 2!/, m.M.

P. alipes FLOR.

3. De spits van de voorvleugels valt samen met de uit-

monding van den Radius. — Vleugelmembraan iets leer-

achtig, groengeel. g Copulatietangen recht, de toppen

naar elkaar gebogen, bijna even lang als de genitaal-

plaat. — 2 Laatste sterniet ongeveer zoo lang als de

overige sternieten samen, het tergiet ongeveer |’, langer.

— /Sprieten (1,3; mM. TLenste ra vmM. vi Li 20020008

— De spits van de voorvleugels ligt in of achter het einde

van den voorsten Mediatak.— 3) Geen Pterostigma. Voorste

1) In deze groep behooren nog drie soorten met zwarte vlekken in de

eindhelft der vleugels, vooral langs de aderen. Deze soorten zijn:

P. breviantennata FLOR heeft geen doornlooze strooken langs de

aderen. De doornen staan zeer dicht bijeen, sprieten korter dan 1 m.M.

P. limbata M. D. heeft wel doornlooze strooken, Voorvleugels met

een breeden, aaneengesloten band. — Sprieten 1.3 m.M.

P. pulchella Löw heeft eveneens doornlooze strooken. Voorvleugels

met een smallen, vaak in vlekken opgelosten band. — Sprieten 1 m.M.

2) P. dudai Suc heeft de vlek langs den achtersten Cubitus-tak overal

even breed. — Spits van den clavus niet berookt. Doornvelden uit-

gebreider dan bij ?. albıpes, ook aan de onderzijde doornen.

3) P. viburni Löw heeft een duidelijk Pterostigma; de eindrand der

vleugels duidelijk afgeknot.

NEDERLANDSCHE PSYLLIDEN-SOORTEN. 73

Radiustak niet langs den voorrand verlengd, evenmin

is de voorrand verdikt. — Vleugels aan het basale

derde deel duidelijk versmald, naar het eind verbreed.

Aderen bleek, naar den top zwartachtig. g: Copulatie-

tangen dun en vrij lang, doch korter dan de genitaal-

plaat, de spitsen naar binnen gebogen. 2 Genitaal-

segment priemvormig, aan het eind zaagvormig getand.

— Sprieten 1!/, m.M. Lengte 3--4 m.M. . P. fusca ZETT.

— De spits van de voorvleugels ligt in den eindrand der

Radiaalcel, gewoonlijk ongeveer in het midden . . 4.

4. Geen oppervlaktedoornen in de Voorrands- Radiaal- en

Mediaancel, wel in de Wortelcellen ’). Tusschen de aderen

liggen bruine, langwerpige vlekken, ongeveer even bruin

als de spits van den clavus. Wangenkegels !/, korter

dan de schedel. & Copulatietangen sterk sikkelvormig

naar voren gekromd, met een, naar voren gerichten

tand aan de basis. — ® Genitaalsegment aan den wortel

plotseling versmald. De bovenste genitaalklep zeer lang.

ey Sprieten nımN. Bengteri2l), mM.) de Pippa

— Wel oppervlaktedoornen in de Voorrands- Radiaal- en

Medie à Fahr AAM 3 Be

5. Geen onbedoornde strooken langs de aderen, althans

niet langs het buitenste twee-derde deel van Radius en

Media. De doornen staan dus tot vlak langs deaderen 6.

— Langs de aderen, tenminste langs Radius en Media,

smallere of breedere, onbedoornde strooken . . . 8.

6. ?) Wangenkegels zoolang als het voorhoofd, vleugels kort,

slechts ongeveer 1 mM. lang, naar het eind gelijkmatig

versmald. De donkere berooking vult de cellen geheel

op. De oppervlaktedoornen staan zeer dicht bijeen.

— cd: Copulatietangen naar achteren gebogen, aan de

basis met een afgeronden, naar achteren gerichten

bult. — 2: Genitaalsegment kort, het sterniet ongeveer

11), maal zoo lang als het voorafgaande, het tergiet

1) P, bidens Surc heeft de schaduwvlekken duidelijk lichter dan de

donkere clavusspits. Wangenkegels ongeveer zoo lang als de schedel.

Sprieten 1 m.M. Lengte 4 m.M.

2) P, spartitcola SuLc heeft, in tegenstelling met de volgende soorten,

een uiterst klein Pterostigma.

FAC BLOTE, OVERZICHDNDER

ongeveer tweemaal zoo lang als het sterniet, doch niet

ver er voorbijreikend. — Sprieten 0.8 mM. Lengte

1*/,—2 mM. — Kleur zeer veranderlijk, groengeel tot

zwart-met-rood . . : . . P. parvipennis Löw.

Wangenkegels deel veer dan het voorhoofd in

devmiddellijn: star» i tile age Oo AAA

De oppervlaktedoornen staan zeer dicht bijeen (op

ongeveer 2 u afstand). De voorste Radiustak vereenigt

zich min of meer met het leerachtig Pterostigma. —

d': Copulatietangen klein en dun, slechts half zoo lang

als de genitaalplaat, de spitsen geleidelijk naar elkaar

toe gebogen. — ®: Genitaalsegment zeer lang, het ster-

niet ongeveer zoo lang als de drie voorafgaande sternieten

samen, het tergiet nog 1'/, maal zoo lang. — Kleur

veelal oranjegeel. — Sprieten 1 mM. Lengte 2!/, mM.

P. hartigi FLOR.

De oppervlaktedoornen staan op afstanden van 10— 20 u

De voorste Radiustak ís vrij goed van de rest van het

Pterostigma te onderscheiden. — De donkere berooking

der vleugelmembraan reikt vaak niet tot het binnenste

der cellen, de aderen worden niet veel donkerder dan

de membraan erlangs. — &: Copulatietangen tamelijk

kort en dik, kegelvormig, zwak naar binnen gebogen,

ongeveer !/, korter dan de genitaalplaat. — 9: Laatste

sterniet ongeveer zoo lang als de twee voorafgaanden

samen, het tergiet ongeveer tweemaal zoo lang als het

sterniet. — Kleur veelal donker rood-bruin. Voorvleugels

naar de basis lichter. — Sprieten 0.8 mM. Lengte

PAY cl eae Aes ARNO ee PAyprunisSsese

De N staan zeer dicht bijeen (op

ongeveer 2 u afstand), de doornvrije strooken zijn hier

en daar, vooral langs den Cubitus, niet duidelijk waar-

neembaar, en ontbreken op sommige plaatsen geheel.

— e: Copulatietangen smal, 5—6 maal zoo lang als aan

de basis breed, bijna zoo lang als de genitaalplaat ; de

toppen scherp toegespitst. — @: Laatste sterniet onge-

veer zoo lang als de twee voorafgaanden samen, het

tergiet weinig langer, slechts '/, van zijn lengte verder

naar achteren reikend. — Kleur meestal grootendeels

IO.

12.

NEDERLANDSCHE PSYLLIDEN-SOORTEN. 75

oranjegeel met groen achterlijf. — Sprieten 1 mM.

engter2) Aa RE EN SEE. oz 0re ua 1 FOERST:

De oppervlaktedoornen staan, althans in het midden

der Radiaalcel, ongeveer 20 u van elkaar . . . . 9.

De geheele vleugelmembraan, uitgezonderd het stigma,

dat berookt kan zijn, geheel doorschijnend, zelden iets

seelkeetint «doch nooit: troebel”, top tetteren TO!

De geheele vleugelmembraan min of meer melkwit tot

donkerbruin berookt, of wel: alleen bruine vlekken aan

denseindrandsof-bij den. Clavusnaad. mes vn 18.

De voorrand van het Pterostigma en de voorste Radius-

tak volkomen vereenigd met de leerachtige oppervlakte ;

alleen bij P. aluz blijft een klein, ti stukje over.

tetes Klein (MECS Ar arten: bent MN ES

De voorrand van het Pterostigma en ae voorste Radius,

tak zijn duidelijk afzonderlijk waarneembaar; een bleek-

vliezig stigma ligt er tusschen, waarvan het einde voorbij,

zelden juist boven het midden van den Radius ligt . 12.

1) De voorvleugeladeren zijn grootendeels zwart; voor-

vleugels 4!/, mM. lang, de voorste helft der voorrandscel

bedekt met oppervlaktedoorns, het binnenste derde deel

der Radiaalcel zonder doorns. — &: Copulatietangen lang,

matig dik, recht, alleen het bovenste deel naar binnen

gebogen; top stomp, weinig korter dan de genitaalplaat.

— 2 Laatste sterniet ongeveer zoo lang als de twee vooraf-

gaanden samen, het tergiet zeer lang, ongeveer twee-

maal zoo lang als het sterniet, sterk toegespitst. —

Kleur grootendeels groen of geelachtig. Sprieten 3 mM.

encter acm Meek eed a) hed lice AZ DE

De CE geheel i Voorvleugels

3 mM. lang. De buitenste helft der voorrandscel met

oppervlaktedoorns, het binnenste derde deel der Radiaalcel

eveneens. — Genitalien ongeveer als bij de vorige soort.

— Sprieten 1.2 mM. lengte 3.5 mM. Kleur veelal bruin-

BEEN E M EE rderulaee LL.

?) Voorste wortelcel onbedoornd, slechts in den buitenhoek

P. alpina FLOR heeft de geheele voorste wortelcel met doornen

opgevuld, ook de overige cellen bijna geheel bedoornd.

2) P. picta FOERST.: De doornen in de voorrandscel reiken niet tot

het einde, doch laten hier een doornvrije strook over.

14.

15.

H. Ci BLOTE; OVERZICHD DER

met een kleine groep dunne doorntjes. — Aderen wit-

achtig, nooit geheel gebruind. . . . LU eee

Voorste wortelcel duidelijk bedoornd; ader bijna altijd

donker gekleurd. (Zie ook: P. hippophaes) . . . 14.

De oppervlakte-doornvelden in de Voorrands- en Radiaal-

cel in de binnenste helft versmald tot op één enkele

doornrij. — d Copulatietangen overal even breed, smal,

aan den top gebogen, tamelijk lang toegespitst. Binnen-

zijde bij den top met een naar binnen gerichten tand.

— Q Tergiet van het genitaalsegment kort wigvormig,

aan den top afgerond; sterniet spits kegelvormig, in een

spitsen punt uitgetrokken. — Kleur meestal groen. Sprie-

tenaroumM: Lengte/41/0mM 722 ulmi RSERSD

De grenzen der doornvelden zijn allen ongeveer even-

wijdig aan de aderen, alleen naar de spits der Media

is het doornveld iets verbreed. — d Copulatietangen

bijna recht, overal even dik, weinig korter dan de genitaal-

plaat. — ® Genitaalsegment ongeveer als bij de vorige

soort. — Kleur groen, geel of bruinrood; sprieten 1.2 mM.

bengteY43mM.ir neten an a natte Mal SCENES

De voorste wortelcel en de voorrandscel geheel bedoornd,

vooral dicht bij de basis. De doornvelden reilen overal

tot ‘dicht™ bij denleindrand.. 0. 7% M HE NDE

De voorste wortelcel niet geheel bedposnd (alleen bij

P. melanoneura ook in den buitenhoek ijl bedoornd. De

doornvelden laten aan het einde een onbedoornde strook

Open NUL HEN e RR OREL es TRI ENG

Einde van de Anaalader niet opvallend donker gekleurd.

Aderen in de buitenste helft van de vleugels duidelijk

bruin, met flauwe, zwartachtige strepen. — d Copulatie-

tang kort en breed, meer dan de onderste helft van den

achterrand naar achteren verbreed, evenals de voorzijde

van het bovenste gedeelte. Top kort, hoekig, stomp

afgerond. — 2 Laatste tergiet kegelvormig, lang toege-

spitst, snavelvormig; bovenrand recht. — Kleur geel tot

zwartachtig. Antennen 1 mM. Lengte 2.3 mM.

P. nigrita ZETT.

Einde van de Anaalader zwart op lichteren grond, dui-

delijk afstekend, ook de overige aderen, bij uitgekleurde

16.

NEDERLANDSCHE PSYLLIDEN-SOORTEN. Th:

exemplaren aan het eind zwartachtig, zoodat ze iets

afsteken. — d Copulatietangen, aan de onderzijde, naar

achteren uitgebreid, bij den top met een naar achteren

gerichten tand. — 2 Genitaalsegment als bij de vorige

soort. —' Sprieten 1.2 mM. Lengte 2!/,— 3 mM.

Pr\saliceti FOERST.

De oppervlakte der voorrandscel geheel bedekt met door-

nen, tot aan het (zeer korte) basale stuk van den voorsten

Radiustak, vooral boven het buitenste derde deel van den

Radius. — Groepen randdoornen smaller dan de opper-

vlakte-doornvelden. Voorvleugels ongeveer overal even

breed. Pterostigma carmijnrood. — d Copulatietangen

recht, met afgeknotten top, weinig korter dan de Genitaal-

plaat. — © Laatste tergiet sterk toegespitst, bovenrand

concaaf, tamelijk kort, weinig voorbij het sterniet reikend.

Dit is ongeveer even lang als de twee voorafgaanden

samen. Kleur meestal donkerbruinrood. Sprieten 1 mM.

Wenote em aie en Pa Pyrisupas BOERS:

De oppervlakte der voorrandscel niet geheel bedoornd,

slechts met een kleine groep doornen nabij den buiten-

FENG RAP NA IE 2 Tee AEON PINE A eg 7

De groepen randdoornen duidelijk breeder dan de opper-

vlakte-doornvelden. Voorvleugels in het eerste derde deel

versmald, evenzoo in het buitenste. — dc Copulatietangen

dik, in het midden iets verbreed, aan den top gespleten,

de achterste spits scherp en naar binnen gebogen, de

voorste afgerond en rechtopstaand; iets korter dan de

genitaalplaat. — © Laatste tergiet wigvormig, van de

basis naar den top sterk versmald, de top iets verdikt

en afgerond, geen bult op den bovenrand, noch van

basis naar top convex gebogen, aan de spits met scherpe

doorntjes. Laatste tergiet weinig of niet langer dan het

voorafgaande. Kleur eerst groen, later bruin met zwarte

en roode vlekken. Sprieten 1 mM. Lengte 2.5 mM.

Pe costalzs EF LOR.

De groepen randdoornen even breed als de doornvelden.

Voorvleugels naar de basis in het eerste derde deel sterk

versmald, slechts weinig naar de spits, in het buitenste

derde deel. In de voorrandscel, behalve de groep doorntjes

19.

HG BLOTE OVERZICHTADER

bij den rand, bovendien nog een groep dunne doorntjes

bij de basis. — g: Genitaalplaat ruim 1!}, X zoo lang

als de copulatietangen. Copulatietangen vrij recht, kort

toegespitst, de voorzijde recht, de achterrand in het

midden iets ingebogen, gelijkmatig naar elkaar toe ge-

bogen. — Q: Laatste tergiet lang wigvormig, naar de

spits langzamerhand uitgetrokken. Spits van het tergiet

naar boven gebogen, scherp, bovenrand met een, weinig

geprononceerden, doch duidelijken bult. — Kleur zeer

veranderlijk. — Sprieten 1 mM. Lengte 3.5 mM.

P. melanoneura FOERST.

Pterostigma geheel leerachtig, niet zeer groot, doch aan

de basis wel driemaal zoo breed als de Radius. De voor-

rand en de voorste Radiustak zijn er niet duidelijk van

te onderscheiden. — Voorste langshelft der voorrandscel

bedekt met oppervlaktedoornen. De groep randdoornen

in de Radiaalcel reikt ver naar binnen, bijna tot de

Media-splitsing. Aderen in het buitenste derdedeel der

voorvleugels duidelijk berookt. — e: Copulatietangen

recht, vrij dun, alleen aan den top naar elkaar toege-

bogen, ongeveer ?/, zoo lang als de smalle, bijna cylinder-

vormige genitaalplaat. — 9: Laatste sterniet zeer lang

en spits, ongeveer zoo lang als de overige sternieten

samen, het tergiet slechts weinig langer. Het geheele

genitaalsegment eenigszins naar boven gebogen, spits

kegelvormig. — Kleur bijna steeds groen. — Sprieten

3. mM. Lengte 4.mM... 44... «| Pesfoerstert ŒELOR

Pterostiema, valthans stensdeele nvliezig./ tnt eos

Het vliezige deel van het Pterostigma zeer klein; verder

is de Radius met den voorrand versmolten !). De voorste

wortelcel met oppervlaktedoornen, de groep randdoornen

in de Radiaalcel kort, nauwelijks tot het niveau van de

monding van den voorsten Mediatak reikend, — &: Copu-

latietangen lang en dun, bijna even lang als de Genitaal-

plaat, iets naar achteren en naar binnen gebogen, top

tamelijk spits. — Q: Genitaalsegment hoog en spits, van

1) P. delarbrei PUT. heeft geen oppervlaktedoornen in de voorste

wortelcel. De groep randdoornen in de Radiaalcel reikt bijna tot de

Mediasplitsing. Lengte 3.5 mM.

20.

2015

22.

NEDERLANDSCHE PSYLLIDEN-SOORTEN. 79

terzijde gezien driehoekig. Het tergiet in het eerste °/;

deel overal even hoog, het laatste derde deel scherp

toegespitst, de top naar boven gekeerd, de bovenrand

zelfs nog iets concaaf. — Het sterniet '/, korter, drie-

hoekig, bij het tergiet aansluitend. — ir

kort, slechts ongeveer half zoo lang als de schedel. —

Sprieten 1.4 mM. — Lengte 2 mM. Kleur vuilgeel met

PT teers er mea aaa tte GUER:

Het vliezige Pterostigma lang, tamelijk breed, de spits

valt vóór het begin van het laatste derde deel van den

Radius. De voorste Radiustak in zijn geheele verloop

waarneembaar, niet met het Pterostigma versmolten . 20

De schaduwvlekken liggen alleen in het centrum der

cellen, althans in de Radiaal- en Mediaance! raken zij

niet aan de aderen, doch houden bij of binnen de grens

der! doornvelden op! “7 . 2... Mit: SCA 251

De donkere berooking of na rie: tot aan de

aderen, er zijn dus geen lichtere strooken langs de aderen,

althansı nietioverals titre Me SAN RER 2A:

Alleen in de omgeving der ba Nadocenaracpea is de

vleugelmembraan berookt, ook bij de clavusspits een

bruine vlek. — d Copulatietangen kort en dik, schub-

vormig, naar den top versmald, afgerond; van achteren

aan de onderzijde lapvormig verbreed, uitloopend in eer.

paar korte tanden, waartusschen een ondiepe insnijding.

— 2 Laatste tergiet lang wigvormig, spits uitgetrokken,

met een langen, weinig geprononceerden buit. Top van

boven en van onderen afgerond, doch aan het eind kort

en scherp toegespitst. — Kleur geelwit met roode of

bruine teekening. — Sprieten 1 mM. — Lengte 4 mM.

P. rhamnicola SCOTT.

De berookte vlekken reiken verder naar binnen dan

de groepen randdoornen. . . er 22

De berookte vlekken zijn aller daa de EE

Deze soort gelijkt op P. fyri, doch bij die soort zijn er

geen groepen randdoornen in de Voorrands-Radiaal- en

Mediaancel. d Copulatietangen fleschvormig, naar boven

langzamerhand versmald, aan het eind kort toegespitst,

met een dunnen, scherpen, naar voren gerichten tand. —

80 H. C. BLOTE, OVERZICHT DER

Q Genitaalsegment wigvormig, aan de spits uitgetrokken ;

anus zeer lang. — Kleur meestal rood met bruine teeke-

ning. — Sprieten 1 mM. Lengte 3 mM.

P. simulans FOERST.

— De berookte vlekken zijn even breed als de doorn-

velden iam ECN ©. pM) ote eS

23. Centrum der Pa iaalcel zonder Hoen) evenmin door-

nen vóór den top van den voorsten Cubitustak. — d': Copu-

latietangen overal even breed, de top kort afgerond,

eerst naar voren, daarna naar achteren gekromd, weinig

korter dan de genitaalplaat. — 9: Anaalsegment wig-

vormig, naar de spits langzamerhand versmald, buitenste

schede aan den top afgeknot, anus kort. Kleur veelal

groen, met roode vlekken. — Sprieten 2 mM. — Lengte

Berm My o as BAND Loreta li Pi Visch CORI

— Doornen in het centrum de Radiaalcel duidelijk aan-

wezig !). Achterlijf bij uitgekleurde dieren zwart, de

schaduwvlekken reiken niet tot de vleugelspits, doch

zijn aan het einde door een kleurloozen zoom begrensd,

— d': Copulatietangen, van terzijde gezien vrij breed,

het laatste vierdedeel echter smal, met afgeronde spits,

hieronder een half cirkelvormige verbreeding. — 9 Geni-

taalsegment lang kegelvormig. — Lengte 4 mM.

P. klapaleki SULC

24. De spits van den Clavus berookt of zwart ?). De doornen

in de Voorrandscel reiken niet tot het einde en tot den

voorsten Radiustak. — In de Radiaal- en Mediaancel en

in de Vorkcellen staan de doorns niet dicht opeen.

Boven het einde der Media is het doornveld tot op

één doornrij versmald, in het binnenste deel der Radiaal-

cel reikt het niet tot den Radius. — &: Copulatietangen

recht, zeer kort, fleschvormig, van onderen buikig, naar

1) P. abdominalis M. D. onderscheidt zich van P. klapaleki doordat

het achterlijf, ook bij uitgekleurde dieren, geel of groen blijft. — De

schaduwvlekken op de vleugels reiken tot de spits, en de copulatie-

tangen van het ¢ zijn eenvoudig, dun en vrijwel recht.

2) P. pyrarbosis SuLc: de doornen in de voorrandscel reiken wel tot

den top. In de Radiaalcel en de vorkcel van den Cubitus staan de

doornen dicht opeen. — Sprieten 1 m.M. De berookte vlekken duide-

lijker dan bij ?, pyricola. — Genitalien ongeveer als bij deze soort,

NEDERLANDSCHE PSYLLIDEN-SOORTEN. 8I

den top versmald, van boven volkomen afgerond, onge-

tand. — $ Genitaalsegment wigvormig, kort toegespitst.

Anus zeer lang, lengte ongeveer !/, van die van het laatste

tergiet. — Wangenkegels ongeveer !/, korter dan de

schedel. — Kleur veelal oranje met bruine teekening.

Sprieten 0.8 mM. — Lengte 2 mM. ?. pyricola FOERST.

so pitsmvansden,Clavussniets berookktea 0. 50/04 290) 25

25. l) Doornen in het centrum der Radiaalcel ontbrekend.

Het doornveld in de voorste wortelcel neemt slechts

de helft der lengte in. De berookte vlekken staan

meestal bij de aderen, in de buitenste helft der voor-

vleugels. De centra der cellen blijven veelal doorschijnend.

—- Aderen niet gekleurd. De groepen randdoornen

smaller dan de doornvelden. Doorns bij den top dicht

opeenstaand. — d Copulatietang recht, vrij lang, naar

het einde weinig versmald, top stomp afgerond, bijna

zoo lang als de genitaalplaat. — ® Genitaalsegment

groot en lang, het tergiet weinig langer dan het sterniet,

stomp, het sterniet spits. Anus lang. Het geheele seg-

ment aan den top zwart. — Kleur veelal geelachtig

met groen achterlijf. — Sprieten 1.3 mM. — Lengte

ANONIEME IS ende PP) phacoplera: LOW:

— Doornen in het centrum der Radiaalcel duidelijk. De

doornen in de voorste wortelcel nemen meer dan de

heitaderslensterin. ma et Ee 1 26

26. ?) Vleugels in de eindhelft sterk zwart TIA eis

in het binnenste derdedeel doorschijnend. — Vleugels

lang en smal. — gd Copulatietang vrij lang, en smal,

overal even breed, de spits naar binnen en naar achteren

gebogen; aan de basis met een, naar achteren gericht,

lapvormig aanhangsel. — Q: Genitaalsegment lang kegel-

vormig, bovenrand recht, zonder bult. — Sprieten 1

mM. — Lengte 3.5 mM. Kleur veelal roodachtig bruin

P. elegantula ZETT.

1) P. alaterni FOERST. onderscheidt zich van de volgenden, doordat

de doornen in de voorrandscel niet tot het einde reiken, — Wangen-

kegels korter dan de schedel.

2) P. corcontum SuLc heeft langs Radius en Media kleurlooze zoomen.

— Doornlooze strooken overal gelijk, smal. — Voorste wortelcel geheel

bedoornd, Wangenkegels korter dan de schedel.

82 HEN BEOTE, '(OVERZICHTIDER

— Vleugels slechts zwak getint, niet donkergrijs berookt !).

De oppervlaktedoornen staan overal dicht bijeen; de

groepen randdoornen zijn even breed als de doornvelden ?).

Onbedoornde strooken overal even breed, alleen langs

den Radius een smalle strook, die langs het buitenste

vierdedeel iets verbreed is. In het binnenste derdedeel

der voorste wortelcel ontbreken de doornen. — ¢ : Copu-

latietangen lang, weinig versmald, gelijkmatig gebogen,

top stomp; weinig korter dan de genitaalplaat. — 9:

Genitaalsegment lang, het sterniet ongeveer zoo lang

als de overige sternieten samen, het tergiet iets verder

reikend, in een lange stompe punt uitgetrokken. —

Kleur groen tot oranjebruin. — Sprieten 1.7 mM.

— Lengte 3°/, mM. . . . 0.0 P. hippophaes FOERST:

LITTERATUUR.

Het hier volgend lijstje is uitsluitend bedoeld als een

opgave van die werken, die voor de speciologie en syste-

matiek der inlandsche Psylliden van veel belang zijn.

Een tamelijk volledige litteratuuropgave, waarin ook anato-

mische, oecologische en andere geschriften worden vermeld,

gaf: Dr. F. ZACHER; „Die Literatur über die Blattflohe und die

von ihnen verursachten Gallen”, in het ,,Centralblatt fur

Bakteriologie, Parasitenkunde und Infektionskrankheiten”

zweite Abteilung, Bd. 46, 1916, Heft %/,0-

AULMANN, Dr. G. — Psyllidarum Catalogus. Berlin. (Junk)

1913. — Een naamlijst der toen bekende soorten. Zie

„Boekaankondiging” van Dr. D. MAC GILLAVRY in

Entomol. berichten, deel III, no. 71.

CRAWFORD, D. L. — A Monograph of the jumping Plant-

lice or Psyllidae of the New World. — Smithsonian

institution. U. S. Nat. Museum. Bull. 85. Washington

1) P. rhododendri Pur. De doornen staan aan het eind der vleugels

niet dicht bijeen. Wangenkegels korter dan de schedel (+ 3 : 4).

Doornlooze strooken vrij breed, overal gelijk. — Sprieten 1.1 m.M.

2) P. loewii SCOTT heeft smallere onbedoornde strooken dan ?,

hippophaes ; de strook langs den Radius aan het eind niet verbreed. —

In de Radiaalcel reiken de doornen tot dicht bij den Radius. —

Sprieten 0.9 m.M.

NEDERLANDSCHE PSYLLIDEN-SOORTEN. 83

1914. — O.m. een uitmuntende hervorming der syste

matiek.

EDWARDS, J. — Hemiptera Homoptera of the British Islands.

FLOR, G. — Die RAynchoten Livlands, in Syst. Folge be-

schrieben. — Dorpat. 1860. — Voor enkele genera nog

steeds de beste bewerking.

Zur kenntnis der Rhynchoten. (Beschr. neuer Arten

d. Fam. der Psyllodea), — Bull. Natur. Moscou 34. 1861.

FOERSTER, A. —- Ubersicht der Gattungen und Arten in

der Familie der Psylliden. — Verhandl. d. Nat. Verein.

d. Preuss. Rheinlandes. 1848. — De eerste meer uit-

gebreide soortenbeschrijving, thans echter nogal ver-

ouderd.

Low, F. — Biologie und Charakteristik der Psylloden. —

Verh. Zoöl. Bot. Gesellsch. Wien 26-1876.

Beiträge zur Kenntnis der Psylloden. — Verh.

2001. Bot. Ges» Wien 27-1877.

———— Zur Systematik der Psylloden. — Verh. Zoöl.

Bot. Ges. Wien 28-1878.

Beiträge zur Biologie u. Synonymie der Psyl-

loden, en

Beschreibung von Io neuen Psylla-arten. Verh.

Zool. Bot. Ges. Wien 31-1881.

Revision der Palaearctische Psylloden. — Verh.

Zool. Bot. Ges. Wien 32-1882.

Zur Charakteristik der Psylloden-genera Aphalara

u. Rhinocola. — Op. cit.

Neue Beiträge z. Kenntnis der Psylloden. — Verh.

Zool. Bot. Ges. Wien 36-1886.

Bovengenoemde verhandelingen van F. Löw behooren

nog steeds tot de voor het determineeren belangrijkste

litteratuur.

MEYER—Dür. — Die Psylloden — Mittheilungen d. Schweiz.

Entom. Gesellsch. Bd. 3. no. 8. 1871.

SCOTT, J. — Monograph of British Psyl/idae. — Transact.

Entom. Soc. London. 1876.

Sure, Rie Beitrage zur Kenntnis der Psylloden. — Bull.

Int. Acad. d. Science de Bohême 12-1907.

Zur Kenntnis und Synonymie einiger Weiden-

84 H.C. BLÔTE, OVERZ. DER NED. PSYLLIDEN-SOORTEN.

bewohnender Psylla-Arten. - Wiener Entom. Zeitung

28-1909.

SULC, K. — Uvod do studia, synopticka tabulka a synony-

micky katalog druhu rodu Psylla, palaearktické oblasti.

— Sitzungsberichte d. Kônigl. Böhm. Gesellsch. v.

Wissensch. Prag. 1909. — Een uitmuntende analystische

tabel van het genus Psylla.

Monographia generis 77203a FOERST I—IV. —

Sitzungsber. d. Kön. Böhm. Ges. v. Wissensch. Prag

1910— 1913. — Een uitstekende (Duitsche!) bewerking

van het genus 77zoza.

THOMSON, C. G. — Öfversigt af Skandinaviens CHERMES-

Arter. — Opuscula Entomol. 8-1877. — Eenige beschrij-

vingen van Psylliden.

ZETTERSTEDT, F. W. — Insecta lapponica descr. 1840.

Dr, À. C. Oudemans ad nat. delin.

CHORIOPTES CAPRAE (Del. & Bourg. 1858).

ev E. LXIX. PI. 2.

Dr. A. C. Oudemans ad nat. delin.

CHORIOPTES CAPRAE (Del. & Bourg. 1858).

ev. E. LXIX.

CHORIOPTES CAPRAE (Del. & Bourg. 1858).

Dr. A. C. Oudemans ad nat. delin.

A . hd TI

. 7

Li =

a mest en > - er oe AEN pe

x a

v Ò

Ò 2 LA

È € Lua

My (TE

~ bride a

> id (i

Le x » 7

[ET L &

» i E 2 SE

di Dr DI

Clo 2

fev. E. LXIX.

Dr. A. C. Oudemans ad nat. delin.

CHORIOPTES CAPRAE (Del. & Bourg. 1858).

x servono

ine È

mi pnl

OT» € us 041

Dr. K. M. Heller.

NEUE ALTWELTLICHE BOCKKÄFER.

gez. vom Verf.

Movie. ENIX. PI,

PAPILIO MEMNON CLATHRATUS ROTHSCH.

Tv. E-LXIX.

PAPILIO POLYTES SOTIRA JORDAN.

Le en bre mm Fender gn e

mc Ein

LR LS

mn en

SR BF

TE pl

po)

Odonata Neerlandica.

De libellen of waternimfen van Nederland en

het aangrenzend gebied,

door

M. A. LIEFTINCK.

Mice dicmo ce dhe elt er:

ANISOPTERA.

Met 52 meerendeels oorspronkelijke afbeeldingen.

INLEIDING.

Bij het verschijnen van het tweede deel mijner „Odonata

Neerlandica’, wensch ik slechts op te merken, dat ik het

werkplan, gevolgd in het hieraan voorafgegane gedeelte,

geheel op denzelfden voet heb trachten voort te zetten en

voorts, dat ik in staat gesteld ben de mij ten doel gestelde

taak hiermede tot een voorloopig einde te kunnen brengen,

Gedeeltelijk — in zooverre, dat er zich, helaas door tijdge-

brek en andere omstandigheden, geen gelegenheid voordeed

om uitvoeriger in te gaan op de levenswijze, de gedaante-

verwisseling, kortom alle overige interessante verschijnselen,

welke zich in zoo onuitputtelijke verscheidenheid bij de studie

van deze insectenorde voordoen. Ten volle ben ik mij bewust

van de overmoedige regelen in het voorbericht van het eerste

deel der „Odonata Neerlandica’: toen ik mij voorstelde bij

deze gelegenheid, in aansluiting op het systematische gedeelte,

een bijzonder overzicht samen te stellen omtrent alles wat

tot op dit oogenblik over de voortplanting en de larvenstadia

onzer libellen bekend is geworden. Zulks is thans helaas

achterwege moeten blijven, ofschoon de daarvoor benoodigde

gegevens, zooal niet voldoende, dan toch in ruime mate

aanwezig waren.

Ook aan het nog steeds in duister gehulde vraagstuk van

86 M. A. LIEFTINCK,

den libellentrek is weinig aandacht besteed, ofschoon de in

Nederland ‘verschenen publicaties hieromtrent — ıfaar ik hoop

zonder uitzondering — in het literatuuroverzicht, of in de

aanvullingen daarop, vermeld zijn. Dit vraagstuk staat de

laatste jaren in het brandpunt van veler belangstelling, doch

er zij hier bekend, dat de waarde daarvan wel eens

overschat is geworden, voorzoover men zich slechts bepaalde

tot ’t vinden van eene oplossing voor de directe invloeden,

die de trekbewegingen in het algemeen konden verklaren.

In dit verband zij er op gewezen, dat een samengaan van

dit streven mèt een ruimere mate van belangstelling voor

de biologie en de geografische verspreiding der libellen, van

groote waarde voor onze geringe kennis zal blijken te zijn.

Daarbij diene men niet uit ’t oog te verliezen het belang, dat

verbonden is aan eene studie van de verscheidenheid

der soorten, welke zich bij het trekverschijnsel als ’t ware

aan ons oog opdringt.

In het korte tijdsverloop, dat volgde op de publicatie van

het eerste deel, zijn wederom eenige nieuwe aanwinsten voor

de Nederlandsche Odonaten-fauna te vermelden geweest.

Dit zijn Oxygastra curtisi DALE (Ent. Ber., No. 147, Jan. 1926),

Aeschna affinis VANDERL. (T. v. E., LXIX, 1926, Verslag).

en Pyrrhosoma tenellum DE VILL. Q var. melanogastrum DE

SELYS (T. v. E., LXIX, 1926, Verslag). Laatstgenoemde is

volledigheidshalve mede opgenomen in de eerste lijst der

Aanvullingen en Verbeteringen op DI. I.

Tot dusverre bedraagt het aantal inheemsche soorten 62.

Evenals in het voorgaande, heb ik aan het eind van het

tweede deel, dat slechts als een vervolg op het eerste is te

beschouwen, een resumé toegevoegd van de in dit werkje be-

handelde Anzsoptera ; bovendien bevindt zich — in aansluiting

daarmede — achterin dit werk eene volledige naamlijst van

Odonaten, uit Nederland en het aangrenzend gebied bekend.

Voorts bevat de lijst der aanvullingen op deel I ook eenige

toevoegingen aan de literatuurlijst; deze werken zijn door-

loopend genummerd en tevens van een sterretje voorzien,

zoodat verwarringen bij het aanhalen in den tekst ook den

lezer gespaard blijven.

Nog is — in eene afzonderlijke tabel — aandacht besteed

ODONATA NEERLANDICA. 87

aan de indeeling der verschillende synoniemen; deze zijn

alleen genoemd waar voldoende zekerheid bestond aangaande

de juiste overeenstemming. Wat de sub-fam. Libellulinae be-

treft evenwel, kan ik daarvoor verwijzen naar het groote

monografische standaardwerk van RIS (324).

Aan het systematische gedeelte heb ik laten voorafgaan

eenige aanvullende opmerkingen over den aderbouw der

Anisoptera, voorzoover hierover in het eerste deel nog niets

werd medegedeeld; een figuur met de afkortingen van de

nomenclatuur is daarbij gevoegd.

Mij rest thans nog de aangename plicht, bij hernieuwing

een woord van dank te richten aan allen, die mij sedert het

vorige jaar behulpzaam zijn geweest door het verstrekken

van materiaal en het geven van waardevolle inlichtingen.

Een woord van bijzonderen dank aan Dr. MAC GILLAVRY

voor tallooze raadgevingen en voor zijn hulp bij de correctie

der proeven, vinde hier allereerst een plaats. Vele faunistische

gegevens van waarde, dank ik ook ditmaal hoofdzakelijk aan

de heeren W. BEIJERINCK, D. C. GEYSKES en L. E.D. LANGE-

VELD, terwijl zoowel het beschikbaar stellen van materiaal

als het geven van aanvullende verbeteringen en opmerkingen

omtrent de fauna der omringende landen steeds met de

grootste bereidwilligheid geschiedde door de heeren KENNETH

J. MORTON (Edinburgh), ESBEN PETERSEN (Silkeborg), Dr. F.

Ris (Rheinau), G. SEVERIN (Brussel) en VICTOR WEISS (Bremen).

Tenslotte mag ik niet verzuimen den heer A. A. VAN VOORN

dank te zeggen voor ziin medewerking mij bij het vervaardi-

gen en reproduceeren van een aantal vleugel-photographieën

verleend.

Voor gegronde op- en aanmerkingen houd ik mij bij

voortduring aanbevolen en zal deze steeds met dankbaarheid

aanvaarden.

Indien mijne medewerkers ook in de toekomst met het

zelfde enthousiasme zullen blijven voortgaan mij op de hoogte

te stellen van hunne waarnemingen en vondsten, dan zal ik

mij volkomen beloond achten voor de aan dit werkje besteden

tijd en arbeid.

Amsterdam, 69 Oranje Nassaulaan. M.A, LIEFTINCK.

Februari 1926.

88 M. A. LIEFTINCK,

AANVULLINGEN EN VERBETERINGEN OP

DEEL TI DER ON.

Op pag. 76, bij no. 116 toe te voegen: Deze Mémoires

zijn verschenen van 1752—1778; het jaartal 1773 is juist,

doch heeft alleen betrekking op T. III.

Op pag. 76, bij no. 117 toe te voegen: De Abhandlungen

verschenen van 177(6)8—1783; het jaartal 1780 is juist, doch

heeft alleen betrekking op T. III der Abhandi.

Oppas 80,761, no. 201 staat: T. IM „1823 lees AND

1823, pp. 101—106, PI. I. (Separaat: Bononiae, Ann. de Nob.

1820, sepae, bi. 1) +).

Oppas 284 bij no. 286 staat: F. Pax: lees: E2 Bi

Op pag. 86, bij no. 340 toe te voegen: Dit zelfde artikel

werd nadien overgedrukt in: Mitteil. aus der Entom. Ges. z.

Halle a. S., Leipzig 1909, Heft 1, pp. 30—35. — In hetzelfde

tijdschrift (Berlin, 1913, Heft 5/7, pp. 90—94) vindt men ook

een opstel van denzelfden auteur over: ,,Zur Libellenkunde

des 17. Jahrhunderts”.

Op. pag. 88, regel 6 vom staat. rendu. lees rendus.

OVERZICHT DER SYSTEMATISCHE EN

BIOLOGISCHE LITERATUUR.

Op pag. 91 bij te voegen:

*489. F. ALVERDES. Uber das Verhalten von Libellen- und Eintagsfliegen-

larven. Naturwissenschaften, Berlin, 12, 1924, pp. 575—576.

*490, A. N. BARTENEr. Faune Russie. Libellulidae II, Insecta Pseudo-

neuroptera. Petrograd, 1, 1919, pp. 353—576, fig. 1—68 (Russisch).

*491. J. CURTIS. British Entomology, 1823—1840 (1839).

*492. C. H. KENNEDY. Notes on the Penes of Damselflies (Odonata). No. 2.

Entomol. News, Philadelphia, 28, 1917. pp. 9—14, plates II—IIl.

*493. F. J. KILLINGTON. /schnura elegans LIND.: its teneral colour phases,

and its mature varieties and aberrations, The Entomologist, 57,

1924, pp. 273—278.

*494. F. A. KOLENATI. Meletemata Entomologica, Petropoli 1846.

*495. J. L. LICHTENSTEIN et P. GRASSE. Une migration d’Odonates. Bull.

Soc. ent. France, 1922, pp. 160—163. — Mededeelingen over een

trek van Sympetrum meridionale SELYS in Zuid-Frankrijk.

1) In 1820 is dus reeds een voor-druk van dit werk verschenen. Men

vindt dit ook vermeld in W. ENGELMANN (Bibl, Hist. Nat.), Naturge-

schichte, Bd. I, p. 540 en in Dr. H. A. HAGEN, Bibliot. Entomologica,

Bd. I (Leipzig 1862), p. 479 (vgl. *496).

ODONATA NEERLANDICA. 89

. P. L. VAN DER LINDEN. Aeshnae Bononiensis descriptae; adjecta

annotat. ad. Agrion. Bonon. descr. Opuscol. Scientif. 1823, T. 4,

pp. 158—165, PI. I. (Sep. Bononiae. Ann. de Nob. 1820, 8 pag., Pl. I).

. W. J. Lucas. Notes on British Odonata in 1920. The Entomolo-

gist, 55, 1922, pp. 410, 3 figs.

. ——. Notes on British Odonata in 1921. Ibid, pp. 125—127;

152—154.

. ——. Notes on British Paraneuroptera (Odonata) in 1922. Ibid.,

56, 1923, pp. 131—134.

. ——. Labium (second maxillae) of the Paraneuroptera (Odonata).

Proc. S. London Ent. & Nat. Hist. Soc., -1922—'23; 1923, pp.

57—63, 2 pls.

. —— Notes on British Paraneuroptera (Odonata) in 1923. The

Entomologist, 57, 1924, pp. I121—124.

. A. Mocsary. Fauna Regni Hungariae. III. Budapest, 1918. Pseudo-

Neuroptera, pp. 23—32.

. KENNETH J. MORTON. Neuroptera (in the Linnean sense) from

Inverness-shire. The Entomol. Monthly Magaz. 3rd Ser. Vol. II,

1916, pp. 114—116.

O. H. MüLLER. Das Schlüpfen der Odonaten. Zeitschr. Morphol.

u. Oekol. d. Tiere, Berlin, 3, 1924, pp. 188—196.

. Rev. P. LONGIN. Navas. Neuröpteros de España y Portugal. Odo-

natos. Broteria, San Fiel, 6, 1907. — In deze verhandeling geeft

de auteur voor het eerst eene diagnose van het nieuwe genus

Cercion, met als type (Agrion) lindeni SELYS (et auct.).

. ——. Sinopsis de los Paraneurópteros (Odonatos) de la peninsula

ibérica. Mem. Soc. ent. España, Mem. ra, Zaragoza, 1924, 69

pag., 7 fig.

. G. W. F. PANZER. Faunae Insectorum Germaniae initia, oder

Deutschlands Insekten. 1792—1810.

. Dr. A. PONGRACZ. Beiträge zur Pseudoneuropteren und Neuropteren

Polens. Ann. Mus. Nat. Hung., XVII, 1919, pp. 161—177. (Odo-

nata: pp. 165 — 169).

. A. N. POPOVA. Bijdrage tot de biologie van Gomphus flavipes

CHARP. Arb. biol. Wolga-Station, Saratov, 6, 1923, pp. 269—280,

ı fig. (Russisch).

. A. J. RETZIUS. CAROLI DE GEER Genera et Species Insectorum.

1783.

. J..F. STEPHENS. Illustrations of British Entomology, 1835— 1837

(1836).

. R. V. WADSWORTH. Abnormal markings of Agrion puella LINN.

The Entomologist, 56, 1923, pp. 57—58, ı fig.

. VICTOR WEISS. Beitrag zur Odonatenfauna von Bremen. 10. und

11. Jahresber. d. Ent. Ver. in Bremen, 1923 u. 1924, p- 5.

OVERZICHT DER FAUNISTISCHE LITERATUUR.

Op pag. 93 bij te voegen:

*514. JOS. BOHLS. Aan den waterkant. De Levende Natuur, DI. 27, 1922,

“515.

pp. 74—86.

A. L. BRANDHORST. Libellentrek. Natura, no. 322, 1925, pp. III-112,

90 M. A. LIEF TINGK,

*516. F. KOSTER. Nieuws van Rottumeroog. De Levende Natuur. DI. 28,

Dec. 1923. — Sympetrum vulgatum L. (?), trek op ’t eiland Rottum

gedurende de hitteperiode van Juli 1923.

*517. M. A. LIEFTINCK. Oxygastra curtisi DALE, f. n. spec. Entomol.

Berichten, DI. VII, No. 147, Jan. 1926, pp. 43 —45.

*518. A. VAN NIJNANTEN. De Libellentrek over ons land. Natura, no. 324,

1925, PP. 147—148.

“519. Ir. J. TH. THysse. Uit het logboek van de Flevo. De Levende

Natuur, DI. 29, Sept. 1924, p. 160. — Trek van Zibellula gua-

drimaculata, Aeschna-spec., Pieris-spec., Gonepteryx en Pyrameis

atalanta aan boord van een schip vliegend, ca. 3 K.M. ten W.

van het eiland Urk. (7 uur n.m. 11. VIII. 1924).

*520. Dr. Jac. P. THIJSSE. De Libellentrek van Mei 1925. Ibid., DI. 30,

Aug. 1925, pp. II4—I15 e. v. tot p. 119. Met overzichtskaartje.

(Vgl. ook: „De Groene Amsterdammer”, Weekbl. v. Nederl.,

jg. 1925, no. 2506, pag. 7). Meerdere faunistische mededeelingen

omtrent libellentrek vindt men o.a. in De Lev. Natuur, DI. 30,

Sept. 1925 (p. 159), Oct. 1925 (p. 188), Nov. 1925 (pp. 219— 220).

Op pag. 101, regel 7 v.o. staat: partim?; lees: partim,

nom. generis.

Op pag. 105, regel 5 v.b. bij te voegen: Zij werd in Mei

1917 en 1918 gevangen in het moerassige duingebied van

het Duitsche Noordzee-eiland Memmert; ook is zij bekend

van ’t eiland Wangeroog (vgl. ALFKEN, 6).

Op pag. 105, regel 13 v.b. bij te voegen: Langs één der

kanalen van de Amst. Waterleiding in de duinen ten Z. van

Zandvoort (waarn. van Dr. M. PINKHOF; dd).

Op. pag. 110, regel 6 vaio. staat: 1823, dees: 1820.(182 3%

Op pag. 112, regel 10 v.b. bij te voegen: Empe, &'!

Op’ pag. 112, regel 13 vb bij te. voesen: Blerick, 2

Op pag. 114, regel 2 v.b. bij te voegen: Prov. Limburg:

Blijenbeek !

Op pag. 114, regel I v.o. bij te voegen: Eénmaal werd

deze soort door LEEGE op het Duitsche Noordzee-eiland

Memmert gevangen (9, 14. VI. 1920; vgl. ALFKEN, 6).

Op pag. 115, regel 6v.o. staat: Noordwijk; lees: Noord-

wijk! Tevens bij te voegen: Scheveningen!

_ Op pag. 115, regel 4 v. o. bij te voegen: Breda (Mastbosch)!

Berlicum, 22. VII. 192511

Op pag. 119, regel 5 v.b. achter begrijpt een . toevoegen.

Op pag. 119, regel 13 v.b. bij te voegen: Zij werd ge-

vonden op het Duitsche wadden-eiland Juist en eenmaal,

medegevoerd met den wind, op Memmert (vgl. ALFKEN, 6).

ODONATA NEERLANDICA. OI

Opipas 123, resell 12 v. o.(exel. doot) staat de eerste

maal::2= lees: d'.

©p pag. ‚124, regely7 wo: (excl. noot) bij te voegen: Zij

bewoont het Duitsche wadden-eiland Memmert en wordt daar

geregeld aangetroffen; ook veel aangespoeld langs de kust

(vgl. ALFKEN, 6).

Op pag 125, regel 4 v. o. (noot) staat: SELYS; lees: SELYS

1876. Tevens bij te voegen: Deze variëteit werd ook in ons

land gevonden: 1 9, Oisterwijk, 12. VI. 1925 !!

Op: pag. 128, resel.ony.o. (excl, noot) ‚achter Ostende,

bij te voegen: Ik zag ook een paartje uit Luik (leg. DE SELYS).

Oprpag. 129, regelviyv: o: (excl) noot) achten PUSCHNIG

bij te voegen: IQII.

Oprpag- 134, regel 12 v. onstaat 1823 les: 1820 (1823).

Op pag. 135, regel 6 v.o. achter 2. Adult — hetero-

chroom., bij te voegen: Deze, eenigszins gewijzigde vorm,

laat zich lang niet altijd scherp tegenover het type plaatsen,

aangezien beide vormen in hunne jeugdstadia nauwelijks zijn

te onderscheiden. H. en F. W. CAMPION beschreven den

onder 2 genoemden vorm als var. zufuscans [The Entomo-

logist (1904, pp. 252—254) en 1905, pp. 298—299], doch

H. CAMPION verklaart in 1923 zelve: „Of late years I have

become somewhat doubtful whether the same name (i. e.

infuscans) can be properly applied both to the form with

black humeral stripes, and also to the form without such

stripes.” (Entom., vol. 57, 1923, p. 277.) — cit.-- Inderdaad

rekende CAMPION in 1904 onder dezen naam ook die indi-

viduen, welke eene humerale thoraxstreep missen. De naam

infuscans CAMPION behoort te vervallen (vide postea).

Op pag. 136, regel 5 v. b. achter Heteromorphe vorm,

bij te voegen: (=) ® var. rufescens STEPHENS 1836.

KILLINGTON (*493) tracht in 1924 den naam znfuscans

CAMP., als variëteit van /. elegans, weder ingang te doen

vinden door zelf eene nieuwe variëteit van elegans te be-

schrijven onder den naam: var. zufuscans-obsoleta var. nov. (sic),

daarmede de tweeledige opvatting van CAMPION omzeilende

en tevens duidelijk aan het licht stellende. De naam zz fuscans

CAMP. (door CAMPION zelve in 1923 in twijfel getrokken !)

(cit. ante) wordt door KILLINGTON behouden voor de hete-

92 M. A. LIEFTINCK,

rochrome vorm van 7. elegans, terwijl zijn naam zufuscans-

obsoleta kennelijk betrekking heeft op heel weinig afwijkende

individuen van de var. rufescens STEPH. (heteromorphe vorm,

huj. op. 1925). De onhoudbaarheid zoowel van CAMPION’s

naam var. zu fuscans, als van KILLINGTON’s naam var. zu fuscans-

obsoleta is uit het bovenstaande zonder meer duidelijk.

Op pag. 136, regel 5 v. o. (excl. noot) staat: RITSEMA BOS;

lees: RITZEMA BOS.

Op pag. 136, regel 4 v.o. bij te voegen: Op de Duitsche

Wadden-eilanden werd zij gevonden op Memmert en Borkum

(vgl. ALFKEN, 6).

Op pag. 138, regel 15 v.b. achter DE SELYS toe te voe-

gen. 1837.

Op pag. 138, regel 18 v. b. staat: onderijde ; lees: onderzijde.

Op pag. 140, regel 4 v. o. (noot) achter PUSCHNIG toe te

voegen: (1905).

Op pag. 142, regel 6 v.b. staat achter NAvas: 1908;

lees : 1907:

Op pag. 147, regel 5 v.b. staat achter NAVaS: 1908;

lees: 1907. Tevens bij te voegen:

In het jaar 1907 (vel. *505) werd door LONGIN. NAvas een

nieuw genus Cercion opgericht, waarvan het type werd Agrion

lindeni SELYS.

Door de diepgaande onderzoekingen van C. H. KENNEDY

in 1917 (vgl. *492. “The Close Relations inter se of the

Hawaiian Agrionines”.) van den penis-bouw bij de soorten

der genera Acanthagrion, Agrion (als Coenagrion) en Cercion,

is aan het licht gesteld, dat er voldoende gronden zijn aan

te voeren om Agrion lindeni in een afzonderlijk genus onder

te brengen.

In dezelfde verhandeling en gebaseerd op dezelfde gronden,

rekent KENNEDY ook tot dit genus Agrzon quadrigerum SELYS

uit Japan en ander materiaal uit Japan en Madagascar (vgl.

ook: H. CAMPION, On some further Dragonflies from Mace-

donia. The Entomologist, 52, 1919, pp. 202— 206).

De geslachtsnaam Agrion voor A. lindeni SELYS, dient

men dus in de tabellen in overeenkomst met deze wijziging

te veranderen in Cercion NAVaS 1907, terwijl de soortnaam

lindeni SELYS behouden blijft.

ODONATA NEERLANDICA. 93

Op pag. 149, regel 6 v. o. (excl. noot) komt de vindplaats

Oldenzaal en Denekamp te vervallen, zoodat regel 6 en 5

v. o. wegvallen.

Oppas. 140, regel vo (noot) staat: komvrije;' lees:

komvormige.

Op pag. 152, regel 16 v.o. staat achter Norfolk Broads:

in Schotland; dit laatste behoort te vervallen. 1)

Cpupac. 152, rege 9.9.0. staat 1823; lees 1820 (1823).

Op) pas. 153, regel 3. v. 0.) achter PUSCHNIG bij, te voe:

gen TOI.

Op pag. 155, bij fig. 38, is het geslachtsteeken achterwege

gebleven; men voege hierbij: 2.

Op pag. 156, regel 4 v. b. achter Zuiden bij te voegen : Ook

op de Duitsche Noordzee-eilanden Juist en Memmert werd

zij gevonden; op Memmert veel in aanspoelsel (ALFKEN, 6).

Op pag. 158, regel 9 v.o. bij te voegen: Zij werd reeds

eerder aangetroffen in Sutherlandshire (Schotland) in 1842;

van 1900 af werd zij ook geregeld gevonden bij Aviemore

in Inverness-shire (Schotland). 1)

Op paz. 160, regel’ 2 v. 0. bij te voegen: Ik zag een duit

de omgeving van Luik (leg. DE SELYS).

Op pag. 164, regel 7 v.o. (excl. noot) bij te voegen: Zij

werd in Zwitserland bij Bern ín Juli gevangen.

Op. paas 168, tegels ro en 9 v..o.,(exel. 'noot) staat:

pseudolunulatum; lees: pseudolunulatum.

Op pag. 169, regel 3 v.b. (noot) is het onder nummer 2

genoemde, vooraan den regel, met opzet achterwege gelaten ;

het betreft de variabiliteit van het bronzen figuurtje op

seem. I.

Op pag. 169, regel 8 v.b. (noot) staat: pseudolunulatum ;

lees: pseudolunulatum. Tevens bij te voegen: Een ¢ dezer

aberr. werd door mij verzameld bij Denekamp (Ov.), 7. VL. 1925.

Op: pas: trjor regel 2 tv. b. en tegel 7 vito. (noot) staat:

variëteit; lees variatie of afwijking.

Op pag. 170, regel 7 v.b. toe te voegen: Zij werd ook

op de Duitsche Wadden-eilanden Memmert, Borkum, Juist

en Spiekeroog gevangen (vgl. ALFKEN, 6).

1) De heer K, J. MORTON, te Edinburgh, was zoo goed mij op deze

fout te wijzen.

94 M. A. LIEFTINCK,

DE VLEUGELADERING DER ODONATA.

In het eerste deel werden de belangrijkste zaken dienaan-

gaande reeds kort uiteengezet (vgl. dl. I, pp. 93—99). Bij

eene vergelijking van de te dier plaatse gegeven aanwij-

zingen, zal men bemerken, dat de terminologie, welke in de

hieronder staande figuur is aangebracht, niet alleen is aan-

gevuld, doch in sommige opzichten ook eene wijziging heeft

ondergaan. Deze heeft echter in geen enkel opzicht veran-

deringen ten gevolge in den tekst van het eerste gedeelte,

zoodat zij hier zonder bezwaar aangebracht kan worden. De

nieuwere inzichten van R. J. TILLYARD betreffende den ader-

bouw in 't bijzonder der Anzsoptera — in 1914 vastgelegd

in eene nauwgezette studie (“Proc. Linn. Soc. N. S. Wales”.

XXXIX, p. 163 e. v.) en later uitvoeriger ontwikkeld in zijn

“Biology of Dragonflies” (415) — hebben thans vrijwel alge-

meen ingang gevonden en behooren, althans voor zoover

de nomenclatuur van het aderstelsel betrekking heeft op de

in dit werkje behandelde groepen, ook hier overgenomen

te worden. De opvattingen van TILLYARD zijn gebaseerd op

vergelijkende onderzoekingen van de ontwikkeling en histo-

logie van den vleugel, zoowel in het larvenstadium als in

volwassen staat en tevens op het resultaat van zijne phylo-

genetische studiën.

Evenals in het vorige deel zijn ook thans de vleugels eener

Aeschnide, nl. van Brackytron pratense, als voorbeeld voor

het aderverloop gekozen. Oorspronkelijk zijn de beide lengte-

aderen Cu en A, zoowel in den vocr- als in den achtervleugel,

door eene zeer smalle ruimte van elkaar afgescheiden ge-

weest; vroeger meende men, dat de in onderstaande figuur

met A* aangeduide lengteader de hoofdstam A zelve voor-

stelde, doch dit is gebleken onjuist te zijn op grondvan de

waarneming, dat de aderen Cx en À bij de larvale vleugel-

stompjes in vele gevallen nog cene duidelijke basale scheiding

zichtbaar laten. In het volwassen stadium evenwel vormen

Cu en A een gemeenschappelijken stam, Cu + A (het analo-

gon treft men aan bij het basale gedeelte van Ren 47). De

krachtige ader A*, welke eens als de hoofdstam A werd

aangezien (vgl. DI. I, fig. 1, A) is in aanleg gebleken slechts

ODONATA NEERLANDICA. 95

een zwakke, secundaire ader te zijn, welke door middel van

eene korte dwarsader Ac (door TILLYARD ,, Anal Crossing”

genaamd) in den hoofdstam A overgaat. Slechts tijdens het

larvenstadium is deze overgang nog duidelijk waar te nemen;

bij het volwassen insect is het in vele gevallen moeilijk uit

te maken, door welke van de soms talrijke cubito-anale

dwarsaderen (Cug) de overgang tot stand is gekomen. Hier

dient nog bij opgemerkt te worden, dat A” ontspringt op

het punt waar zij met Ac samenkomt en van hieruit naar den

NE te Bas B

Cu+A ven. N

AE x ne

ION

ka 2 oe == d

AES ae

pe A RE

PARTNER

cal ATOS LES >

A LANTERNE YB e

ET RARE an

Ù ! /

Cut Cu! Mspl

Fig. 1. Brachytron pratense MüLL. 3. Vleugelpaar, vergroot (orig.).

— Verklaring der afkortingen in den tekst, gedeeltelijk ook

in deel I, pp. 94—99.

vleugelwortel terugloopt; dit is de reden, dat zij door

TILLYARD “Secondary or Recurrent analis” wordt genoemd.

Met betrekking tot fig. 1 dienen nog de volgende aan-

wijzingen.

Cu + A = De gemeenschappelijke stam van cubitus en analis;

beide aderen blijven vereenigd tot het punt waar A uit

de cubito-anale dwarsader Ac ontspringt (oorspr.: waar

A in Ac overgaat). Op dit punt zet de hoofdstam van

Cu zich voort tot aan ¢, vormt de proximale zijde daar-

van en eindigt in de onderste, distale hoek van 4

Cu' = De eerste (bovenste) tak van den cubitus. Deze ont-

springt op de plaats waar Cz eindigt en loopt, onder

M*, naar den vleugelrand,

Cu?

M. A. LIEFTINCK,

— De tweede (onderste) tak van den cubitus. Deze ont-

springt uit hetzelfde punt, versmelt zich aanvankelijk

met A! (in de fig. 1 is dit gedeelte verdikt voorge-

steld) en buigt daarna, evenals Cx', naar den vleugel-

rand af.

Al = De eerste (bovenste) tak van A; zij ontspringt op het

punt waar Ac de terugloopende tak A* afgeeft, is dus

de voortzetting van deze laatste in omgekeerde richting ;

zij zet zich voort tot de onderste, distale hoek van 4,

vereenigt zich daarna met Cz?, om vervolgens ongeveer

rechtstandig op den vleugelrand toe te loopen.

A? = De tweede tak van A. De oorsprong en de ligging van

deze ader is zeer verschillend. (In fig. 1 vormt zij in den

achtervl. toevallig de voortzetting van Ac naar onderen).

In den regel ontspringt A? distaal van Ac, steeds maakt

zij deel uit van de begrenzing van a/ (in den achtervl.)

en eindigt zij tegen den vleugelrand.

A3 = De derde tak van A. Ook deze ader is een tak van

Ac en is van groot gewicht, aangezien zij bij alle Auzsoptera,

waar de achtervleugel bij het & onder vorming van {a

is uitgerand, daarvan de distale zijde voorstelt. Bij de

genera waar zulks niet het geval is, begrenst A? een

meer of minder smalle, overeenkomstige groep van

cellen.

A* = De secundaire of terugloopende anaal-ader — Nervure

postcostale — Secondary or Recurrent analis. Verloopt

van Ac terug naar den vleugelwortel, onder Cx + A.

ti = triangulum internum — triangle interne (sous-triangie) —

sub-triangle. Deze z.g. ,,binnendriehoek” komt alleen

voor bij de Axzsoptera; zij wisselt sterk af in vorm en

grootte. De costale zijde van # wordt steeds gevormd

door de proximale zijde van 7; haar distale zijde door

een gedeelte van 4! en de basis door een van de dwars-

aderen boven A! gelegen. De aanwezigheid van # in

den achtervleugel der Zzibellulidae is afhankelijk van het

aantal Cug; waar de distale Cug ontbreekt, is ook #7

afwezig. In den voorvleugel van alle inheemsche Zzbel-

lulidae neemt # een geheel anderen vorm aan, doordat

de distale Cug nagenoeg in het verlengde van 4* komt

ODONATA NEERLANDICA. 97

te liegen. (Een zeer fraai overgangsstadium is zichtbaar

in den voorvl. van Oxygastra curtisi).

al = de anale lus (lis) — boucle anale — anal loop -— Anal-

schleife. De anale lus is een zeer bijzondere en in den

regel duidelijk omgrensde celgroep, welke deel uitmaakt

van het anaalveld des achtervleugels; zij komt uitsluitend

bij de Anzsoptera voor en is in vele gevallen van betee-

kenis voor de determinatie der genera.

Bij de meeste Gomphinae vereenigt A! zich op het punt

waar zij Cu bereikt voor een betrekkelijk langen afstand

met Cu°, verlaat deze na eenigen tijd en richt zich ver-

volgens naar binnen, om tegen den vleugelrand te eindi-

gen. De tweede tak, 4°, verlaat A! een weinig distaal

van Ac en verloopt ca. parallel aan Cu? + A! naar den

vleugelrand. Op deze wijze is een distaal gedeelte van

het anaalveld afgescheiden, begrensd door A? eenerzijds

en door Cu? + A}, of A}, anderzijds. Hier bestaat dus .

geen geslotene ruimte. — Bij de Aeschninae evenwel, is

de gevormde ruimte van onderen afgesloten door een

dwarsader, welke uitgaat van het naar binnen gerichte

deel van A!. Hierdoor is eene merkwaardige uitzakking,

de anale lus (al), ontstaan. — Bij de Zzbellulidae is al,

in verband met de verbreeding van het anaalveld, van

vorm veranderd en dikwijls in de lengterichting van den

vleugel gestrekt; A! en Cw? zijn hier echter niet met

elkander versmolten: Cz? zelve stelt de buitenste grens

van al voor, terwijl anderzijds A? de afgrenzing op zich

heeft genomen. De vorm van a/ in den achtervl. bi

Oxygastra curtistis intermediair tusschen den afgeronden-

(Aeschninae) en den langgerekten vorm (Lebellulinae).

ta — de anaaldriehoek — triangle anale — anal triangle —

Analdreieck. De anaaldriehoek is typisch voor de go

van een groot aantal Axzsoptera. Zij ontbreekt bij de

subfam Zzbellulinae, terwijl zij slechts een enkele maal

gereduceerd of geheel afwezig is bij de Cordulinae en

Aeschninae. De ruimte is gelegen onder cu en wordt

distaal begrensd door 4%. Zij is zeer variabel in vorm

en grootte en is van groot belang voor de determinatie

der Aeschnidae; het voorkomen van een of meer dwars-

98 M. A. LIEFTINCK,

aderen in fa is regel. Er schijnt in vele gevallen corre-

latie te bestaan tusschen vorm en lengte van de

membranula en de gestalte van za.

Sub-orde Il: Anisoptera.

III. Fam. Libellulidae.

Overzicht der sub-familien en genera:

I. Anaalrand van den achtervleugel bij het d hoekig naar

binnen gebogen. ¢ in den voorvleugel weinig versmald. Auri-

culae aan weerszijden van het 2° segment. Een kleine drie-

hoekig- of boogvormig begrensde uitranding der oogen in

’t midden van den achterrand. Het d met forsche caudale

appendices, welke belangrijke specifieke kenmerken vormen,

en goed ontwikkelde, doch voor de onderscheiding der soorten

van ondergeschikt belang zijnde, copulatie organen aan de

onderzijde van het 2° segment. Lichaam grootendeels metaal-

kleurig (uitgez. Epitheca).

2 #(Sub-fam.Cordulinae) wa 0 eee

Anaalrand van den achtervleugel in beide seksen gewoon

afgerond. in den voorvleugel in den regel duidelijk ver-

smald. Auriculae aan weerszijden van het 2° segment afwezig.

Uitranding der oogen niet of nauwelijks zichtbaar. Het ® met

onbelangrijke specifieke differentiatie en geringe ontwikkeling

der caudale appendices, doch voor de onderscheiding der

soorten zeer gewichtige en hoog ontwikkelde copulatie orga- |

nen aan de onderzijde van het 2° segment. Lichaam slechts

bij uitzondering eenigszins metaalkleurig.

(Sub-fam/éLibellulinae) sun

2. In den achtervleugel ligt de proximale zijde van # aan

den arculus, in den regel zelfs een weinig proximaal daarvan.

Alle ¢ en # minstens in den voorvleugel met 1 of meerdere

dwarsaderen Lie Basa) a AAN 3

In den achtervleugel ligt de proximale zijde van 7 distaal

van den arculus. Alle Zen # in beide vleugelparen vrij . . 4

3. 1 Cug in den achtervleugel. Lichaamskleur intensief

metaalgroen. Appendix inferior van het & diep ingesneden.

Vleugelbasis zonder zwarte teekening. . . Cordulia LEACH.

2 Cug in den achtervleugel. Lichaamskleur intensief metaal-

ODONATA NEERLANDICA. 99

groen. Appendix inferior van het d niet ingesneden. Vleugel-

basis zonder zwarte teekening. . . . Somatochlora SELYS.

2 Cug in den achtervleugel. Lichaam niet metaalkleurig.

Appendix inferior van het d zwak afgerond. Basis van den

achtervleugel met groote zwarte vlek, . . Epitheca CHARP.

4. 2 Cug in den achtervleugel. Lichaamskleur intensief

metaalgroen. Abdomen getooid met groote, gele rugvlekken.

Appendix inferior van het & put Vleugelbasis zonder

Zwanterteekening „mn . +. . . Oxygastra SELYS.

5. In den voorvleugel minstens 12 Ang: ook de laatste

van C naar À doorloopend. M? en Rs distaal van den nodus

met 2 duidelijke, naar de costa convexe golvingen. Discoi-

daalveld in den voorvleugel nabij den vleugelrand sterk

Verben e UE ee

In den voorvleugel hoogstens 14'/, Ang: de laatste slechts

van C naar Sc verloopend. M? distaal van den nodus met

2 zeer zwakke golvingen. Rs nagenoeg recht. Discoidaalveld

in den voorvleugel aan den vleugelrand sterk verbreed. Basis

van den achtervleugel met een intensief saffraangeel vlekje,

Lobus van den prothorax klein, afgerond en niet opgericht.

Abdomen van het d scharlakenrood . . Crocothemis BRAU.

In den voorvleugel steeds minder dan Io Ang; de laatste al

dan niet van C naar A doorloopend. M? zeer zwak gebogen. 7

6. De sektoren van den arculus, M*-3en M*, ontspringen

uit een gemeenschappelijken stam. Een Sas ontbreekt; slechts

1 Cug in den achtervleugel. Vleugelbases zonder zwarte

teekening. Lobus van den prothorax groot, opgericht en

(LH EN nch teh. Aes, elle eld . . . . Orthetrum NEWN.

De sektoren van den cuite ontspringen zeer dicht naast

elkaar, doch zijn aan de basis gescheiden. #gs steeds aan-

wezig, soms meer dan 2; 1 of meer Cug in den achtervleugel.

Basis van den achtervleugel, soms ook van den voorvleugel,

met eene zwarte vlek. Lobus van den prothorax klein, afge-

frond ven niet-opgerichtin me iyi eo 3) LibelInia Lin.

7. Discoidaalveld in den voorvleugel aan den vleugelrand

sterk verbreed. De sektoren van den arculus, M'-3 en M*,

zijn in den voorvleugel aan de basis zeer smal gescheiden

en ontspringen in den achtervleugel uit een korten gemeen-

schappelijken stam. Laatste Ang in den voorvleugel van C

100 M. A. LIEFTINCK,

naar A doorloopend, Minstens de bases der achtervleugels

met een zwart vlekje. Lobus van den prothorax groot, opge-

richt en tweelobbig . . . . . . . Leucorrhinia BRITT.

Discoidaalveld in den voorvleugel aan den vleugelrand

versmald. De sektoren van den arculus zijn aan de basis tot

een, in den achtervleugel nog iets langeren, gemeenschap-

pelijken stam vereenigd. Laatste Ang slechts van C naar Sc

verloopend. Vleugels steeds zonder zwarte basisvlekken. Lobus

van den prothorax zeer groot, opgericht en tweelobbig .

Sympetrum NEWM.

[Sub fami Cordiali:

Cordulia LEACH 1815.

Voorhoofd geheel donker, zonder een spoor van gele vlek-

ken. Thorax en abdomen zonder gele zijvlekken. 2° segment

van het abdomen lateraal en ventraal vuil-oranje, segm. 3

vuilwit van kleur. Appendices & (fig. 2); valvula vulvae van

het 2 zeer klein en gereduceerd tot 2 kleine lapjes. Vleugel-

basis in beide seksen met een vrij breed, goudgeel vlekje.

Bij onuitgekleurde dieren, vooral bij de 99, zijn de vleugels

donker-geel getint.

De eenige Europeesche soort komt ook in Nederland voor.

Onderlip oranje, bovenlip zwart; voorhoofd en clypeus

glanzend metaalkleurig-groen: gele voorhoofdsvlekken ont-

breken. Oogen bruin, bij volwassen ex. zeer fraai goudglanzend.

Thorax metaalgroen, sterk glanzend en, vooral bij het 2, met

koperkleurigen weerschijn.

Basis van voor- en achtervleugel met een naar buiten

onscherp begrensd goudgeel vlekje, bij adulti in den regel

beperkt tot #4; soms echter bijna geheel afwezig. |)

g. Abdomen aanvankelijk cylindervormig, van segm. 5 af

gaandeweg breeder wordend en dorso-ventraal schijfvormig

afgeplat; naar het einde versmald. Dorsum bij jonge dieren

metaalgroen, bij volwassen ex. van segm. 3 af dof-brons-

kleurig. Bij zeer oude exemplaren zijn de eindsegmenten

zeer donker van kleur, bijna zwart.

1) Een d' dezer soort, met in beide achtervleugels (symmetrisch t. o. v.

elkaar) 2 Cug inplaats van slechts ééne dwarsader, werd door mij ver-

zameld in de Ankev. plassen, 16. VI. 1924.

ODONATA NEERLANDICA. IOI

Appendices zwartbrons ; app. sup. cylindervormig met afge-

ronden top. App. inf. aan het einde breed, diep driehoekig

ingesneden ; elk deelstuk aan het

einde geweivormig vertakt.

Q. Abdomen van het 3° segment

af breed, afgeplat en met parallele

zijden. Bij volwassen ex. donker

bronskleurig, met roodkoperkleu-

rigen weerschijn. !) n

Fig. 2. Cordulia aenea L. 3.

Caudale appendices ; links late-

het abdomen aangedrukt, nauwe- raal, rechts dorsaal. Vergroot

lijks de helft van segm. 9 be- (orig)

reikend; diep in 2 smal-elliptische lapjes gespleten, geelachtig.

Lengte & abd. 35—39, av. 32—36; © abd. 38, av. 36 mM.

Van de eerste dagen in Mei tot ca. half Juli (Mei, begin

Juni), zeer gemeen in bijna geheel Nederland, aan stilstaand

water, vooral in de laagveenmoerassen. Op bepaalde plaatsen

ontwikkelen de larven zich ook uit zwak stroomend water;

vooral uit boschbeken, waar de zachte bodem met veel

afgevallen bladeren e. d. bedekt is. Het optreden der imagines

geschiedt ongeveer gelijktijdig met dat van Somatochlora

metallica. Het uitkomen der larven — veelal in ontzaggelijke

hoeveelheden tegelijk — heeft plaats op zonnige dagen (in

de Ankeveensche plassen regelmatig den 49° of 54" Mei);

na eenigen tijd verspreiden de dieren zich echter in alle

richtingen.

Valvula vulvae zeer klein, tegen

Cordulia jaagt bij voorkeur dicht langs de oppervlakte van

open water; ook veel aan boschranden. De eieren worden

1) De var. Zurfosa FORSTER onderscheidt zich van het type door de

navolgende kenmerken: minder groot (abd. 34, av. 31 mM.), gele basis-

vlek van den voorvleugel onduidelijk of geheel onzichtbaar (dit is bij

oude exempl. van het type zeer dikwijls ook het geval). Membranula

smaller en niet hoekig naar buiten uitgebogen. Geheele lichaam mat-

zwart of donker koperkleurig (bij oude, typische exempl. veelal eveneens

het geval!). Volgens FORSTER is deze variëteit een hoogveenvorm, welke

een overgang vormt tusschen de typische C. aenea L. en de in Noord-

Amerika voorkomende C. skurtleffi SCUDDER. Zie FORSTER (109) en ver-

gelijk ook LEONHARDT (198, pp. 27—28). Laatstgenoemde ving een ex.

dezer variëteit bij Wolfsanger (Kassel in Hessen).

Schrijver dezes is van oordeel, dat hier van eene eigenlijke variëteit

geen sprake kan zijn.

102 M. A. LIEFTINCK,

op dezelfde wijze gelegd als bij Sympetrum e. a., d. w.z. het

Q wordt hierbij niet door het & vergezeld.

Zij is niet bekend uit de prov. Zeeland. In het noorden komt

zij voor op het eiland Texel (Koog !! Duinplas ‚de Muy’’!!)

aenea L. 1758

Somatochlora SELYS 1871.

Voorhoofd steeds van een of meer duidelijke, gele vlekken

voorzien.

Thorax en abdomen veelal rijk getooid met gele banden of

vlekken. Oogen bij volwassen dieren zeer fraai goudglanzend.

Appendices van het 3, evenals de valvula vulvae van het 9,

zeer verschillend van vorm. Gele vleugelteekening variabel.

De soorten van dit genus komen hoofdzakelijk in Noord-

Amerika en in het noorden van Azié voor. Zeer snelle en

vaardige vliegers.

Van de 4 Europeesche soorten komen 3 in Nederland voor.

Overzicht der 4.

Het afhellende voorste deel van het voorhoofd met een

oranje-gelen dwarsband, welke zich, aan weerszijden, in de

gele zijvlekken tegen den oogrand, verbreedt. Abdomen:

segm. 4—8 zonder gele zijvlekken. App. sup. (fig. 3).

metallica VANDERL.

Het afhellende voorste deel van het voorhoofd donker,

aan weerszijden tegen den oogrand een oranje-geel zijvlekje.

Abdomen : segm. 4—8 zonder gele a App. sup. (fig. 4)

arctica ZETT.

Het afhellende voorste deel van het voorhoofd donker,

aan weerszijden tegen den oogrand een oranje-geel zijvlekje.

Abdomen: segm. 4—-8 aan de basis met gele zijvlekken.

API SUP. St). rue . . flavomaculata VANDERL.

Oche der 00.

Het afhellende deel van het voorhoofd met een oranje-gelen

dwarsband, welke zich, aan weerszijden, in de gele zijvlekken

tegen den oogrand verbreedt. Abdomen: segm. 4— 8 zonder

gele zijvlekken. Valvula vulvae zeer lang (langer dan segm. 9),

rechthoekig afstaand, in den vorm eener smalle, spitse gleuf.

metallica VANDERL.

Het afhellende deel van het voorhoofd donker ; aan weers-

ODONATA NEERLANDICA. 103

zijden tegen den oogrand een oranje-geel zijvlekje. Abdomen:

segm. 4—8 zonder gele zijvlekken. Valvula vulvae iets korter

dan segm. 9, weinig afstaand, zeer breed afgerond en nauwe-

lnkspuiteetand JEN i se a arctica ZETT.

Het afhellende deel van het voorhoofd donker; aan weers-

zijden tegen den oogrand een oranje-geel zijvlekje. Abdomen:

segm. 4—8 aan de basis met gele zijvlekken. Valvula vulvae

ongeveer */, van de lengte van segm. 9, onder een hoek van

ca. 609 afstaand, scherp driehoekig ingesneden, in den vorm

van 2 sterk afgeronde blaadjes. . flavomaculata VANDERL.

S. metallica VANDERLINDEN 1825.

Onderlip oranje, bovenlip zwartbrons; voorhoofd en clypeus

metaalgroen met sterken glans. De oranje-gele dwarsband op

het voorhoofd is in enkele gevallen smal-onderbroken !).

Lichaam intensief goudgroen met fellen metaalglans; thorax-

zijden en dorsum van het abdomen veelal met roodkoperen

weerschijn. Abdomen: segm. 2 met 2 gele zijvlekjes en een

roodgeel apicaal ringetje; segm. 2 en 3 latero-ventraal vuil-

geel, 4—9 ventraal geelbruin. Membranula basaal wit, gelei-

delijk in grauwbruin overgaand. Pterostigma kort, roodbruin.

d. Abdomen: segm. 3 duidelijk ingesnoerd, tot aan segm. 7

geleidelijk iets breeder wordend en vervolgens tot het einde

iets versmald. Genitalién aan het 2° segment sterk uitpuilend:

lobus onder een hoek van ca. 609 afstaand, gedeeltelijk geel

van kleur. App. sup. slank, aan de basis met een iets naar

buiten gericht tandje en ongeveer op de helft met een naar

onderen gerichte, stompe uitbochting; naar het einde vrij

sterk versmald en aan den top naar boven omgebogen.

App. inf. ca. %/, van de lengte der app. sup., driehoekig,

vrij stomp.

Vleugels glashelder, hoogstens zeer licht geelachtig getint;

basis van den achtervleugel met een (bij oudere dieren meest

1) Een g, met in het midden smal-onderbroken gelen dwarsband, werd

eenmaal aangetroffen bij Roozendaal (G.), VII, 1910, leg. C. WILLEMSE.

In het hooggebergte van de Zwitsersche Alpen zijn afwijkende exemplaren

gevangen, waarbij de gele dwarsband zóó breed is onderbroken, dat

alleen de groote zijvlekken overblijven; volgens RIS is deze afwijking

aldaar zeer zeldzaam. (Vgl. Rıs, 318, p. 20).

104 M, A. LIEFTINCK,

onduidelijk) oranje-geel vlekje in 4a. Beide vleugelparen in

den regel met een dwarsader in 4 1)

Q. Abdomen zeer robuust,

niet ingesnoerd, van segm. I

af met nagenoeg parallele zij-

den ; laatste segmenten smaller.

Gele vlekjes op segm. 2 iets

grooter, tevens het dorsum van

segm. 3 met een” rond, zeel

vlekje, dat echter ook kan

Fig. 3. Somatochlora melallica ontbreken *). Appendices lang

VANDERL. d. Caudale appendi- en recht, aan de basis ver-

ces; links dorsaal, rechts lateraal. smald, lancetvormig en aan

Vergy cog Ones) den top spits. Valvula vulvae

in den vorm van een gootvormig samengeknepen, aan het

eind spits toeloopende, geul.

Vleugels diffuus geel van kleur; proximaal van den nodus

met oranje stralen in cen sc en distaal van den nodus tusschen

Gen ER

Lengte 4 abd. 40, av. 35—38, pt. 2; 9 abd. 42, av. 35—-38,

pt. 2.5, app. 4.5 mM.

Van eind Mei of begin Juni tot in Augustus (Juni), op

verschillende plaatsen in ons land, behalve in de westelijke

kustprovincien.

Lokaal en over ’t algemeen vrij zeldzaam.

Zij vliegt met groote voorliefde en bijna uitsluitend aan

beschaduwde, door bosch en struikgewas omzoomde, zwak

stroomende beken in het Oosten en Zuiden des lands. Nog

meer dan Cordulia, is deze soort aan het water, dat zij slechts

in het begin van den vliegtijd verlaat, gebonden. Gedurende

de eerste helft van Juni houden beide seksen zich op in de

nabijheid van hunne geboorteplaats, op open plaatsen in het

bosch en in zandwegen; hier vliegen zij, soms uren achter-

1) Bij een g' uit Denekamp (O.) bevindt zich in geen der vier vleugels

een dwarsader (15. VII. 1921 !!) Volgens GARBINI komt deze afwijkende

vorm voornamelijk voor op de hoogvlakten van Midden-Europa. Vgl.

A. GARBINI, Libellulidi del Veronese e della provincie limitrofe (Bull.

Soc. ent. Ital. 29, 1897).

2) Bij een ex. uit de omgeving van Groningen, zijn deze ronde vlekken

bijzonder groot.

ODONATA NEERLANDICA. 105

een, snel heen en weder, zonder zich een oogenblik rust te

gunnen. In dezen tijd vindt de copulatie en stellig ook het

eierleggen plaats. De QQ krijgt men later zelden meer te

zien. Tot ver in Augustus zijn de fg‘ nog aan de boschbeken

aan te treffen !). Nog nimmer werd deze soort in de laag-

veenstreken opgemerkt; toch komt zij misschien op enkele

plaatsen in het Gooi voor. Over geheel Noord- en Midden-

Europa verbreid, is S. metallica zeer zeldzaam in Engeland.

Volgens WESENBERG LUND verschijnt zij in Denemarken

aanmerkelijk later in het jaar dan hier te lande, n.l. omstreeks

begin Juli. Eenmaal werd een © dezer soort gevangen op

het Duitsche Noordzee-eiland Memmert (6).

In Nederland werd zij aangetroffen op de volgende plaatsen :

Prov. Groningen: Groningen, Omland !

Prov. Drente: Zuidlaren !! Wijster !

1) De wijze waarop de 99 dezer soort hare eieren leggen, was tot voor

korten tijd nog zeer onvoldoende bekend. Dank zij de onderzoekingen

van TORKA (421, 1909), WESENBERG LUND (442, 1913) en STORCH (410,

1924), is de zeer bijzondere wijze waarop dit geschiedt, thans geheel

duidelijk in het licht gesteld. — Een 9 S. metallica legt hare eieren

niet in het water, doch steeds op zeer korten afstand van de oeverlijn

in den vochtigen, zandigen of modderigen, aardbodem; door krachtige,

roeiende vleugelbewegingen houdt zij zich hierbij op ééne plaats — vlak

boven den grond — in de lucht zwevende en slaat bij korte tusschen-

poozen haar recht naar onderen gerichte, gootvormige „legboor” met

kracht in de weeke substantie, waarbij het lichaam — dus ook het

abdomen — als eene rechte staaf in horizontale richting gestrekt blijft.

Slechts de beide laatste abdominaalsegmenten met de appendices, komen

gedurende deze manoeuvre in ééne lijn te liggen met de ,,legboor”,

ongeveer in verticalen stand. Op deze wijze worden de eieren (afzonderlijk ?)

als het ware den vochtigen bodem ingehamerd. STORCH (410) be-

schrijft de toedracht der zaak met groote nauwkeurigheid naar eigen

waarneming. Zoowel STORCH als TORKA hebben waargenomen, dat een

Q gedurende het eierleggen zoo nu en dan haar achterlijfsspits op dezelfde

manier — zeer zeker ter instinctmatige reiniging van dezelve — ook in

het water doopt. STORCH nam de 99 dezer soort alleen in copula of

eierleggend waar; schrijver dezes observeerde de jonge dieren ook in

het begin van den vliegtijd, in de omgeving van Winterswijk, waar zij

in aantal statig rondzweefden aan den rand van een dennenbosch boven

een weide — meestentijds ver buiten het bereik van zijn net. Hierbij

viel op te merken, dat de beide laatste segmenten van het abdomen,

zooals gewoonlijk het geval is, eenvoudig naar achteren waren gericht

en alleen de lange sleuf aan het 8ste segment loodrecht naar onderen

wees. De zonderlinge, doch doelmatige stand tijdens het eierleggen, blijkt

dus geen onwillekeurige te zijn,

106 M. A. LIEFTINCK,

Prov. Overijsel: Bathmen!! Ootmarsum!! Denekamp!!

Prov. Gelderland: Lochem! Barchem! Winterswijk!!

Teuge! Wageningen!! Oosterbeek, Arnhem! Roozendaal,

g ab. (C. WILLEMSE) !

Prov: Utrecht: Driebergen:

Prov. Noord-Brabant: Ginneken! Oisterwijk !! Vught!!

Berlicum !

Prov. Limburg: Plasmolen ! Velden !! Venlo! Belfeld !!

Blijenbeek ! Weert !

S. arctica ZETTERSTEDT 1840.

Onderlip donkergeel, bovenlip zwart; voorhoofd en clypeus

donker metaalgroen, weinig glanzend. Thorax smal, glanzend

metaalgroen met koperkleurigen weerschijn. Abdomen zeer

donker, bronskleurig-zwart: eerste segmenten met doffen glans.

Vleugels vrij kort; membranula basaal wit, geleidelijk over-

gaand in grijs. Pterostigma donkerbruin, bij het 4% bijna zwart.

4. Abdomen slank; segm. 3 iets ingesnoerd, dan gelei-

delijk wat breeder wordend en

naar het einde weinig versmald.

Segm. 2 aan den apicalen rand

met 2 fijne, gele dwarsstreepjes ;

lateraal geel gevlekt. Basis van

segm. 3 smal geel. De omgeslagen

randen der tergieten ventraal geel

gezoomd. App. sup. aan de bin-

nenzijde met groote, stompe, naar

onderen gerichte tanden en aan

Fig. 4. Somatochlora arctica den top niet opwaarts gebogen.

ZETT. g. Caudale appendices; Vleugels zeer licht geelachtig

links dorsaal, rechts lateraal. getint; basis van den achtervleugel

Vergroot (orig). MERO

met een geel vlekje in Za (fig. 5).

2. Abdomen basaal vrij breed, naar achteren tot aan het

einde versmald. Gele vlekjes op segm. 2 iets grooter dan

bij het 7, bovendien het dorsum van segm. 3 met eene groote,

cirkelronde, heldergele vlek; segm. 3 ventraal breed geel.

Appendices vrij lang, recht; aan de basis weinig versmald,

lancetvormig en aan den top spits. Valvula vulvae iets afstaand,

zeer breed afgerond.

ODONATA NEERLANDICA. 107

Vleugels vuil-geelachtig getint, eindgedeelte veelal eenigs-

zins berookt.

Lengte g' abd. 36, av. 31, pt 2.5; Q abd. 35, av. 30, pt 2.5,

app. 3 mM.

Boreale en alpine soort. Hoofdzakelijk bewoner van Noord-

Europa en Siberië. In de gematigde zône van Europa spora-

disch en waarschijnlijk overal glaciaal-relict. Haar versprei-

dingsgebied is nochtans vrij groot. In Engeland is arctica

zeldzaam; zij werd in Schotland en Ierland aangetroffen

Nea

Fig. 5. Somatochlora arctica ZETT. 3. Vleugelpaar, vergroot

(naar TILLYARD).

(resp. in Perthshire en Inverness-shire en bij Killarney). In

Denemarken uitsluitend in de omgeving van Silkeborg bij

Vejlso. Uit Duitschland zijn slechts weinige vindplaatsen

bekend: op het eiland Helgoland, op de Lüneburger Heide

bij Harburg, in de Rijnprovincie bij Elberfeld op de Wahner-

en Hildener Heide en bij Gangelt (niet ver van de Neder-

landsche grens bij Jabeek in Limburg). Ook werd eens een

Q gevangen op de Oldenbütteler Heide bij Bremen, 5. VI. 1922

(WEISS, *513). In België werd zij bij Arlon en Hockay in de

omgeving van Spa gevonden.

Hier te lande werd éénmaal een volwassen Q gevangen

bij Venlo, 15. VII. 1910 (leg. v. D. BRANDT). Dit exemplaar

was — te oordeelen naar een klomp verdroogde eieren,

welke thans nog vastgekleefd zit aan het 9° segment — op

het punt deze af te leggen.

In hare levenswijze zou S. arctica veel overeenkomst ver-

toonen met S. flavomaculata,

108 M. A. LIEFTINCK,

S. flavomaculata VANDERLINDEN 1825.

Onderlip donkergeel, bovenlip zwart; voorhoofd en clypeus

glanzend metaalkleurig-groen. Aan weerszijden tegen het oog

een driehoekige, gele vlek. Thorax zeer smal, slanker dan

bij de overige soorten; licht metaalgroen, met sterken glans.

Over het stigma en over de epimeren van den metathorax

een korte, vuilgele zijstreep. Abdomen bronskleurig-zwart,

met zeer geringen metaalglans, dof.

Vleugels lang en vrij breed; pterostigma bijna zwart.

Membranula slechts aan de basis wit, overigens grijsachtig.

gd. Abdomen zeer slank ; segm. 3 weinig versmald, middelste

segmenten iets verbreed. Segm. 1, 2 en 3 lateraal zeer breed

oranje-geel, met sterke uitbreiding op het dorsum dezer seg-

menten; segm. 4—8 lateraal met kleine, doch duidelijke,

vuil-oranje basisvlekken. Onderzijde der segmenten grooten-

deels vuil-geelbruin. Appendices smal; app. sup. over de

geheele lengte ongeveer parallel verloopend; achter het mid-

den iets naar binnen gebogen, versmald en aan de basis met

een zeer scherp, naar omlaag gericht tandje; ver achter het

midden met een, een weinig naar buiten gerichte, stompe

verhevenheid en aan den top opwaarts gebogen. App. inf.

smal, driehoekig en afgeknot.

Vleugels hyalien, bij zeer oude gg

EE met donkere aderzoomen; basis van

den achtervleugel met een geel vlekje

in Za.

Q. Abdomen aan de basis breed,

naar achteren tot aan den top ge-

leidelijk een weinig versmald, sterk

dorso-ventraal afgeplat. De oranje-

gele zijvlekken op segm. 2—9 breed

driehoekig, grooter en lichter van

Fiero Neu dan bij het ; vooral de eerste

flavomaculala VANDERL. d'. fl ws

Candale appendices; links segmenten met sterke uitbreiding

lateraal, rechts dorsaal. op het dorsum. Onderzijde bijna

Vergroot (orig.). 5 4

geheel geelbruin. Appendices lang,

iets naar boven gebogen en convergeerend; aan de basis

iets versmald en aan den top spits. Valvula vulvae onder

ODONATA NEERLANDICA. 109

een hoek van 60° afstaand, in 2 breed-afgeronde blaadjes

scherp-driehoekig ingesneden.

Vleugels in den regel hyalien, soms lichtgeel getint.

Lengte 4 abd. 32—38, av. 32—35, pt. 2.6; 9 abd. 36,

av. 33, pt. 2.6, app. 3.5 mM. Grootte variabel!

Deze soort bewoont het laagland van Midden- en Noord-

Europa en wijkt in hare levenswijze geheel af van de overige

Europeesche soorten van dit genus.

Zeldzaam. Op slechts enkele plaatsen in ons land telkenjare

te vinden.

Van begin Juni tot ca. half Augustus (Juli) bijna uitsluitend

in de hoogveenstreken van het Zuiden en Oosten des lands.

In uitgestrekte veenmoerassen in de onmiddellijke nabijheid

van bosch en hakhout, soms in groot aantal bijeen. In hare

levenswijze onderscheidt zich favomaculata van haar verwanten

door de eigenaardigheid, dat zij nimmer over open water —

zooals plassen en vennen of langs beken — vliegt, doch

steeds en dan veelal in aantal, boven natte venen en moe-

rassen, die grenzen aan hoog dennenbosch en laag loof hout —

als elzen en berken. Met groote voorliefde jaagt zij ook

boven kleine veenslootjes en uitgegraven turfgaten. Dit geldt

echter uitsluitend voor de #7. In het voorjaar op open plekken

in het bosch en in zandwegen, waar men dan ook kans

heeft de QQ aan te treffen. De vlucht is een zeer gelijkmatige

en flavomaculata is ook veel minder schuw dan de overige

soorten. Het eierleggen is nog geheel onbekend.

Komt in Engeland niet voor. In België uiterst zeldzaam. !)

In Denemarken bij Nordfalster en bij Frederiksborg (Hilleröd)

op Seeland.

In ons land zijn de volgende vindplaatsen bekend.

Prov. Gelderland: Arnhem! Winterswijk !!

Prov. Zuid-Holland: Rotterdam!

Prov. Noord-Brabant: Oisterwijk!! [Vught!! (waarge-

nomen, doch niet verzameld) |.

Prov. Limburg: Horst! Plasmolen!!! Venlo! Reuver!

Belfeld !! Weert!

1) DE SELYS LONGCHAMPS vermeldt als een der weinige vindplaatsen

Roermond (399, p. 137).

IO M. A. LIEFTINCK.

Epitheca CHARPENTIER 1840.

Voorhoofd oranje, met een groote, zwarte basisvlek, welke

bij het & eenigszins metaalkleurig glanst. Thorax en abdomen

grootendeels bruingeel, met zwarte of donkerbruine teekening ;

abdomen dorso-ventraal vrij sterk afgeplat.

Vleugels zeer breed en lang; basis van den achtervleugel

met een groote, zwarte vlek. Anaalveld zeer breed, de cellen

in dwarse rijen gerangschikt. Membranula zeer groot en lang,

bijna zuiver wit. ;

De eenige Europeesche soort is ook in Nederland gevonden.

Onderlip oranje, bovenlip zwart. Thorax kort, bruinachtig-

geel van kleur. Mediane naad met een smalle bruine, schou-

dernaad en achterste zijnaad met een breede, donkerbruine

streep. Pooten zeer lang en forsch, grootendeels zwart.

Abdomen lang.

gd. Abdomen aan de basis breed, tot segm. 6 met nagenoeg

parallele zijden; segm. 3 nauwelijks ingesnoerd. Laatste seg-

menten tot aan den top vrij sterk versmald. Segment ı en 2

bruingeel met donkere segmentgrenzen; auriculae aan weers-

zijden van het 2° segment zeer klein, knopvormig. Genitalién

uitpuilend. Segm. 3 dorsaal zwart, de zijden breed geelbruin,

4—8 eveneens zwart, met breede, onregelmatige, ongeveer

halvemaanvormige zijvlekken ; segm. 9 bijna, 10 geheel zwart.

App. sup. van boven scherpkantig, tot aan ’t midden parallel

verloopend, dan plotseling divergeerend, aan den top verbreed

en symmetrisch driehoekig van vorm. App. inf. iets langer

dan de helft der app. sup., aan het einde verbreed, voorzien

van een vrij diepe inbochting.

Vleugels lichtgeel, in het costaalveld donkerder en met

gele dwarsaderen; de zwarte basisvlek in den achtervleugel

driehoekig, met den top in Z en de breede basis aan de

membranula; geel geaderd. za met één dwarsader. Membra-

nula zeer lang en breed, bijna zuiver wit. ¢ in den voorvleugel

bijna gelijkzijdig, driecellig. Pterostigma klein, bruin.

Q. Abdomen geelbruin, segm. 3—9 met naar achteren steeds

breeder wordende, onregelmatige en bochtige rugvlekken,

die ongeveer halvemaanvormige zijvlekken zichtbaar laten.

Appendices cylindervormig, 2 X zoo lang als segm. 10. Val-

ODONATA NEERLANDICA, III

vula vulvae niet afstaand, langer dan het 9° segment; bijna

tot op de basis in 2 lange, het eind van segm. 10 bereikende,

smal-elliptisch afgeronde, gele blaadjes gespleten.

Vleugels diepgeel, met donkere aderzoomen.

Benster gi abd, uso ave Mpt 35 Olabd.: 41, av. 39,

pt. 3.5 mM.

Deze groote Corduliine bewoont Oost-Europa, alsmede een

groot deel van Noord- en Centraal-Azië. In West- en Midden-

Europa zeer sporadisch, doch in sommige jaren plotseling

in groot aantal optredend. Het enorme verspreidingsgebied

en het plotselinge voorkomen op zeer onverwachte plaatsen,

gevolgd door een even zoo snel verdwijnen, wijst op een

geweldig ontwikkeld vliegvermogen. !) De vliegtijd is zeer

vroeg en duurt slechts kort, n.l. van begin Mei tot begin Juni.

Het eenige inlandsche exemplaar werd gevangen bij Arn-

hem (8. VL, 9, v. MED. DE Rooy!)?). Sindsdien is Zpitheca

nooit meer weergevonden. In het aangrenzend gebied van

Duitschland bij Lüneburg in Hannover, bij Munster in West-

falen en bij Aschaffenburg (Schönbusch). Voorts in de mark

Brandenburg en in de omgeving van Cassel (Wilhelmsthal)

in Hessen. In België bij Longchamps sur Geer, éénmaal in

de Kempen en in de nabijheid van Brussel bij Boitsfort

(Rouge-Cloitre). In Denemarken bij Frederiksdal (Furesö,

Hulsö). Ook in Zuid-Zweden. Uit Engeland nog niet bekend.

bimaculata CHARP. 1825.

Oxygastra SELYS 1871.

Voorhoofd geheel donker, zonder een spoor van gele

vlekken. Thorax en abdomen metaalkleurig-groen, de 7 eerste

abdominaalsegmenten met een langwerpige, gele rugvlek.

Appendices g (fig. 7); valvula vulvae van het © zeer kort,

niet ingesneden. Vleugels in beide seksen min of meer geel

getint; basisvlekje onscherp begrensd. Anaalveld in den

achtervleugel breed (fig. 8).

De eenige soort van dit genus komt ook in Nederland voor.

1) Vergelijk hierover: FRÖHLICH (III, pp. 21—22\, LEONHARDT (198,

pp. 26—27), Ris (318, p. 19), SCHIRMER (361, p. 50), DE SELYS (397,

PP. 137—138), WESENBERG LUND (442, pp. 181—185).

2) Als tweede, vermoedelijke vindplaats, vermeldt DE SELYS: „aux

environs de Ruremonde” (397, p. 138).

I12 M. A. LIEFTINCK,

Habitus van Cordulia aenea, doch over 't geheel veel slan-

ker van bouw en met smalleren en korteren thorax.

Onderlip oranje, bovenlip zwart, anteclypeus witachtig.

Voorhoofd en postclypeus glanzend metaalkleurig-groen.

Oogen bij volwassen dieren fraai goudglanzend. Thorax smal

en zeer kort; metaalgroen zonder gele teekening en sterk

glanzend. Pooten zwart.

d. Abdomen dun en zeer slank; aan de basis weinig ver-

breed, naar achteren tot aan segm. 6 een weinig smaller

wordend, rolrond; tot aan het einde dorsoventraal verbreed.

Fig. 7. Oxygastra curtisi DALE gd. Caudale appendices, lateraal,

Vergroot (orig.). Beharing weggelaten.

Segm. 1—7 met lancetvormige, achter het midden ingesnoerde

en naar achteren zeer fijn toegespitste, gele rugvlekken,

welke naar achteren afnemen in grootte. Dorsum van segm. 10

geel, kielvormig samengeknepen. Onderzijde bronsgroen.

Appendices in verhouding tot het slanke lichaam, grover

van bouw en sterk behaard. App. sup. donker, cylindervormig

en vrij sterk divergeerend, met afgeronden top; aan de basis

met een groote, loodrecht naar onderen gerichte voortzetting,

welke aan den top zeer fijn is toegespitst — en vóór het

einde voorzien van een klein, stomp tandje. App. inf. aan

den top iets verbreed en met een tamelijk diepe afgeronde

insnijding. Vleugels bij jonge 4‘ heldergeel, aan de basis

donkerder; bij adulti glashelder, met iets geel getinten wortel.

Basale gedeelte van den achtervleugel breed. Pterostigma

vrij klein, zwart. Membranula zuiver wit.

Q. Abdomen robuust, vrij sterk zijdelings samengedrukt,

ODONATA NEERLANDICA. E73

eerste en laatste segmenten nauwelijks breeder. Gele teeke-

ning als bij het /, soms nog een klein vlekje ook op segm.

8 en 9; segm. Io in het midden geel van kleur, doch zonder

kamvormige verhevenheid. App. sup. ongeveer even lang als

segm. 10, donker van kleur en met spitsen top; valvula

vulvae klein, niet afstaand en gewoon afgerond. Vleugels

< HERRON

®,

aaan HS

Fig. 8. Oxygastra curtist DALE g. Vleugelpaar, vergroot

(naar TILLYARD).

heldergeel, in het costaalveld meer oranje; bij zeer oude QQ

verliezen ze veel van hun fraaie kleur: de geheele vleugel

wordt dan diffuus geel, zonder een donkerder nuanceering

aan de basis en in de costaalruimte.

Lengte & abd. 36, av. 33; © abd. 34, av. 33 mM. — Abd.

& Berlicum: 39, av. 34, pt..2 mM. Deze, kortelings ook

in ons land ontdekte soort, bewoont Zuid-West-Europa, voor-

namelijk Zuid-Frankrijk, waar zij op vele plaatsen in de Pro-

vence, in Anjou en in Languedoc werd aangetroffen, in

midden-Frankrijk zou zij zelfs gedurende de zomermaanden

algemeen voorkomen aan kleine rivieren in het département

Indre en zonder twijfel ook elders in deze streek. Oxygastra

werd daar nog niet noordelijker aangetroffen dan bij Le Mans

(dép. Sarthe). Zij werd het eerst beschreven door DALE uit

't zuiden van Engeland, naar exempl. uit Dorsetshire en

Devonshire; tegenwoordig leeft zij nog in het New Forest

(Pokesdown bij Christchurch) in Hampshire en bij Herne en

Heroncourt in dezelfde provincie. Uit Duitschland is deze

soort niet bekend, doch wel uit Zwitserland en Italie. In

EA! M. A. LIEFTINCK,

België werden 2 4 gevangen in het dal van de Lesse bij

Furfooz in de Ardennen, 15 en 28. VI. 1900, leg. G. SEVERIN &

A;\\LAMEERE, (Séance du Soc: entom.. Belg:, 7-V lls 1900;

p. 259).

Hier te lande werd Oxygastra curtisi in 2 g-exempl. ge-

vangen bij Berlicum (N.Br.), 21. VI. 1925 en 24. VI. 1925 in

de nabijheid van ’t riviertje de Aa op het landgoed „de

‚Stille Wamberg!. (les D'.CMGEYSKES) (5517).

Volgens R. MARTIN (242) komt zij zoowel in moerassige

streken als aan stroomend water voor, doch houdt zich bij

voorkeur op in de boschrijke omgeving van rivieren; zij zou

veelal uren achtereen, zonder ophouden rondvliegen. In de

Provence valt de vliegtijd van eind Mei tot begin Juli; op

andere plaatsen in Frankrijk werd zij evenwel nog eind Au-

gustusopgemerkt . .'.. .. 8.00 = Guttisi DAR 3

Il Sub- ram. Lipnellulanae

Crocothemis BRAUER 1868,

Voorkant van het voorhoofd afgeplat, in den vorm van

2 ongeveer driehoekige, scherp omlijste platen. Lobus van

den prothorax klein, afgerond en niet opgericht. Vleugels

lang en smal met lichtrood gekleurde aderen. Arc tusschen

de 1° en 2° Ang. In den voorvleugel 7!/,—14!/, Ang, de

laatste niet doorloopend. Alle vleugels met 1 Cug. Bgs af-

wezig. ¢ in den achtervleugel zonder dwarsaderen. 47? in het

midden flauw gebogen. Rs nagenoeg recht. De sektoren van

den arculus //*-3 en M* zijn tot een gemeenschappelijken

stam vereenigd. 1 celrij Rs—Rsp/. (bij uitzondering indivi-

dueele afwijkingen met 2 celrijen). Anaalveld in den achter-

vleugel breed. Geen zwarte vlek aan de basis der vleugels.

Abdomen bij het x scharlakenrood, bij het @ geelbruin.

Genit. 9: Randen van segm. 8 niet verbreed; 8° sterniet

verlengd tot een sterk afstaande, tamelijk spitse, gootvormig

samengebogen valvula vulvae. De eenige Europeesche soort

komt voor in het aangrenzend gebied.

Basis van den voorvleugel met een kleine, van den achter-

vleugel met een grootere, meestal de eerste Ang en Cug over-

schrijdende, goudgele vlek, welke van C tot aan den anaal-

rand doorloopt. Vleugeladeren bij het levende g* rood, bij

ODONATA NEERLANDICA. IIS

het ® bruinachtig. Pterostigma groot (3.5—4 mM.), bij het 4

heldergeel met zwarte randaderen; bij het 9 bruingeel.

d ad. Kop rood, onderlip lichter; thorax helder oranjerood.

Pooten roodgeel. Abdomen depres, 3.5—4.5 mM. breed, naar

het einde geleidelijk versmald; geheel scharlakenrood, zonder

donkere teekening op de laatste segmenten. Genit. 2° segm. :

buitenste tak van den hamulus gewoon ontwikkeld, naar

achteren gericht, aan den top toegespitst en naar buiten

omgebogen; lobus ongeveer even groot, breed afgerond.

Q ad. Lichaamskleur geelbruin. Abdomen in enkele gevallen

met een donkere rugstreep op segm. 7 —9. Valvula vulvae

afstaand.

Grootte zeer variabel. Lengte abd. 26, av. 30; © abd.

28, av. 32 mM. Deze zeer opvallende soort bewoont geheel

Afrika en het Zuid-Europeesche Middellandsche Zeegebied.

Een enkele maal, in zeer gunstige jaren, dringt zij tot noor-

delijker streken door en kan daar eenige jaren stand houden.

Sporadisch in Noord-Frankrijk (in de omgeving van Parijs).

In België is zij gevonden aan een moeras bij Longchamps

sur Geer (21 en 26. VII. 1859 en van eind VI—eind VII.

1878) !) Uit Duitschland, Engeland en Denemarken niet

bekend. De soort leeft uitsluitend aan stilstaand water.

Het voorkomen ín ons land is zeer twijfelachtig.

(erythraca BRULLÉ 1832)

Orthetrum NEWMAN 1833.

Voorhoofd met een duidelijken voorkant; het afgeplatte

voorste gedeelte zijdelings door een glanzenden, iets opge-

richten rand omgeven. Lobus van den prothorax groot,

opgericht, lang bewimperd en iets ingesneden. Vleugels lang,

grootendeels donker geaderd. Arc meestal aan de 2°, of

tusschen 2° en 3° Ang. In den voorvleugel minstens 12 Ang,

ook de laatste compleet. 1 Cug in alle vleugels. Ags afwezig.

tin den achtervleugel bijna steeds zonder dwarsader. J/? en

Rs distaal van den nodus met 2 duidelijke, naar de costa

convexe, golvingen. De sektoren van den arculus, M'-3 en

1) Vergelijk hiermede DE SELYS LONGCHAMPS „Sur la Zzbellula erythraea

en Belgique” (Soc. Ent. belg. séance du 6 juillet 1878).

116 M. A. LIEFTINCK,

M* aan de basis tot een gemeenschappelijken stam vereenigd.

I of meer celrijen Rs—Rspl. Vleugelbasis hyalien.

Genit. 9. Randen van het 8° segment al of niet verbreed;

valvula vulvae onduidelijk: slechts eene insnijding met meer

of minder opstaande randlijsten aan het einde van het

8° sterniet.

Van de 8 Europeesche soorten komen 3 in Nederland voor.

Overzicht der gg.

Groote soort. Genit. 2° segm. (fig. 9). Pterostigma zwart-

bruin tot zwart. Membranula donker, grauwzwart. 2 celrijen

RS RS PE. i Mis vlier . + ++. cancellatum LINN.

Kleinere soort. Ci 2° segm. (fig. 10). Pterostigma helder

roodbruin, 2.5—3 mM. Membranula zuiver wit. 2 celrijen

As Rs nt TUE «+ + «brunneum FONSC:

Kleinste soort. cda 2° segm. (fig. 11). Pterostigma helder

okergeel, 3.5 mM. Membranula zuiver wit. I celrij Rs—Rsp/.

(hoogstens eenige verdubbelde cellen). . caerulescens FABR.

Overzicht der QQ.

Groote soort. Randen van het 8° segment omgeslagen, niet

verbreed; aan het einde van het 8° sterniet eene kleine,

doch diepe, boogvormige uitranding. Valvula vulvae ondui-

delijk. Pterostigma zwartbruin tot zwart. Membranula donker,

grauwzwart. 2 celrijen Rs--Rsp/. . . . cancellatum LINN.

Kleinere soort. Randen van het 8° segment vrij sterk ver-

breed; de verbreeding fijn getand, zwart; aan het eind van

het 8° sterniet eene kleine, boogvormige uitranding, welker

randen als geelachtige lapjes naar achteren zijn gericht.

Pterostigma helder roodbruin, 3 mM. Membranula wit. 2 cel-

rijen Rs— Rspl … var 2.2 ern! « » „brunneum: FONSE

Kleinste soort. Randen van het 8° segment vrij sterk ver-

breed; de verbreeding fijn getand, zwart; aan het eind van

het 8° sterniet eene kleine, driehoekige insnijding, welker

randen als glanzende bultjes iets zijn verheven. Pterostigma

helder okergeel, 3.5—4 mM. Membranula zuiver wit. 1 celrij

Rs—-Rspl ar cile et er ar vn + Gaerulescens; FABRI

0. cancellatum LINNAEUS 1758. !)

Groote soort. Vleugels lang, bij volwassen dieren glashelder ;

1) De Centraal-Aziatische subspecies O. canc. kraepelini Ris, kan hier

buiten beschouwing worden gelaten.

ODONATA NEERLANDICA. BT 7

vleugelpunten soms (vooral bij het ®) een weinig berookt.

Pterostigma klein, bijna zwart. Membranula grauwzwart; 2 cel-

rijen Rs—Rspl.!) Kop klein, thorax robuust, pooten zeer

forsch. Abdomen breed, depres en aan de basis tevens dorso-

ventraal verdikt. Appendices zwart.

d' juv. en Q ad. Voorhoofd en monddeelen grootendeels

vuil-grauwgroen. Thorax evenzoo, bij het / meer oranje geel ;

episternum van den mesothorax donkerder van kleur, met

een zwarte streep over den schoudernaad, welke naar het

midden begrensd wordt door een diffuse, zwartgezoomde,

olijffbruine strook. Thoraxzijden met smalle, zwarte naden,

bij het 4 breed, bij het Q smal. Abdomen oranje geel of meer

grauwgeel, met smal-zwarte segmentgrenzen en dikke, naar

achteren verbreede, zwarte zijstrepen, welke op ieder segment

gele halvemaanvormige vlekjes vrij laten. Onderzijde grooten-

deels zwart, het met kleine, 9 met grootere gele vlekken;

bij oude 99 dun grauw berijpt.

gd ad. Thorax als bij 9 ad, zijden nog meer grauw, zeer

dun blauw berijpt, vooral duidelijk op de zwarte zijnaden.

Pooten zwart, basis der dijen met een geel

streepje; dun grijsachtig berijpt. Abdomen

naar het einde geleidelijk versmald; segm. 2

zeer dun, 3—7 dicht grauwblauw berijpt;

segm. 8, 9 en 10, benevens de appendices,

zwart. Op segm. 5—8 blijven kleine rood-

gele zijvlekjes zichtbaar.

Genit. 2° segm.: lamina anterior hoog

en steil, het basale deel van terzij gezien

vormt een hoek van ca. 45° met het abdo- BEE COME

men en is bezet met een bundel lange, zwarte cancellatum L. o.

haren; het einddeel is 90° opgericht, zeer Genitaliën van het

diep in 2 bijna spitse takken gespleten. si aes Sai

Hamulus kleiner dan de lamina (fig. 9). groot (orig). Be-

Lengte ¢ abd. 33, av. 38, pt. 2.5; Q abd. 32, haring weggelaten.

av. 39, pt. 3 mM.

Van ca. 20 Mei tot eind Augustus (eind Juni en Juli) niet

1) Ik bezit een jong Q uit de omgeving van Belfeld (L.) met de vol-

gende afwijkingen in den aderbouw: # i; Cug =

118 M. A. LIEFTINCK,

zeldzaam en op bepaalde plaatsen zelfs zeer gemeen, bij

voorkeur aan groote, open plassen en meren; in den aan-

vang van den vliegtijd in de uitgestrekte moerassen der

laagveenstreken. Later in het jaar verspreiden de dieren zich

over het vlakke land, aan slooten en vaarten en komen dan

ook wel eens in de steden. Zeer snel en schuw. De QQ vindt

men op meer beschutte en begroeide plaatsen dan de gg

en zijn daardoor schijnbaar veel zeldzamer. Deze soort komt

soms ook in groote massa's voor aan leemplassen in de

diluviale streken (b.v. bij Winterswijk). Met vrij groote zeker-

heid kon ik vaststellen, dat zij zich slechts bij uitzondering

aan vennen en heiplassen ophoudt (Leersumsche veld). In

de duinen trof ik de pas uitkomende dieren aan bij het

duinmeertje de Muy op het eiland Texel (15. V. 1921). De

blauwberijpte gg treft men vaak, in aantal bijeen, op pas

gemaaide riet- en hooilanden; bij het minste onraad vliegen

ze op en zweven met hun karakteristieke scherende vlucht

Pijlsnel over het veld, om zich spoedig weer op den grond

neer te zetten. i

In Zeeland bij Middelburg; in de duinen ook bij Scheve-

ningen, Wassenaar (!) en bij den Haag (!!) gevangen. Uit de

provinciën Groningen, Friesland en Drente niet bekend. Het

aantal bekende vindplaatsen in Nederland is nog zeer klein.

0. brunneum DE FONSCOLOMBE 1837. 1)

Kleinere soort. Vleugels lang en glashelder; pterostigma

klein, okergeel, soms meer roodgeel met verdikte zwarte

randaderen. Kop klein, thorax en pooten goed ontwikkeld.

Abdomen breeder dan bij de volgende soort, sterk afgeplat

en aan de basis dorso-ventraal verdikt; naar het einde ge-

leidelijk versmald. Appendices zwart.

d ad. Voorhoofd en monddeelen licht blauwachtig-grijs.

De geheele thorax en het abdomen dicht en gelijkmatig

lichtblauw berijpt.

Genit. 2° segm. weinig in ’t oog vallend: lamina anterior

klein en breed, vormt van terzij gezien een hoek van

1) De subspecies O. brunneum cycnos SELYS, der Middellandsche Zee-

eilanden, kan hier buiten beschouwing worden: gelaten.

ODONATA NEERLANDICA. 119

ca. 30° met het abdomen; aan het einde afgerond, met een

uiterst fijne insnijding. Hamulus even klein of iets grooter

(fig. 10).

Q ad. (vertoont veel overeenkomst met 4 juv.). Voorhoofd

en monddeelen vuilgeel of witachtig. Thorax licht bruinachtig

tot grauwgroen; episternum van den meso-

thorax met een kort diffuus streepje, hetwelk

van buiten door een zwart lijntje begrensd

wordt. Thoraxzijden met 2 breede, dorsaal

onscherp begrensde, geelachtig-witte zijstre-

pen; de eene loopt van den schoudernaad

tot aan het stigma, de achterste beslaat het

geheele metepimerum. Abdomen cylinder-

vormig, helderbruin van kleur; rugstreep en

segmentgrenzen smal zwart.

Lengte ¢ abd. 30, av 35, pt. 2.7; © abd. 30,

av. 35, pt. 2.8 mM. me 10: ee

Zuidelijke soort; bewoner van Zuid-Europa EN a

en het Middellandsche Zee-gebied. Over ge- lateraal. Vergroot

heel Midden-Europa verbreid, doch overal (orig.). Beharing

zeldzaam en in noordelijke streken geheel PEBE Sen

ontbrekend. In ons land zeer zeldzaam. Zij werd gevonden

bij Venlo (L.), 1 Q, 20. Vl en 1 & 15. VII (leg. V. D. BRANDT !)

en in aantal bij Kerkrade (L.), VII. 1902 (leg. v. D. WEELE !).

De vliegtijd van O. brunneum valt hier te lande later dan

van O. caerulescens, n.l. van eind Juni tot eind Augustus 1).

Zij houdt zich bij voorkeur op aan kleine beekjes op eenigs-

zins heuvelachtig terrein.

Uit het aangrenzend gebied van Duitschland is zij slechts

bekend van Lüneburg in Hannover, Zechlinerhütte in Bran-

denburg en Gangelt in de Rijnprovincie. Ook in Lotharingen.

In België zeer lokaal, volgens DE SELYS (397) niet zeldzaam

van eind Mei tot begin Augustus; volgens anderen echter

zeer zeldzaam en slechts op een enkele plaats aangetroffen,

zoo bij Genck in de prov. Limbourg. Uit Engeland en Dene-

marken niet bekend.

1) In het Zuiden van Frankrijk zou de soort volgens R. MARTIN (245)

nog tot half September zijn aangetroffen.

120 M. A. LIEFTINCK,

0. caerulescens FABRICIUS 1798 !).

Kleinste soort. Vleugels lang en vrij breed. Pterostigma

groot, helder okergeel, soms oranje, met verdikte zwarte

randaderen. Kop klein, thorax en pooten goed ontwikkeld.

Abdomen smaller dan bij de vorige soort, depres en aan de

basis dorso-ventraal iets verdikt; naar het einde geleidelijk

en zeer weinig versmald, bij het Q ongeveer cylindervormig.

Appendices zwart.

dad. Voorhoofd en monddeelen donker olijfbruin. Thorax

zeer dun blauw berijpt; gelijkmatig grijsachtig-bruin van

kleur, soms eenigszins groenachtig, met eene, van buiten

donker begrensde, groene antehumeraalstreep, welke onder

de berijping nog zeer lang zichtbaar blijft. Bij zéér oude

dieren is ook deze verdonkerd. Zijnaden

smal zwart. Abdomen depres en vooral naar

achteren met scherpen dorsaalkant; zeer

dicht en gelijkmatig lichtblauw berijpt. Vleu-

gels bij volwassen dieren glashelder, doch

het einddeel der vleugels veelal met bruine

aderzoomen.

Genit. 2° segm.: lamina anterior zeer groot

en dik; vormt van terzij gezien een bijna

rechten hoek met het abdomen, aan het eind

iets naar voren teruggebogen, zeer stomp,

Fig. 11. Orthetrum met eene kleine, vlakke insnijding (fig. 11).

caerulescens FABR. _ Vleugels bij het 9 iets breeder en korter

od. Genit, 2e segm., dan bij hees

lateraal. Vergroot

(orig.). Beharing Q ad. en g' juv. Voorhoofd en monddeelen

weggelaten. vuilgeel of bruinachtig-geel. Thorax en abdo-

men bruingeel, antehumeraalstreep scherp begrensd; zijden

met aanduiding van zwarte naden. Vleugels hyalien, soms

nog met lichte stralen in sc en cu.

Q juv. Geheele lichaam helder oranje. Vleugels zeer licht

1) Deze en de vorige soort zijn zeer na aan elkaar verwant. Dr. R.

PUSCHNIG (308), wijdt op pp. 103—105 eene beschouwing over eenige

secundaire kenmerken dezer beide soorten. Overgangsvormen zouden

bekend zijn en werden als zoodanig beschreven door A. WIEDEMANN in

„Die im Reg.-Bez. Schwaben u. Neuburg vorkommenden Odonaten” (Ber.

Naturw. Ver. Schwaben u. Neuburg, 31, 1894, Augsburg).

ODONATA NEERLANDICA. I21

geel van kleur; c en sc, tot voorbij den nodus, benevens uz,

cu en het pterostigma helder oranje getint.

Lengte of abd. 28, av. 30.5, pt. 3.5; © abd. 28, av. 28-31,

pt. (4 mM.

Geheel Europa. Van de laatste dagen in Mei tot begin

Augustus (Juni) verbreid en op sommige plaatsen in het

Oosten en Zuiden des lands niet zeldzaam in moerassige

streken; met groote voorliefde aan kleine beekjes op leem-

achtigen bodem en in boschrijke omgeving. In het aan-

grenzend gebied van Duitschland op verschillende plaatsen

gevonden, doch nergens algemeen. In België op vele plaatsen ;

niet zeldzaam. Lokaal en soms gemeen in het Zuiden van

Engeland. Uit Denemarken bekend uit de omgeving van

Silkeborg en Varde.

In ons land zijn de volgende vindplaatsen bekend:

Prov. Gelderland: Elspeet ! Rossum !

Brov. Utrecht: Nigtevecht.

Prov. Noord-Brabant: Zundert! Boxtel!! Oisterwijk !!

Prov. Limburg: Plasmolen ! Venlo! Belfeld !! Reuver !!

Roermond ! Blijenbeek !

Libellula LINNAEUS 1758.

(Leptetrum NEWMAN 1833, partim.)

Voorhoofd breed en vrij lang, voorkant onduidelijk; het

afgeplatte voorste deel zijdelings door een onscherpen rand

omgeven, steeds minder duidelijk dan bij Orthetrum. Lobus

van den prothorax klein, niet opgericht en gewoon afgerond.

Thorax en pooten robuust van bouw. Vleugels lang, dicht

geaderd. Arc steeds tusschen de 1° en 2° Ang. In den voor-

vleugel minstens 12 Ang, veelal meer, de laatste in den regel

compleet, doch onregelmatigheden hierin komen veelvuldig

voor. In den voorvleugel 1, in den achtervleugel veelal 2 Cug.

Bgs regelmatig aanwezig, soms meerdere dwarsaderen. Alle

1 van een of meer dwarsaderen voorzien, vooral in den voor-

vleugel. M? en Rs distaal van den nodus met 2 duidelijke,

naar de costa convexe, golvingen. De sektoren van den arculus,

M'-3 en M+, in den voorvleugel aan de basis gescheiden;

in den achtervleugel tot een uiterst korten, gemeenschappe-

lijken stam vereenigd. 2 celrijen, dikwijls over korte afstanden

122 M. A. LIEFTINCK,

3 cellen, tusschen Rs en Asp/ Vleugelbasis steeds met een

meer of minder groote, zwarte vlek.

Genit. %: hamulus klein; buitenste tak uiterst klein.

Genit. Q: randen van het 8° segment omgeslagen; valvula

vulvae al of niet uitgerand, zeer klein, soms iets afstaand.

De soorten van dit genus behooren meerendeels tot de

nearctische fauna. De 3 Europeesche soorten komen ook in

Nederland voor.

Tabel der soorten.

I. Basis van alle vleugels met een groote, donkere vlek.

Onderzijde van het 1° segment bij het ; met een breed, in

2 takken gespleten, aanhangsel. Abdomen kort, buitengewoon

breed en zeer sterk dorso-ventraal afgeplat . depressa LINN.

Basis van den achtervleugel met een groote, donkere vlek,

van den voorvleugel ongevlekt, of wel met een klein, donker

streepje in cx. Abdomen relatief kort, aan de basis breed,

naar den top geleidelijk versmaldssintA dati A

2. Vleugels in de omgeving van den nodus met een

meestal klein, doch zeer duidelijk, zwart vlekje. Basis van

den voorvleugel zonder zwarte teekening …. . : . ...

quadrimaculata LINN.

Vleugels zonder zwarte nodaalvlek; basis van den voor-

vleugel met een klein zwart streepje in cu (fig. 12)

fulva MiLL.

L. depressa LINNAEUS 1758.

In den voorvleugel een ongeveer rechthoekige, langge-

strekte donkerbruine basisvlek, welke zich uitstrekt van Sc tot

aan À en ongeveer van de 6° Ang tot einde #7; in enkele gevallen

ook nog buiten deze aderen onregelmatig smal gezoomd.

In den achtervleugel een groote, driehoekige vlek, iets langer

dan in den voorvleugel en in schuine richting naar het midden

tusschen membranula en anaalrand verloopend. Adering in

deze vlekken bruingeel. — 14--16 Ang, 2 celrijen Rs—Rspl,

1 celrij M+—Mspl en meestal 2 Cug in den achtervleugel.

Pterostigma vrij smal, zwart. Membranula wit.

Kop klein; monddeelen geelbruin, voorhoofd en clypeus

donkerder, Oogen donkerbruin, bij volwassen ex. zwak groen

glanzend. Thorax en abdomen zeer breed en forsch; thorax

ODONATA NEERLANDICA. 123

olijfbruin van kleur, met een diffuse, donkere schouderstreep,

waartegen een vrij scherp begrensde dof-blauwgroene ante-

humeraalstreep aansluit. Pooten zwart, dijen voor ca. ?/,

gedeelte lichtbruin.

d. Abdomen zeer breed en sterk dorso-ventraal afgeplat,

van segm. 6 af naar het einde geleidelijk versmald, met naar

buiten convex gebogen eindsegmenten ; roodbruin met citroen-

gele, halvemaanvormige vlekken aan de randen van segm.

3—7. Bij volwassen dieren zeer dicht felblauw berijpt, zoo-

dat ten laatste ook de gele zijvlekken onzichtbaar worden.

Segm. 10 en appendices zwart.

Q. Abdomen korter dan bij het ; en veelal blazig opge-

zwollen; laatste segmenten veel smaller dan de voorgaanden,

segm. IO breed, cerci ver uitéén staand en uiterst kort;

hierdoor is het einde duidelijk stomp-afgerond. Blauwe be-

rijping ook bij oude QQ meestal afwezig, doch zeer oude en

dikwerf sterk afgevlogen dieren vertoonen dorsaal, vooral

aan de basis van segm. 3—6, in den regel een dun blauw

beslag !).

Kensterct. aba. 27 av. 30, pt,35:4 0) abd, 25.5, av.037,

pe 4 mM.

Van ca. 20 Mei tot half of eind Juli (Juni), in de zand-

streken van Nederland. Zeer gewoon en vooral in den aanvang

van den vliegtijd veelal in aantal bijelkaar aan boschranden

en in het eikenhakhout, niet ver van haar geboorteplaats

verwijderd. In: de laagveenstreken hoogst zeldzaam. Tegen

het einde van Mei zijn de fd‘ volwassen en zijn dan voor-

namelijk te vinden aan kleine, geïsoleerde duinplassen en

-poelen, alsmede aan leemplassen en kleine beekjes in bosch-

rijke omgeving. De larven leven verborgen in modder en

plantenafval en graven zich in den regel diep in de bodem-

substantie van het water in. Veel op vochtige plaatsen in

de binnenduinen.

1) Wijfjes met in dezelfde mate blauw berijpt abdomen als het &, zag

ik nog niet uit ons land. Volgens DE SELYS (399, p. 9) zijn dergelijke

exemplaren zeer zeldzaam en bekend uit Frankrijk, Oostenrijk, Zweden

en België, LUCAS (218, p. 102) vermeldt deze afwijking ook uit Enge-

land en wel bij een oud Q zeer laat in het jaar, nl. op 2 Augustus,

gevangen.

124 M. A. LIEFTINCK,

L. quadrimaculata LINNAEUS 1758.

Voorvleugel zonder zwarte basisvlek. Achtervleugel aan de

basis met een driehoekige, zwarte, geelgeaderde vlek, welke

aan Cu begint, zich voortzet tot aan het einde van ¢ en

ongeveer in het verlengde der distale zijde tot over het einde

der membranula naar den vleugelrand verloopt. Beide vleugel-

paren bovendien in de costaalruimte met een zwart vlekje

van wisselende grootte distaal en een weinig proximaal van

den nodus. cz, m en sc in voor- en achtervleugel tot aan

Arc en de 2° of 3° Ang geel. Bij onuitgekleurde ex. is het voorste

deel der vleugels goudgeel en de basis donker-oranje gekleurd ;

in den regel zijn ook de costaalstraal, Sc, Ren hunne dwars-

aderen heldergeel van kleur (ab. c. flavescens BRITTINGER 1850).

14—16 Ang, 3 celrijen Rs—Rspl, 2 celrijen M+—Mspl en in

den achtervleugel meestal 1 Cug. Pterostigma vrij groot,

zwart. Membranula wit.

Kop gewoon; zijlobben der onderlip met 2 groote, gele

zijvlekken. Voorhoofd en clypeus vuil groenachtig-wit, in

leven bij volwassen ex. helder wit. Oogen bruin. Thorax en

abdomen bekleed met dichte en zeer lange, grijze of goud-

gele haren. Dorsum van den thorax eenkleurig olijfgroen,

met zeer zwakken metaalglans; zijden met aanduiding van

2 breede, ventraal citroengele dwarsbanden, omzoomd door

breede, zwarte naden, Pooten zwart. Abdomen, vooral bij

het 3, naar achteren tot aan den top sterk versmald, puntig

uitloopend; olijfgroen, bij adulti meer grijsachtig, van segm. 5

af zwart. Segm. 2—8 met bleekgele halvemaanvormige rand-

vlekjes. Appendices zwart.

d app. sup. lang en aan het einde divergeerend. Lichaams-

kleur bij pas uitgekomen dieren levendiger: thorax en abdo-

men helder oranje- of roodbruin, abdomen met heldergele

zijvlekjes. Volwassen { steeds zonder een spoor van blauwe

berijping. |

Var. praenubila NEWMAN 1833. Beide vleugelparen met

een groote donkerbruine wolk van wisselenden omvang onder

het pterostigma. Nodaalvlek veel grooter dan bij het type.

Vleugelbases intensief goudgeel van kleur. Lichaamskleur

als bij de ab. c. flavescens BRITT. Deze variëteit is door tal-

ODONATA NEERLANDICA, 125

looze overgangen met het type en met de ab.c. dittrichi

SCHOLZ 1908 verbonden. !)

Ikenete, Guabd 20/4306 »pt. 4, 9 dbd. 29, av: “36,

pt. ) 4 mM. Grootte zeer variabel.

Van ongeveer 5 Mei tot midden Juli (eind Mei, Juni) overal

in Nederland uiterst algemeen. Deze zeer bekende soort,

bekend onder den naam van ,,viervlekkige’’- of „treklibel”,

treft men in klein aantal nog tot eind Augustus aan in de

uitgestrekte laagveenmoerassen en aan heiplassen, vennen,

enz. Op de Noordzee-eilanden is zij bekend van het eiland

Texel. Ook op de Duitsche eilanden Borkum, Juist en

Memmert (6). Over het trekken van L. guadrimaculata is

reeds zeer veel geschreven en ook uit ons land zijn vele

gevallen bekend, waarbij deze soort in ontzaggelijke zwermen

vereenigd, zich van haar geboorteplaats naar andere streken

verplaatst. Het verspreidingsgebied dezer soort is zeer om-

vangrijk en strekt zich uit over een groot deel van Noord-

Amerika, geheel Europa en Noord-, Midden- en Klein-Azië.

L. fulva MULLER 1764.

(Libellula conspurcata FABR. 1798, et auct.)

In den voorvleugel een klein zwart vlekje in cu, hetwelk

zich uitstrekt tot aan het niveau van den arculus. In den

achtervleugel een dergelijk vlekje in sc tot aan de 2° Ang

en een driehoekige zwarte, geelgeaderde vlek van Cu tot aan

het einde van de membranula en distaal tot aan 4. Vleugel-

1) Bij een klein 9 uit Hatert (G.) is het basale gedeelte van alle vleu-

gels over de geheele breedte zwart gekleurd. In den voorvl.: zwarte

stralen in c en sc tot aan den nodus en met de nodaalvlek samenge-

smolten; 72 in het midden iets bruinachtig, cz geheel zwart; tusschen

de splitsing van Mı-3 en M4 2 cellen zwart. Anaalveld tot aan # met

aan de basis geheel zwarte, meer distaal slechts in het midden verdon-

kerde cellen. In den achtervl. is de zwarte basisvlek grooter en zijn

meerdere randcellen eenigszins bruinachtig: zwarte stralen in c, sc en m

als in den voorvl.; overigens als bij de ab. c. flavescens BRITT. Lengte

abd. 25, av. 32 mM. (Hatersche Ven, 22. VII. 1923! !)

Bij een Q uit Barchem (G.) strekt zich de donkere teekening over het

geheele voorste deel van den vleugel uit; bij deze zeer verdonkerde

afwijking is de groote, zwarte nodaalvlek breed met de topvlek ver-

bonden (heiplas, 30. V. 1924!!). Bij de door SCHOLZ beschrevene ab. c.

dittrichi zijn de vleugels van den wortel tot aan de spits bijna geheel

verdonkerd (vgl. 368, p. 459, phot.).

126 M. A. LIEFTINCK,

punten bij ’t volwassen Q, soms bijna tot aan het pterostigma,

bruingekleurd; zelden is deze topvlek geheel afwezig. Bij

het is een klein bruin vlekje aan de uiterste punt veelal

aanwezig. Bij onuitgekleurde exemplaren is de basis en het

voorste deel der vleugels oranje-geel: intensief gele stralen

vooral in sc (tot aan het pterostigma), m en cu. KX ad.:

vleugelbasis zeer licht geelachtig; © ad.: vleugelbasis oranje-

geel, C zwart, Sc/en A tot aan den nodus, M, Cent

met hunne dwarsaderen, ongeveer tot aan 7, oranje-geel van

kleur. 1) 13—14 Ang; 2 celrijen Rs—Rspl, 1 celrij M*—Mspl

en bijna steeds I Cxg in den achtervleugel. Pterostigma bij

het # zwart, bij het © donkerbruin. Membranula in beide

seksen grauwzwart.

®, on N i

Fig. 12. Libellula fuiva MULL. g. Vleugelpaar, vergroot (naar TILLYARD).

g ad. Kop vrij klein, monddeeien en clypeus donkerbruin ;

voorhoofd en ’t vooruitspringende deel van den schedel

(schedelblaas) donker, met zwakken blauwzwarten metaalglans.

1) Eene zeer eigenaardige afwijking in de vleugelteekening vertoonen

twee volwassen 99 uit Muiden en ’s Graveland. Vleugelpunten tot !/,

van het pterostigma zeer donkerbruin gekleurd. Alle Avg in sc van den

wortel tot aan den nodus in beide vleugelparen zwart; de middelste

cellen echter alleen zwart gevlekt. Voorvleugel: zwarte vlek in cz door-

loopend tot aan 7; in het anaalveld 2—3 cellen zwart. Achtervleugel:

Ie en 2e Ang in c zwart gevlekt, # grootendeels zwart, #7 zwart gevlekt.

Overigens als bij het type. Gele stralenteekening als bij het adulte 9

(type). [Muiden (N.H.), 7. VI. 1904, leg. H. Vv. D. VAART en ’s Graveland

(N.H.), 16. VI. 1924 !!]

ODONATA NEERLANDICA, 127

Oogen bij levende volwassen ex., in correlatie met de blauwe

berijping van het abdomen, zeer opvallend aschgrijs met

sterken blauwen glans. Thorax en abdomen forsch van bouw ;

thorax gelijkmatig donker-olijf bruin, de zijden iets lichter van

kleur; lang afstaand grauwgeel behaard. Bij zeer oude gg

zijn de thoraxzijden langs de naden blauw bestoven. Pooten

zwart, dijen aan de basis bruin Abdomen breed en vrij sterk

dorsoventraal afgeplat; segm. 4—5 nauw zichtbaar iets inge-

knepen, van segm. 6 af tot het einde versmald. Diffuus

roodbruin, met roodachtige, halvemaanvormige zijvlekjes;

laatste segmenten sterk verdonkerd en segm. 3—8 dicht

blauw berijpt, meestal ook de lichte randvlekjes bedekkend ?).

App. sup. zwart; app. inf. donkerbruin.

d' juv. en Q. Kop bruin, oogen donkerbruin. Thorax lichter

dan bij het volwassen 4, bruin zonder teekening. Abdomen

geelbruin; dorsum, van segm. 4 af, met een naar achteren

geleidelijk breeder wordende, zwarte lengtestreep. Bij het

volwassen © is de onderzijde van het abdomen grijsblauw

bestoven.

Benster 2, abd4 28; avh30, pt 35124 abd.) 27, : avs 36,

pug) 3 mM.

Verbreid over geheel Europa, doch niet noordelijker voor-

komend dan Zuid-Zweden.

Van eind Mei tot begin Juli (Juni) niet zeldzaam, doch

zeer lokaal aan langzaam stroomende beken en riviertjes,

omzoomd door struikgewas en riet; voorts aan kanalen en

leemplassen met rietbegroeide oevers en liefst met zwak-

stroomend water. Volgens RIS (318, p. 17) en TüMPEL (424,

p. 36) zou deze soort in ’t geheel niet in de veenstreken

voorkomen, doch dit is stellig onjuist: in de laagveen-

moerassen is Z. fulva, ofschoon niet overal, gedurende

korten tijd soms zelfs talrijk. De zeer korte vliegperiode is

oorzaak, dat L. fulva langen tijd als een zeldzame soort werd

beschouwd; plaatselijk duurt deze nl. hoogstens 10 dagen.

1) Vele malen ving ik go, waarbij de blauwe berijping op segment 5

en 6 van het abdomen gedeeltelijk verdwenen was. Aanvankelijk bleef

de oorzaak onbekend, doch veel later nam ik bij copuleerende paren

waar, dat de 99 gedurende de paring, de blauwe stof op het abdomen

van het g, door het gedurig vastgrijpen met de pooten, afwrijven.

(Oisterwijk, VI. 1921!!) Vgl. ook F. RIS (325, pp. 79—80).

128 M. A. LIEFTINCK,

De volwassen gg zijn zeer schuw en vliegen bij zonnig weer

snel langs den oever van het water heen en weer; van tijd

tot tijd rusten zij op uitstekende takken en andere in ’t oog

vallende rustplaatsen uit, om een volgend oogenblik hun

pijlsnelle en onrustige vlucht weder voort te zetten. Evenals

L. depressa, graven de larven van fulva zich diep in den

modder- of leembodem van het water in.

In Duitschland vrij zeldzaam en, evenals in België en

Engeland, overal zeer lokaal. In Denemarken zeldzaam.

In ons land nog niet uit de prov. Friesland, Drente en

Zeeland bekend. Het aantal bekende vindplaatsen is nog

zeer klein.

Leucorrhinia BRITTINGER 1850.

Voorhoofd zonder duidelijken voorkant. Voorhoofd en

clypeus bij alle bekende soorten wit, dicht met stijve, zwarte

borstelhaartjes bezet. Lobus van den prothorax groot, opge-

richt en door eene tamelijk diepe insnijding tweelobbig, lang

bewimperd. Thorax vrij smal, dicht en meestal lang behaard.

Vleugels relatief lang, dicht geaderd en bij adulti glashelder.

Arc tusschen de 1° en 2° Ang. 7 —8 Ang, de laatste compleet.

In alle vleugels slechts 1 Cug (behalve bij caudalis en bij

individueele afwijkingen van de andere soorten 2 Cug in

den achtervleugel). Bgs afwezig (vele indiv. van caudalıs maken

hierop een uitzondering). ¢ in den voorvleugel met een dwars-

ader, de costale zijde van # zeer lang: meer dan half zoo

lang als de proximale zijde. Sektoren van den arc., M'=3 en

M4, in den voorvleugel gescheiden, in den achtervleugel

zeer kort vereenigd. Meestal 1 celrij Rs— Rspl. Cu! in den

voorvleugel zeer sterk gebogen; discoidaalveld naar den

vleugelrand sterk verbreed. Basis van den achtervleugel steeds

met een kleine, gitzwarte vlek. Membranula groot. Ptero-

stigma kort en breed.

Genit. G':#hamulus vrij groot; bi. t. en’ bu. t door een

vliezig gedeelte van elkaar gescheiden.

Genit. Q: randen van het 8° segment omgeslagen; valvula

vulvae duidelijk van het 8° sterniet afgescheiden en meestal

bestaande uit 2, tot op de basis van elkaar gescheiden lapjes.

De soorten van dit genus hebben een circumboreale ver-

ODONATA NEERLANDICA. 129

breiding en komen vooral in de noordelijke en bergachtige

streken voor. Van de 6 Europeesche soorten komen 4 in

Nederland en 1 in het aangrenzend gebied voor.

Overzicht der soorten.

1. In den achtervleugel regelmatig 2 Cug. Ags soms aan-

wezig. Pterostigma bij het % van boven wit. Onderlip geheel

zwart. App. sup. wit. Genit. J en © (fig. 13 en 14)

caudalis CHARP.

In den achtervleugel 1 Cug (een enkele maal 2 Cug). Eene

Bgs ontbreekt. Pterostigma steeds donker van kleur. App.

Sinse zwartsof Wit +. ci Manson Ne as ROUE

2. Het midden van de onderlip zwart, loben voor een

groot deel Gets App. sup. wit. In den achtervleugel

IGO 0. i sigs a albıf#ons RURM.

Onderlip den zwart. App. sup. zwart. In den achter-

PELLE ETD EE de NE NCN

3. Grootste soort. Pterostigma zwart. Genit. g en © (fig. 15

cis) . .. . . + pectoralis CHARP.

Kleinere soort. Ka bi fel d bloedrood. Genit. fen

ORGIES 7 CMTS) nu o . . . rubicunda LINN.

Kleinste soort. Pterostigma bi het & donker roodbruin.

Gemt di en © (fig. 20 en 21) |... .! . dnbia VANDERL.

L. caudalis CHARPENTIER 1840.

(Libellula ornata BRITT. 1845).

Vleugels vrij lang en spits, basis van den achtervleugel,

vooral bij het &, breed. Minstens 2 Cug in den achtervleugel ') ;

in enkele gevallen een Bgs. Voorhoofd en clypeus wit, onder-

lip geheel zwart. Abdomen in beide seksen, doch in ’t bijzonder

bij het &, van segm. 6—9 vrij sterk verbreed. Appendices

superiores wit.

dt ad. Bovenlip geelwit, oogen chocoladebruin met groe-

nen glans. Thorax zwart, vooral aan de zijden met doffen,

roodkoperkleurigen glans, lang en dicht grauwgeel behaard;

1) Exemplaren met slechts ééne Cug in den achtervleugel zijn zeer

zeldzaam.

130 M: A. LIEFTINCK,

antehumeraalstreep zeer verdonkerd, bruin. Zijden met nog

eenige, bij volwassen exemplaren zeer onduidelijke, bruingele

zij vlekjes.

Abdomen: segm. 2---3 vrij sterk ingesnoerd en 6—9 ver-

breed, zwart; dorsum van segm. 2 en een vlekje boven de

genitaliën, benevens het basale %, gedeelte van 3 geelbruin

van kleur. Dorsum van segm. 4 soms nog met een zeer klein

vlekje; overigens zwart. Segment 3-—5 bij volwassen dieren

dicht lichtblauw berijpt. Vleugels ad. glashelder. Pterostigma

van boven roomwit, van onderen bruin, distaal wit gezoomd.

Basis van den voorvleugel hyalien, van den achtervleugel

met een zwart vlekje van cu tot Cug en iets over de mem-

branula; deze vlek minstens één cel breed oranje-geel gezoomd.

De grootte van de zwarte basisvlek is zeer variabel.

9. Bovenlip zwart. Antehumeraalstreep van den thorax

duidelijker en lichter van kleur, bruingele zijvlekken grooter

dan bij het.

Abdomen veel forscher dan bij het gx; vuil-oranjegele

vlekken op het dorsum van segm. 2—6 en gele zijvlekjes

op segm. 2—4. Zijden van

4—6, benevens de ge-

heele onderkant dun licht-

blauw berijpt. Pterostigma

zwartbruin, distaal smal

wit gezoomd. Basis van

den voorvleugel met een

geel vlekje in sc’en oa

hetwelk bij adulti bijna

geheel kan verdwijnen.

Zwarte basisvlek in den

achtervleugel zeer varia-

Fig. 13. Zeucorrhinia caudalis CHARP.

d. Genit. 2e segm., lateraal. Vergroot bel: meestal iets grooter

(orig.). Beharing weggelaten. dan bij het en door een

Fig. 14. Leucorrhinia caudalis CHARP.

2. Abdominaalsegm. 8—10, met valvula

vulvae aan het einde van het 8esterniet, omgeven. Bij onuitge-

van onderen gezien. Vergroot (orig). kleurde ex. zijn de vleu-

Beharing gedeeltelijk weggelaten.

breederen oranje zoom

gels geheel geel getint

en is de donkergele basisvlek breed en onscherp begrensd.

Veelal ook lost zich de zwarte vlek distaal als een bruin

ODONATA NEERLANDICA, 131

wolkje op in het anaalveld, waardoor eene geleidelijke over-

gang tot stand komt tusschen zwart en oranje.

Bij de 9 var. immaculata DE SELYS 1859 is de zwarte

basisvlek tot op een zeer klein bruin stipje in de eerste cel

gereduceerd, of wel geheel verdwenen, de gele echter zeer

groot en donker: in den voorvleugel tot aan de 2° Ang en

Arc, ın den! achtervl tot’2* Ang enr.

De Q var. apicalis DE SELYS 1859 vertoont eene sterke

bruinkleuring der vleugeltoppen; de vlek begint, scherp

afgescheiden, onder de proximalen rand van het pterostigma

en laat de uiterste vleugelspits vrij. ')

om Genit.n2° sem. (fig. 13),

Q. Genit.: valvula vulvae in den vorm van 2 smalle, tot

op de basis gespleten en naar het einde divergeerende lapjes,

welke bijna de halve lengte van segm. 9 bereiken (fig. 14).

Benstengstabde oars 3, ptr2;00Mabd 25; ava 30,

più 2.5 mM.

Van de laatste dagen in Mei tot eind Juni (tweede week

van Juni), zeldzaam en zeer lokaal, doch waarschijnlijk over

een groot deel van Nederland verspreid. Z. caudalis bewoont

Midden- en Oost-Europa, doch is overal zeldzaam en komt

slechts op zeer bepaalde plaatsen voor, n.l. bijna uitsluitend

op beschutte en boschrijke plaatsen aan vijvers en vennen

in de hoogveenstreken; een enkele maal ook in het laagveen-

moeras en aan leemplassen. Zij legt een groote voorliefde

aan den dag voor waterplanten, als Nymphaea, Nuphar

en Potamogeton, op welker drijvende bladeren de ima-

gines zich van ’s morgens vroeg tot ’s avonds tegen zons-

ondergang, meestal in aantal bijeen, ophouden. Den geheelen

1) Nog zag ik een zeer eigenaardige combinatie dezer beide variëteiten

(alleen uit ons land bekend), waarbij de zwarte basisvlek geheel is ver-

dwenen en plaats heeft gemaakt voor een donker-oranje vlek en waarbij

tevens de vleugels van een zwarte topvlek zijn voorzien (1 9 Plasmolen,

31. VI. 1903, v. D: WEELE coll. Leiden;- 1.9 Venlo, 29. V. 1872, leg.

; TI 3

V. D. BRANDT; aderanomalie: ee Cug —).

Bij Colmschate (Ov.) werd door mij een 2 gevangen, waarbij zich onder

het pterostigma in alle vleugels een klein geïsoleerd zwart vlekje bevindt,

ca. 2 cellen groot; dit ex. wijkt verder in de vleugeladering af door :

132 M. A. LIEFTINCK,

dag zweven en scheren de gg over het wateroppervlak en

rusten onophoudelijk op de waterleliebladeren uit, met iets

naar voren gerichte vleugels en opgeheven achterlijf. In

dezen toestand is het een moeilijke zaak de uiterst snelle

en schuwe dieren te bemachtigen. Tegen het einde van Juni

zijn de meeste individuen reeds verdwenen; een zeer laat

en eenzaam g' zag ik nog te Oisterwijk op 25 Juli. ')

De 99 leiden een meer verborgene levenswijze en houden

zich op tusschen het struikgewas, doch meestal niet ver van

het water verwijderd.

In het aangrenzend gebied van Duitschland is caudalis

zeldzaam; de bekende vindplaatsen zijn Brandenburg (in de

omgeving van Berlijn en bij Bückow), Mecklenburg bij Neu-

Strelitz en in Beieren bij Aschaffenburg (Kahl a/Main). In

Frankrijk in de omgeving van Parijs. Ook is zij bekend uit

Lotharingen. in België is zij gevonden te Angleur bij Luik,

bij Stockroye, in de omgeving van Roermond en in de

Kempen bij Vogelsanck. Uit Engeland niet bekend en in

Denemarken zeldzaam, behalve bij Hilleröd.

In ons land zijn de volgende vindplaatsen bekend:

Prov. Overijsel: Colmschate! !

Prov. Gelderland: Winterswijk |!

Prov. Noord-Holland: Ankeveensche plassen ! |

Prov. Noord-Brabant: Oisterwijk ! !

Prov. Limburg: Plasmolen !! Venlo!

Q var. apicalis DE SELYS.

Prov. Noord-Brabant: Oisterwijk, 14. VI. 1914 (J. KOORN-

NEEF)!; id., midden VI. 1921!! (afwijkingen in de aderbouw:

0.0 11 II DM

CATZ 6 = eg

0:0. 7 n IA Lol 22)

Q var. immaculata DE SELYS.

Prov. Limburg: Venlo, 20. V. 1872 (VAN DEN BRANDT)!

(L. albifrons BURMEISTER 1839).

Vleugels normaal. In den achtervleugel 1 Cug. Eene Bgs

ontbreekt. Voorhoofd en clypeus wit, onderlip zwart; basale

1) Evenals zoovele andere soorten, vliegt ook Zeuc. caudalis in Dene-

marken nog zeer laat in het jaar. C. WESENBERG-LUND vermeldt als

laatste datum dezer soort 6 Augustus (442, p. 173).

ODONATA NEERLANDICA. 133

helft der zijlobben met een groote, geelachtig-witte vlek,

Abdomen, vooral bij het &, zeer slank en niet of nauwelijks

verbreed of ingesnoerd. Appendices superiores wit.

d ad. Bovenlip geelwit. Thorax zwart, met koperglans;

lang grauwgeel behaard. Antehumeraalstreep tot een smal,

vuil-bruinachtig streepje gereduceerd; zijden met eenige kleine,

verdonkerde vlekjes. Abdomen zeer slank en dun; dorsum

van segm. 2 en 3 met vuilgele vlekken, die aan de zijden

helderder van kleur zijn; overigens zwart. Segm. 3 en 4 bij

volwassen dieren dicht lichtblauw berijpt. Vleugels glashelder.

Pterostigma bruinzwart, distaal fijn wit gezoomd. Basis des

voorvleugels hyalien, van den achtervleugel met een klein,

zwart vlekje in cx tot Cug en meestal tot even voor het

einde der membranula naar den vleugelrand verloopend.

Gele randzoom uiterst smal.

Q. Bovenlip met een zwart vlekje. Thoraxteekening als bij

het 4, doch heldergeel van kleur. Abdomen cylindervormig ;

segm. 2 en 3 met heldergele dwarsvlek, dorsum van 4—-6

met smalle langsvlekken. Niet zelden ook op segm. 7 nog

een gele puntvlek; 2 en 3 met smal-gele basaalringen,

Volwassen ex. vertoonen eene grijsblauwe berijping op den

onderkant van segm. 3—5. Pterostigma als bij het g'. Basis

van den voorvleugel met een klein, diffuus geel vlekje. Zwarte

basisvlek op den achtervleugel zeer klein: slechts een 1 cel

breede, zwarte zoom aan de membranula; de oranje zoom is

zeer breed en reikt tot aan de 1° Ang en tot over de Cug.

Q. Genit. valvula vulvae zeer klein: 2 uiterst kleine, stomp-

driehoekige of rondachtige plaatjes, welke in het midden van

den segmentrand door een kleine ruimte van elkaar zijn

verwijderd.

Lenste = abd. 25, av.. 29, pt..2; © abd, 24, av. 20;

pt. 2.2 mM.

Bewoner van Midden- en Oost-Europa. Niet inlandsch.

Volgens RIS (324 en 318) vertoont deze soort in hare

levenswijze groote overeenkomst met L. caudalis en zou zij

op dezelfde plaatsen als haar verwante —- in Zwitserland alleen

eenige weken later — voorkomen.

L. albifrons rust, in tegenstelling met caudalis, ook dikwijls

op den grond uit. Overal in Midden-Europa sporadisch en

134 M. A. LIEFTINCK,

zeer zeldzaam. Uit Duitschland is zij bekend uit Brandenburg,

nl. bij Strausberg, Rheinsberg, Potsdam en in de omgeving

van Bückow. Ook werd zij gevonden in Mecklenburg, in Beieren

(bij Kahl a/Main) en in Hessen (bij Kassel). In Lotharingen

bij Bitche. Zij werd nog niet in België, zoomin in Engeland

of Denemarken aangetroffen. In Zweden zeldzaam (o.a. bij

Stockholm). |

Het voorkomen dezer soort hier te lande is zeer twijfelachtig.

L. pectoralis CHARPENTIER 1825.

Grootste soort. In den achtervleugel 1 Cug. Bgs afwezig.

Voorhoofd en clypeus wit, onderlip zwart. App. sup. zwart.

4 ad. Bovenlip geelwit, oogen donkerbruin. Thorax brons-

kleurig-zwart, vooral aan de zijden met roodkoperkleurigen

glans; lang en dicht grauwgeel behaard. Antehumeraalstreep

breed, zeer verdonkerd, bruin; zijvlekjes dofrood, bij het

levende dier duidelijk zichtbaar. Aanhechtingsplaats der vleu-

gels bloedrood. Abdomen segm. 3 --4 duidelijk ingesnoerd en

segm. 6—g iets verbreed. Dorsum van segm. 2 tot op een

smalle basale, van 3 tot op een iets breedere apicale ring

gevlekt. Segm. 4--7 met groote, de segmenteinden bijna

bereikende, afgerond-driehoekige vlekken, welke minstens

2, van de segmentbreedte beslaan; de vlekken op segm.

4 en 5 zijn niet of slechts weinig kleiner dan de overi-

gen. Kleur op segm. 1—6 dof roodachtig bruin, veelal

eenigszins olijfbruin, op 7 helder citroengeel. ') Thoraxzijden

zeer dun, onderkant van het abdomen dichter lichtblauw

berijpt. Vleugels ad. glashelder. Pterostigma klein, recht-

hoekig en gitzwart. Basis van den voorvleugel meestal met

een uiterst klein puntvlekje in sc en cz, van den achtervl.

1) C, SCHIRMER (360, p. 140), vermeldt uit Potsdam een volkomen

uitgekleurd &, waarbij de lichte vlek op segm. 6, evenals die op segm. 7,

helder citroengeel van kleur is, terwijl de overige segmenten normaal

(bruinrood) gekleurd zijn.

PUSCHNIG (312, pp. 434—435) beschrijft onder den naam var. insignis

een, slechts in de kleur der lichte segmentvlekken eenigszins afwi-

kend, g exemplaar uit Nikolajewsk (Rusland), doch spreekt in zijne

beschrijving van „eine hyperplastische Färbungsvariation”, aangezien het

overigens geheel volwassen type dezer variëteit, evenals bij onuitgekleurde

individuen van pectoralis, geelachtig getinte vleugels heeft. — SOLE

dezes hecht geenerlei waarde aan de benaming.

ODONATA NEERLANDICA. 135

met een zwart vlekje in sc tot hoogstens I Ang. Anaal-

vlek met convexen rand, van Cug tot over het einde der

membranula.

d juv. Lichte teekening van thorax en abdomen helder

roodgeel of oranje. Vleugels geel getint; basis veelal met een

meer oranjekleurigen, distaal uitvloeienden zoom, ongeveer

tot aan den arculus en 4.

Q. Bovenlip zwart. Thorax met geringen metaalglans ;

teekening als bij het #, doch vuil geelbruin. Abdomen forsch

en breed; de lichte

vlekken nog iets

grooter en vooral

breeder, vuil geel-

bruin, bij zeer oude

QQ soms zelfs grijs-

achtig van kleur; in

dit geval is de vlek

op segm. 7 geel-

achtig-wit, zooals bij

het g*. Thoraxzijden

en pooten zeer dun, 15 x

onderkant van het

abdomendichtlicht- Fig. 15. Leucorrhinia pectoralis CHARP. &.

blauw berijpt. Ptero- Genit. 2e segm., lateraal. Beharing weggelaten.

È Vergroot (orig.).

Fig. 16. Leucorrhinia pectoralis CHARP. 2.

al geen zwarte basis- Valvula vulvae. Eindsegmenten, ventraal.

vlekjes in sc en cu. Beharing grootendeels weggelaten.

Anaalvlek iets klei- Me a

ner; randzoom gehakkeld doch recht. Geheele vleugelbasis,

ongeveer tot aan ¢, diffuus geel; bij adulti zijn de vleugels

glashelder.

d. Genit. 2° segm. (fig. 15).

Q. Genit. valvula vulvae in den vorm van 2 smalle, aan

den top afgeronde en ventraal iets uitgeholde blaadjes, welke

aan de basis duidelijk gescheiden zijn en tegen het einde

bijna tegen elkaar aansluiten; een weinig langer dan !/, van

segm. 9 (fig. 16).

Lengte g' abd. 26, av. 32, pt. 1.8; .9 abd. 25, av. 32,

pt. 2 mM.

stigma zwart. Meest-

136 M. A. LIEFTINCK,

Van ca. 20 Mei tot begin Juli (half Juni) niet zeldzaam,

doch lokaal, aan heiplassen en vennen in boschrijke zand-

streken, alsmede in de duinen. Zeldzaam in het laagveen-

moeras. Op sommige plaatsen in ons land gedurende eenigen

tijd zeer gemeen en in groot aantal bijeen, o.a. aan de turf-

veentjes bij den Plasmolen (L.). De dieren jagen boven het

water en kiezen hun rustplaats bij voorkeur op takjes en

struiken, of ook wel op het droge oeverzand. In het laag-

veengebied is zij gevonden in de Ankeveensche plassen !!,

in het Naardermeer!! en bij Kortenhoef ! In de duinstreek

bij den Haag! en Loosduinen ! Op onze Noordzee-eilanden

is pectoralis nog niet gevonden, doch zij komt ongetwijfeld

op Texel voor. Op de Duitsche eilanden is zij aangetroffen

op Borkum en — aangespoeld — op Memmert (6).

Uit Engeland niet bekend en in Denemarken zéér zeldzaam.

L. rubicunda LINNAEUS 1758.

Kleinere soort. In den achtervleugel 1 Cug. Een Bgs ont-

breekt !). Voorhoofd en clypeus wit, onderlip zwart. App.

sup. zwart.

J ad. Bovenlip geelwit, oogen donkerbruin. Thorax zwart

met geringen bronsglans, vrij lang grauwgeel behaard; ante-

humeraalstreep breed, bronskleurig-bruin (bij het levende dier

dofrood). Zijvlekjes duidelijk zichtbaar. Vleugelwortel helder

bloedrood. Abdomen slank, segm. 3—4 iets ingesnoerd en

het einde slechts zeer weinig verbreed. Dorsum van segm. 2

tot op een smalle basale, van segm. 3 tot op een smalle

apicale ring bloedrood. Segm. 4—7 met naar achteren ver-

smalde, bloedroode dorsaalvlekken, welke ca. °/, van de

segmentlengte bereiken, doch minder breed zijn dan bij

pectoralis; de vlek op segm. 4 meestal iets smaller dan de

overigen en een enkele maal, evenals het 5° vlekje, sterk

gereduceerd. Onderkant van het abdomen, vooral op segm. 3,

lichtblauw berijpt. Vleugels ad. glashelder. Pterostigma zeer

1) Het komt nogal eens voor, dat één der achtervleugels voorzien is van

2 Cug; in beide vleugels is dit echter hooge uitzondering. Ook het

voorkomen van één of zelfs 2 Bgs constateerde ik bij verschillende

individuen; dergelijke aberraties treft men vooral bij de 99 aan. Een 9

uit Epe (G.) heeft in alle vier de vleugels eene Bgs (3. VIII. 1920!!)

ODONATA NEERLANDICA, 137

klein, bijna vierkant en bloedrood van kleur. Basis van den

voorvl. meestal met een uiterst klein puntvlekje in cz, van

den achtervleugel met een dergelijk vlekje in sc. Anaalvlek

klein, in den regel van Cug af in een rechte lijn tot het

einde der membranula verloopend.

d juv. Lichte teekening van thorax en abdomen rood-

achtig-geel. Vleugels lichtgeel getint; pterostigma roodgeel.

De 4 var. rubrodorsalis DZIEDZIELEWICZ 1902 heeft ook

op segm. 8 een klein en driehoekig rood vlekje.

Q. Bovenlip zwart, aan de basis met een smal wit streepje.

Thorax als bij het 4‘, lichte teekening slechts bij uitzondering

roodachtig. Abdomen forscher, ongeveer cylindervormig ;

teekening grooter en breeder dan bij het x en bij adulti

vuil geelbruin van kleur.

Bij zeer oude QQ zijn de

rugvlekken een enkele

maal bruinrood, ver-

mengd met lichtere, roo-

de vlekjes. !) Onderzijde

van thorax en abdomen

grijsblauw berijpt. Ptero-

stigma ca. 1!/, maal zoo

lang als bij het &, zwart- 17 18

bruin of zwart. Basis-

vlekken op voor- en ach- Fig. 17. Zeucorrhinia rubicunda L. &.

tervleugel soms kleiner, Genit. 2e segm., lateraal. Beharing

zh weggelaten. Vergroot (orig.).

soms grooter dan bij het Fig. 18. Leucorrhinia rubicunda L. Q,

3%, doch steeds is de bui- Valvula vulvae. Eindsegmenten,

tenrand nagenoeg recht ventraal. Beharing grootendeels weg-

i laten. Vergroot (orig.).

en niet afgerond, zooals Seiten rgroot (orig.)

bij dubia. Het zwarte vlekje in cz is soms geheel afwezig,

doch reikt in enkele gevallen tot de dwarsader. Bij onuit-

gekleurde dieren zijn de vlekken op het abdomen levendig

1) Bij Oisterwijk (N.-B.) werd een zeer forsch en groot 9 gevangen

(abd. 27, av. 31 mM.), met vlekkige, donker-bloedroode teekening op

thorax en abdomen. Bij dit afwijkende ex. is de buitenrand van de zwarte

vlek op den achtervl, duidelijk afgerond en bevinden zich 2 Cug in den

linker achtervl. (6. VI. 1921 !!). De heer W. BEYERINCK ving bij Wijster (Dr.)

een jong Q met zeer groote basisvlek, zoowel in voor- als in achtervl.

bij dit ex. bevindt zich bovendien een zwart vlekje in # (achtervl.),

138 M... A.’ LIEFTINCK,

oranje-geel. van kleur en is het voorste deel der vleugels tot

over den nodus oranje getint. Voiwassen QQ hebben geheel

kleurlooze vleugels.

d' igenit;/2° segm. (fig. 17).

Q genit. valvula vulvae in den vorm van 2 uiterst kleine,

aan de basis door een breede tusschenruimte van elkaar

gescheiden, stomp-driehoekige uitsteekseltjes (fig. 18).

Éenpte: (abd... 27) 2av:30;> pt. 21:60 wabd.125, avec;

pt. ) 2 mM. Grootte variabel.

Deze typische hoogveenbewoner is verbreid over Noord-

Europa en een groot deel van Noord-Azië (grenzen in Siberië):

In Midden-Europa slechts in de noordelijke streken. Van de

eerste dagen in Mei tot het einde van Juli (Juni) — sommige

individuen zelfs nog gedurende de eerste weken van Augustus

— in de hoogveenstreken, aan vennen, heiplassen en zandige

vijvers. Vrij zeldzaam. Op verschillende plaatsen in het

Noorden des lands, vooral in Groningen en Drente, zeer

algemeen in de zandstreken. In het Westen werd deze soort

alleen aangetroffen in de Ankeveensche plassen !! en in het

Naardermeer!! Telkenjare is rubicunda is zeer klein aantal

ook in het laagveenmoeras te vinden. Zij heeft ongeveer

dezelfde levenswijze als Z. dubia en komt in den regel op

gelijke plaatsen voor als deze; alléén in Drente is rubicunda

de overheerschende soort. De volwassen 4% verwijderen zich

nooit ver van hunne geboorteplaats en leggen een bijzondere

voorliefde aan den dag voor witte, zandige plekjes aan den

oever van den plas, waar zij zich, dikwijls in groot aantal

bijeen, zitten te zonnen. De dieren rusten steeds op den:

grond uit en (de 4% vooral) zijn zeer snel en schuw. Nog

niet bekend uit de vrov. Zuid-Holland en Zeeland

In het aangrenzend gebied van Duitschland zeldzaam en

lokaal; op verschillende plaatsen in het Noorden, voorts bij

Aken en in Beieren bij Kahl a/Main. In België zeer zeldzaam ;

alleen gevonden in de Kempen bij Vogelsanck, éénmaal in

de Ardennen (bij Neufchateau) en bij Rouge Cloître in de

omgeving van Brussel. Sporadisch in Frankrijk. Niet bekend

uit Engeland, doch in Denemarken en Scandinavië een der

gewoonste soorten.

De var. rubrodorsalis DZIEDZIELEWICZ 1902 is volgens RIS

ODONATA NEERLANDICA. 139

(324) alleen bekend uit Siberië en Polen. Bij Epe (G.) ving

ik 2 Jd dezer variëteit aan een heiplas (3 en 7. VIII. 1920)

en in het Museum te Leiden bevindt zich een 4 dezer var.

uit Ginneken (N.-Br), (H. ALBARDA). Hiertoe behooren boven-

dien 2 gig uit VuehtNEBe), 13. V1. 1925 (Il), eveneens de

eenige expl. dezer vindplaatsen.

L. dubia VANDERLINDEN 1825. 1)

Kleinste soort. In den achtervleugel 1 Cug. Een 4gs is afwe-

zig. Voorhoofd en clypeus wit, onderlip zwart. App. sup. zwart.

d ad. Bovenlip geelwit, oogen donkerbruin. Thorax zwart,

met geringen bronsglans; lang grauwgeel behaard. Ante-

humeraalstreep breed, bronskleurig en bij ’t levende dier rood-

bruin; zijvlekjes duidelijk zichtbaar. Vleugelwortel bloedrood.

Abdomen zeer dun en slank, segm. 3—4 vrij sterk ver-

smald; tot het einde cylindervormig. Segm. 2 bijna geheel,

dorsum van 3 tot op een vrij breede apicale ring bloedrood

van kleur. Segm. 4—5 met zeer smalle roode vlekjes, soms

=. wy TI

as, DEN

ONSEN

[efferato

CEI RA

EIN! Dwesr Wad.

TIT? RTS

(NI

CFA

CRI N 3 tan

SITE

Fig. 19, Zeucorrhinia dubia VANDERL. gd. Vleugelpaar, vergroot

(naar TILLYARD).

wat kleiner, soms iets grooter, doch ook wel eens geheel

afwezig; 6 en 7 met naar achteren sterk versmalde, bloed-

roode rugvlekken, welke meestal slechts weinig langer zijn

dan de helft van het segment. Onderzijde van het abdomen,

vooral op segm. 3, lichtblauw berijpt.

Vleugels ad. glashelder. Pterostigma klein, iets langer dan

1) De Oost-Aziatische subsp. Z. dubia orientalis DE SELYS, kan hier

buiten beschouwing worden gelaten,

140 M. A, LIEFTINCK,

bij rubicunda en dof roodachtig-bruin van kleur. In den

voorvleugel een klein zwart vlekje in sc, in cu tot halfweg

Cug en ongeveer een celbreedte aan den anaalrand; basis

van den achtervl. in c en sc hoogstens tot I Ang zwart.

Anaalvlek met convexen rand, van ongeveer I mM. voorbij

Cug tot over het einde der membranula reikend. (flg. 19).

Q. Bovenlip basaal en lateraal wit, overigens „wart. Thorax

als bij het 7; antehumeraalstreep variabel, veelal onderbroken.

Abdomen breeder en forscher, van segm. 4 af cylindervormig ;

de vlekken iets grooter dan bij het &, op segm. 4 en 5

nimmer geheel ontbrekend, bruingeel of citroengeel van

kleur; bij oude dieren met sterke bijmenging van rood.

Onderzijde van thorax en abdomen vrij dicht grijsblauw be-

rijpt. Pterostigma duidelijk langer dan bij het y, donkerbruin.

Basisvlekjes in den regel aanmerkelijk grooter dan bij het g,

vooral in sc en cu; anaalvlek eveneens en in enkele gevallen

zelfs tot aan den arculus reikend. Bij pas uitgekomen dieren

zijn de vleugels grijsgeel van kleur en zijn de zwarte vleugel-

bases door een breeden oranje-gelen zoom omgeven, welke

echter bij volwassen ex. ge-

heel verdwijnt. Bij een aan-

tal volkomen volwassen 99

uit Drente, is de gele rand-

zoom echter blijven bestaan

en is het midden van iedere

cel glashelder geworden.

d' genit. 2° segm. (fig. 20).

Q genit. valvula vulvae in

den vorm van 2 kleine, aan

Fig. 20. Leucorrhinia dubia VANDERL. de basis duidelijk van elkaar

dg. Genit. 2e segm., lateraal. Beharing gescheiden en naar het einde

weggelaten. Vergroot (orig.). 5

Fig. 21. Leucorrhinia dubia VANDERL. soms lets convergeerende

9. Valvula vulvae, Eindsegmenten, lapjes, meestal stomp-ovaal,

ventraal. Beharing gedeeltelijk weg- doch ook wel breed-lancet-

gelaten. Vergroot (orig). i

vormig; lengte ca. |}, van

segm. 9 (fig. 21). Grootte zeer variabel. ')

1) Bijzonder kleine exemplaren trof ik aan in de omgeving van Beet-

sterzwaag (F.) en Oisterwijk (N.B.). Lengten resp. g' abd. 24, av. 23 mM.;

Q abd. 21, av. 24 mM.

ODONATA NEERLANDICA, I4I

Jenste:-\gt: abd. 27, 4v.1628, pt. 1.6; 9. abd. 26, av. 28,

più): 2 mM.

Deze soort bewoont Noord- en Midden-Europa en — be-

halve op onze breedten — in hoofdzaak veenmoerassen in

bergachtige streken. In ons land van ca. half Mei tot de

3° week van Augustus (Juni, Juli) overal in de diluviale

streken, aan vennen, heiplassen, vijvers en soms aan leem-

plassen.

Vrij gewoon en op vele plaatsen zelfst uiterst algemeen.

In het laagveengebied, in de duinen en in de kleistreken

werd Z. dubia nog nimmer aangetroffen. In Noord-Holland

alleen in het Gooi (Waschmeren bij Hilversum !!) Nog niet

bekend uit Zuid-Holland en Zeeland.

In Engeland alleen in het Noorden en in Schotland. In

Denemarken en Scandinavië minder algemeen dan ZL. rubs-

cunda. In België en Duitschland lokaal en vooral in Duitsch-

land vrij zeldzaam. Zij werd aangespoeld gevonden op het

Duitsche Noordzee-eiland Memmert (6).

Sympetrum NEWMAN 1833.

(Diplax CHARP. 1840 et auct.).

Voorhoofd afgerond, zonder duidelijken voorkant. Lobus

van den prothorax zeer groot, opgericht, lang bewimperd

en door eene insnijding in twee lobben gedeeld. Vleugels

relatief kort en breed, wijdmazig en meestal ongekleurd.

Arc tusschen de 1° en 2° Ang. Doorgaans 7!/, of 8'/, Ang,

de laatste incompleet. In alle vleugels slechts 1 Cug. Een

Bgs is afwezig. ¢ in den voorvleugel tamelijk breed, doch

smaller dan bij Zeucorrhinia, van een dwarsader voorzien.

Sektoren van den arculus in voor- en achtervleugel vrij lang

vereenigd. 1 celrij Rs—Rspl. Cu! in den voorvleugel vlak-

convex gebogen, het einde bijna recht. Discoidaalveld naar

den vleugelrand sterk versmald. Basis van den achtervleugel

nimmer met een zwarte vlek. Membranula vrij groot. Ptero-

stigma vrij groot, niet opvallend verbreed.

Genit. %: hamulus klein of groot; bu. t. steeds duidelijk

zichtbaar.

Genit. 9: randen van het 8° segment omgeslagen, niet

verbreed; het einde van het 8° sterniet nooit in 2 lobben

142 M.A... LIEFTINCK,

gespleten. Valvula vulvae zeer variabel: groot en sterk afstaand,

of wel zeer klein en dicht aangedrukt.

Dit zeer soortenrijke genus bewoont voornamelijk het

palaearctische en nearctische gebied. De vliegtijd valt in

onze streken overal in de tweede helft van den zomer en

in den herfst.

Van de ro Europeesche soorten komen 6 in Nederland

en 3 in het aangrenzend gebied voor.

Overzicht der soorten.

1. De buitenzijde van dijen en schenen geel gestreept; de

binnenzijde (= buigzijde) srootendeels zwart, ~.\. <) 392

Pooten geheel zwart, uitgezonderd de binnenzijde der dijen

van het 1°, soms ook van het 2°:pootpaar ©: ki en

2. Basis van den achtervleugel met een scherp begrensd

goudgeel vlekje, ongeveer tot aan Cug en het einde van de

membranula. Pterostigma helder lichtgeel, met zwarte rand-

aderen. HOME. sita De (Jonscolombe SEEN

Basis van den see bij het 3 tot even voorbij 4,

over de geheele breedte, diep goudgeel gekleurd; bij het 9

is het basale geel lichter en minder uitgebreid, doch in den

voorvleugel is veclal nog een gelen nodaalvlek aanwezig.

Voorhoofd aan de basis met een breede, scherp begrensde

gitzwarte:*streepi. if. Soes te NEN St fläveolamb ani

Basis van den achtervleugel hoogstens met een klein,

onscherp: begrensd;,slichtgeeltylekje 3717 Gt Zum ee

3. De zwarte streep aan de voorhoofdsbasis zeer geredu-

ceerd, diffuus, of bijna geheel ontbrekend. Pooten grooten-

deels geelachtig, slechts de binnenzijde zwart gestreept.

Thoraxzijden licht gekleurd, de zwarte naden tot op eenige

fijne streepjes gereduceerd: 0 uil. (oer diond le SEE:

De zwarte streep aan de voorhoofdsbasis is scherp begrensd

en zet zich tegen den oogrand een eindje voort naar omlaag.

di: bi. t. van den hamulus niet langer dan den bu. t, tamelijk

breed en gelijkmatig omgebogen; 9: valvula vulvae in een

rechten hoek afstaand, smal elliptisch toegespitst . 3

i vulgatum LINN.

De zwarte streep aan de dog ti is scherp begrensd,

doch eindigt tegen den oogrand. g': bi. t. van den hamulus

langer dan den bu. t., slank en bijna recht, slechts aan de

ODONATA NEERLANDICA. 143

uiterste punt omgebogen; £: valvula vulvae onder een hoek

van + 609 afstaand, breed afgerond, in ’t midden met eene

zeer vlakke uitranding . . . . . . . striolatum CHARP.

4. Postnodale gedeelte der vleugels met een scherp be-

grensde, goudbruinen dwarsband. abdomen scharlakenrood,

Een postnodale dwarsband ontbreekt . . . 5

5. Thorax uiterst smal, nauwelijks breeder dan Ademen:

zwarte zijnaden duidelijk, doch smal. Abdomen zonder zwarte

zijkanten, & dorsaal geelrood. Segm. 3—8 lateraal, met een

klein, kommavormig, zwart vlekje; 9 dorsaal geelbruin,

kommavlekjes iets grooter dan bij het g*. Genit. & (fig. 29)

depressiusculum SELYS

Thorax breeder dan ’t abdomen, zwarte zijnaden duidelijk,

doch smal. Abdominaalsegmenten met duidelijke, zwarte

zijkanten; g dorsaal bloedrood, 9 grauwgeel; valvula vulvae

zeer klein, niet afstaand . . . . . . sanguineum MULL.

Thorax breeder dan ’t abdomen; zijden bruingeel of helder-

geel, met in ’t midden 2 zeer breede — anastomiseerende

— zwarte strepen, die eenige heldergele vlekjes insluiten.

d ad. lichaam bijna geheel zwart; Q valvula vulvae groot,

gesliepafstaande 7. url: iero deens +. danae SULZ:

(S. fonscolombei DE SELYS 1840).

Basis van den achtervleugel met een scherp begrensd

goudgeel vlekje, ongeveer tot aan Cug en het einde van de

membranula. Adering in het basale vleugeldeel bij het

helderrood, bij het 9% meer roodgeel. Pterostigma helder

lichtgeel, omgeven door dikke, zwarte randaderen. Vleugel-

punten spits. Voorhoofdsbasis met een breede, scherp be-

grensde gitzwarte streep, welke zich tegen den oogrand een

eindje naar omlaag voortzet. De gele strepen op dijen en

schenen smal.

df. Bovenlip, clypeus, voorhoofd en voorhoofdsbultje schar-

lakenrood. Thorax roodachtig-geel. Zijden voor het stigma

en op het metepimerum iets meer groenachtig van kleur.

Thorax ventraal heldergeel. Zijnaden duidelijk. Abdomen

relatief breed, segm. 3—4 nauwelijks ingesnoerd en segm.

7—9 niet verbreed; helder scharlakenrood. Segm. 8 en 9

144 M. A. LIEFTINCK,

met een dorsaal en een latero-ventraal zwart langsstreepje.

Genit. 2° segm.: hamulus zeer klein, bi. t. dun en sterk

gekromd (fig. 22).

2. Voorhoofd en bovenlip heldergeel; clypeus vuilwit.

Thorax dorsaal licht goudbruin, lateraal groenachtig-geel

met zwarte naden. Abdomen cylindervormig, naar het einde

geleidelijk versmald, lichtgrijs-, of bruinachtig-geel van kleur,

met de zwarte teekening van het &. Zijden

van segm. 3— 10 bovendien met onduidelijke

streepvlekjes.

Genit.: valvula vulvae zeer klein, nauwe-

Ze lijks afstaand, bijna tot op de basis boog-

vormig uitgerand.

À Lengte g' abd. 28, ad. 29, pt. 3; © abd. 28,

ad. 31, pt. 3 mM.

Niet inlandsch. Het eigenlijke vaderland

dezer soort strekt zich uit over het geheele

Middellandsche Zeegebied, een groot deel van

Zuid-Europa en Afrika. In Midden-Europa

sporadisch en op eenige plaatsen standhou-

Fig. 22. Sympelrum

fonscolombei SELYS, vi

d. Genit, ze segm., vereenigd, naar noordelijker streken en ont-

lateraal. Beharing wikkelt zich dan op bepaalde plaatsen ge-

weggelaten.

Vergroot (orig.).

dend. Soms verhuist zij, in groote zwermen

durende eenige jaren verder. In hare levens-

wijze vertoont deze soort overeenkomst met

S. meridionale. In België lokaal, doch zeer verbreid en in

nagenoeg alle provinciën gevonden; destijds was zij uiterst

algemeen bij Longchamps sur Geer en in de omgeving van

Ixelles. In latere jaren werd zij teruggevonden in de prov.

Limbourg bij Genck en Stockroye. In Engeland en Schotland

op vele plaatsen aangetroffen en in Dorsetshire zelfs gedurende

drie achtereenvolgende jaren '). In Frankrijk werd zij gevonden

1) Wijlen de heer H. CAMPION deed mij eene uitvoerige lijst toekomen

van vindplaatsen in Engeland; aan het slot hiervan schrijft hij het vol-

gende: “Dorsetshire, 1912, 1913, 1914, 1921; Ruislip, Middlesex, 1922.

At the two localities in Dorset the species seems to have established

itself for more than one year, and it occurred in the New Forest

(Hampshire), also for two years in succession, but the majority of the

specimens taken in this country seem to be merely casual visitors”,

Over het voorkomen in Engeland en over het trekken dezer soort, vgl.

ODONATA NEERLANDICA, 145

in de omstreken van Parijs en eenmaal in de prov. Seine

et Marne. Ook is zij bekend uit Lotharingen. In Duitschland

sporadisch en zeer verspreid; zij werd gevonden bij Neu-Strelitz

in Mecklenburg, éénmaal bij Munster in Westfalen, bij Syke

in den omtrek van Bremen, in de Rijnprovincie en een

enkele maal in Brandenburg. Op het Duitsche Noordzee-

eiland Memmert werd fonscolombei Eénmaal bij zuidenwind

gevangen (6). Het voorkomen dezer soort in het zuiden van

Brabant en in Limburg is zeer waarschijnlijk.

S. flaveoium LINNAEUS 1758.

Basis van den achtervleugel bij het & tot aan 4, of tot

eenige cellen distaal van 7 over de geheele breedte diep

goudgeel gekleurd. In den voorvleugel goudgele stralen in

safe; Ac: bij. hets Pis, het basale geel, lichter en minder

duidelijk begrensd, bovendien is in den voorvleugel nog een

gele nodaalvlek aanwezig. Voorhoofdsbasis met een breede,

scherp begrensde gitzwarte streep, welke zich tegen den

oogrand nog een eindje naar omlaag voortzet. Middenlob

en randen der zijlobben van den onderlip steeds zwart.

dg. Voorzijde van den kop helder oranjerood. Thorax rood-

achtig-goudbruin, zijden ventraal iets lichter, meer roodgeel ;

zijnaden duidelijk. Abdomen segm. 3—4 iets ingesnoerd,

naar het einde niet verbreed; dorsum donker scharlakenrood,

latero-ventraal diepzwart. Segm. 8 en 9 van boven met een

fijn zwart langsstreepje over het midden. De vele vlek op

den achtervleugel weinig variabel, steeds het einde van #

bereikend, of hoogstens 2 of 3 cellen distaal hiervan.?) Bij

het levende dier is de vlek helder oranjerood van kleur.

Pterostigma rood.

Genit. 27 seam.; hamulus.breed ‚en lang; bu.st-senr bist.

ook W.J. LUCAS, resp. (226, pp. 142— 143) en (218, pp. 79— 80). In Aug. 1923

werd zij ook gevangen bij Penryn in Cornwall, op de uiterste Z.W.-punt

van Groot-Brittannië,

2) Een o uit het Mantingerzand nabij Wijster (Dr.) wijkt af in het

volgende: Geheele voorvleugel tot aan .Irc goudgeel van kleur; aan

den nodus een goudgeel vlekje, hetwelk zich in het basale deel ca. 2

cellen proximaal, in het distale deel ca. 2 cellen distaal van den nodus

uitstrekt. In den achtervl. is de basisvlek zeer groot en reikt van den

nodus in een boog tot aan den vleugelrand bij het einde van .4?

(18. VIII. 1924, leg. W. BEYERINCK).

146 M. A. LIEFTINCK,

over een zeer kleinen afstand van elkaar gescheiden, van

gelijke lengte. Bi. t. haakvormig gekromd, bu. t. breed en

afgerond (fig. 23).

Q. Voorhoofd en clypeus heldergeel. Thorax en abdomen

grijsachtig-bruingeel ; thoraxzijden ven-

traal heldergeel. Abdomen vrij smal,

doch breeder dan bij het &; onderkant,

evenals een breede, op de segment-

grenzen smal-onderbroken zijstreep op

segm. I—10, zwart van kleur. Bij vol-

wassen dieren is de geheele onderzijde

van het abdomen grijsblauw berijpt.

Vleugelteekening zeer variabel, safraan-

geel van kleur. In den voorvleugel een

variabele nodaalviek, welke meestal

Fig. 23. Sympetrum _ gescheiden is van de gele basisvlek;

flaveolum L. gd. Genit.

2e segm., lateraal. Be- È :

haring weggelaten. basisvlek, die het geheele voorste vleu-

Vergroot (orig.). geldeel beslaat en veelal verbonden is

in den achtervleugel een dergelijke

met de nodaalvlek. Het geel is minder intensief en minder

scherp begrensd dan by het .

Bij de 9 var. hyalinata (RODZIANKO) DZIEDZIELEWICZ 1902,

zijn de vleugels glashelder, met uitzondering van een klein

geel vlekje aan de basis van den achtervleugel. ')

Genit.: valvula vulvae zeer klein, niet afstaand, in den

vorm van 2 kleine, driehoekige plaatjes, welke nauwelijks

1], der lengte van segm. 9 bereiken. — Grootte variabel.

Lenpte if abd 24, ‘av. 228 pt.) 2, Ostade 24 NEN

pt: 2.5 mM. Zie: afb. OUDEM., PI. Il, fig. 6: (kleur dermmiëns

gels niet aangegeven).

Geheel Europa. Van de eerste dagen in Juli tot eind

September (Juli, Augustus) vrij algemeen door geheel Neder-

1) Door L. VON MIERZEJEWSK! werd nog eene andere variëteit van

flaveolum beschreven. Het bestaansrecht dezer Q var. ernae lijkt mij zeer

onaannemelijk, temeer daar de uitbreiding der gele vlekken op de vleu-

gels van het 9 aan een groote fluctuatie onderhevig is. M. i. is deze

variatie eenvoudig als een kleur-afwijking op te vatten. De oorspronke-

lijke beschrijving met een afb. der vleugels is te vinden in L. v. MIER-

ZEJEWSKI „Die Libellen (Odonata) der Insel Ösel (Livland, Russland)”,

[Zool. Bot. Ges. Wien, 63, pp. 300—307, 1913].

ODONATA NEERLANDICA. 147

land in moerassen, zoowel in de diluviale zandstreken als

in de duinen. In sommige jaren ook gewoon in het laagveen-

en kleigebied. Zij werd ook aan leemplassen aangetroffen.

Op de Noordzee-eilanden is zij bekend van Terschelling.

S. flaveolum houdt van moerassige plekken aan hoogveen-

plassen en in het bosch, vliegt weinig of nooit over open

water en rust steeds uit op den grond, vooral daar waar

deze dicht met Erica en Sphagnum is begroeid. *) Zij

vliegt reeds vroeg in het jaar, nog vóór S. vulgatum en is

veel minder schuw dan hare verwanten.

Bij Valkeveen en Muiderberg trof ik deze soort eens in

zeer groot aantal aan op pas gemaaide hooilanden, dicht bij

de Zuiderzee. Zij schijnt zich ook uit eenigszins brak water

te kunnen ontwikkelen Herhaaldelijk werd flaveolum op

de Duitsche Noordzee-eilanden aangetroffen, met name op

Borkum, Juist, Memmert, Spiekeroog en Wangeroog (6).

De © var. hyalinata DZIED. is in ons land gevonden in

Noord-Holland bij Valkeveen (1 9, 21. VII. 1923! !), bij Wijster

in Drente (1 Q, 21. VII. 1924, leg. W. BEYERINCK!) en bij Win-

terswijk (1 Q, 17. VI. 1924, leg. J. KOORNNEEF) In Duitsch-

land bij Bonn aan den Rijn en in België bij Hollogne sur

Geer (prov. Luik).

.(S. meridionale DE SELYS 1841).

Basis van den achtervleugel hoogstens met een klein,

onscherp begrensd, lichtgeel vlekje. Voorhoofd aan de basis

met een uiterst fijn zwart streepje, meestal zeer onduidelijk

en soms bijna geheel afwezig. De zwarte naden op de thorax-

zijden eveneens sterk gereduceerd. Pooten grootendeels geel-

achtig, slechts aan den binnenkant zwart gestreept.

cd. Voorhoofd, clypeus en monddeelen helder roodgeel.

1) Aan een, grootendeels uitgedroogden heiplas bij Epe (Veluwe), trof

ik eens een aantal volwassen dig aan, die voortdurend uitrustten op de

uitgebloeide bloemen van Erica tetralix. De dophei-bloemen hadden

dezelfde warme, goudbruine kleur als de faveolum-g en het was in

hooge mate verrassend te zien, hoe verscheidene individuen regelmatig

trachtten. zich op de bloemtrosjes neer te zetten, hetgeen hun, door

handig balanceeren, dan ook meestal goed gelukte. Het was bijkans

een onmogelijkheid, de dieren in dezen beschuttenden toestand te ont-

dekken en het lijkt mij geenszins uitgesloten, dat zij op deze wijze de

jnsecten tot zich trachtten te lokken (10. VII. 1923!!) (471).

148 M. A. LIEFTINCK,

Thorax gelijkmatig roodgeel, met zeer diffuse aanduiding

van een groenachtige antehumeraalstreep; zwarte zijnaden

zeer onduidelijk. Abdomen slank en dun, segm. 3—4 weinig

ingesnoerd en het einde slechts weinig verbreed; helder

geelrood van kleur. Segmentgrenzen door uiterst fijne, gele

ringetjes aangeduid. Vleugeladering grootendeels roodgeel.

Pterostigma helderrood met verdikte, zwarte randaderen.

Genit. 2° segm.: bi.t. van den hamulus langer dan bu. t.,

groot, sterk afstaand en bijna recht, aan den uitersten top

haakvormig omgebogen (fig. 24).

Q. Lichaamskleur inplaats van geelrood, zeer licht groen-

achtig-geel; thoraxzijden meer witachtig-geel. Pooten als bij

het 4, doch de buitenzijde der dijen soms uiterst fijn zwart

gestreept. Pterostigma bruingeel met zwarte randaderen.

Genit.: valvula vulvae klein, niet opgericht en niet inge-

sneden; halfcirkelvormig afgerond.

Lengte abd: 25, av. 28, pr. 39iQlabd: 25; “avenger

pt. 3 mM.

Niet inlandsch. Bewoner van het Middellandsche Zeegebied

en verspreid over geheel Midden-Europa, doch — uitgezon-

derd in de Alpen — overal zeldzaam.

Noordwaarts dringt zij nog door tot in

Duitschland en België. In Duitschland

werd zij aangetroffen bij Kassel in Hes-

sen. Naar het schijnt niet zeldzaam in

Lotharingen. In België zeer lokaal en

vroeger op enkele plaatsen algemeen,

van begin Aug. tot 15 Sept.; zij werd

aldaar herhaaldelijk gevonden in de

moerassige streken van de prov. Luik,

Namen en Limburg, alsmede in de

omgeving van Ixelles. Vrij gemeen in

Fig. 24. Sympetrum Luxemburg. In Engeland werd merz-

meridionale SELYS, d.

Genit. 2e segm., lateraal, i

Beharing weggelaten. Londen en ééns in het zuiden des lands

Vergroot (orig.). aangetroffen. De noordelijkste vind-

plaats dezer soort is gelegen in Westpruisen (Tucheler Heide) !).

dionale in vroeger tijden éénmaal bij

1) In de Alpen is S. weridionale tot ca. 1800 M. hoogte eene gewone

verschijning; Ris ving haar nog op eene hoogte van 3000 M. In Savoye

ODONATA NEERLANDICA, 149

Het voorkomen dezer soort in Nederland, met name in

Noord-Brabant en Limburg (gedurende Aug. en Sept.) is

zeer waarschijnlijk *).

trof ik de soort in klein aantal aan langs een snelstroomend riviertje

op grazig terrein en op pas gemaaid hooiland op 1450 M. hoogte. Naast

deze soort vloog daar ook S. s/rzolatum CHARP., doch slechts in weinige

individuen. — In Italië constateerde ik het voorkomen bij de zeebad-

plaats Marina di Pisa, waar ik reeds den r3den Mei een exemplaar

buitmaakte.

2) Zeer merkwaardig is het feit, dat zich bij imagines van S. meridio-

nale en S. fonscolombei, in den regel op de onderzijde der vleugels,

aan de aderen een groot aantal larven van watermijten (Mydrachnidae)

hebben vastgehecht. Deze mijten zijn aanvankelijk kleurloos, doch op

lateren leeftijd nemen zij een zeer in ’t oog vallende, helder oranje-

roode kleur aan, waardoor bij de aangetaste insecten reeds op eenigen

afstand is te zien, dat zij met deze Acari zijn behebt. Het voorkomen

van mijten op de vleugels van Odonata is uitsluitend geconstateerd bij

eenige soorten van het genus Sympefrum en bij nog enkele tropische

Anisoptera. Wat de aanwezigheid betreft van deze roode, zespootige

Hydrachniden-larven op Sympetrum spec., kan nog gezegd worden, dat

deze slechts zelden ontbreken op de vleugels van S. #e7idionale, hetgeen

de vermoeding rechtvaardigt, dat eene eigenaardige correlatie in de

levenswijze bestaat tusschen deze mijten en genoemde libel. Bij 13 exempl.

van S, meridinnale, door MC LACHLAN op verschillende plaatsen in

Frankrijk verzameld, was slechts één ex. geheel vrij van mijten, terwijl

bij de overige 12 tezamen niet minder dan 431 Acari op de vleugels

waren vastgehecht. MC LACHLAN schreef over deze soort o. m.: “its liability

to have the well-known red Acari attached to the wings (sometimes in

enormous numbers) is so marked as to be almost a specific character

of the insect itself, few specimens being entirely free from them”

(Entom. Monthl. Mag. XX. 1884, p. 253); voorts ook: “They were firmly

fixed on the nervures towards, and at the base of the wing, and almost

(but not quite) invariably on the under side, and whatever might be

the number on any particular dragonfly it was always divided nearly

symmetrically on the two sides of the insect, those much infested having

a very pretty appearance, from the wings appearing as if spotted with

bloodred” (Ibid., XIII, 1876, p. 95).

KRENDOWSKI (Trud. Charkow Univ., Tom. XII, 1878, pp. 221—286)

gaf eene beschrijving en zeer goede afbeeldingen van de larvenstadia

der mijten, voorkomende op S. meridionale; deze moesten volgens den

schrijver tot Arrhenurus papillator MüLL. gerekend worden, doch de

Arachniden-specialist F. KOENIKE heeft de juistheid dezer determinatie

later tegengesproken zonder evenwel de soort met zekerheid te kunnen

bepalen. De bewering van SOAR als zouden de parasiteerende mijten op

thorax en abdomen van vele Zygoptera tot Arrhenurus globator moeten

behooren, is eveneens gebleken onjuist te zijn. Reeds in 1778 beschreef

DE GEER roodgekleurde Acari van den thorax eener kleine Agrionide

onder den naam van Acarus libellulae, daarbij tevens de identiteit

met A. gymnopterorum L. constateerende; door deze en andere oude

schrijvers zijn de mijten steeds voor volwassen individuen aangezien. —

159 M. A, LIEFTINCK,

S. vulgatum LINNAEUS 1758.

Basis van den achtervleugel hoogstens met een klein,

onscherp begrensd lichtgeel vlekje. De zwarte streep aan

de voorhoofdsbasis is scherp begrensd en zet zich tegen den

oogrand zeer duidelijk een eindje naar omlaag voort. Pooten

met een gele streep op de buitenzijde van dijen en schenen,

overigens zwart.

gd ad. Kop bruinachtig-geel tot -groen, voorhoofd donker-

rood, bovenlip lichter; oogen bruin met groenen glans.

Thorax dorsaal diffuus bruinachtig-groen, met duidelijke,

roode nuanceering; antehumeraalstreep meestal goed zicht-

baar, vuil-groenachtig. Toraxzijden gelijkmatig donkerrood,

met zwarte naden, ventraal levendiger van kleur: een citroen-

geel vlekje achter op de epimeren van den metathorax.

Vleugels glashelder; bij oude ex. bruinachtig verdonkerd.

Vleugelwortel donkerrood. Adering bruinrood, pterostigma

donkerrood.

Abdomen slank; segm. 3 —4 duidelijk en vrij sterk inge-

snoerd en 6—8 overeenkomstig verbreed, donkerrood van

kleur. Zijkanten fijn zwart gezoomd; segmentgrenzen en een

klein stipje aan weerszijden op segm. 5—8 lichter van kleur.

Thorax ventraal evenals de pooten dun grijsblauw berijpt.

g juv. Lichaamskleur helder geelbruin, antehumeraalstreep

zeer duidelijk, evenals de thoraxzijden geel. Abdomen aan-

vankelijk licht roodgeel, later levendiger gekleurd.

Genit. 2° segm. bi. t. van den hamulus niet langer dan

De gewoonte van vele Hydrachnidae om zich vast te zetten op de

onderzijde der vleugels van Sympetrum, is eenigermate te verklaren

uit het feit, dat de Anisoptera reeds dadelijk na het uitkomen de vleu-

gels horizontaal ontplooien, in tegenstelling met de Zygoptera, waar deze

samengevouwen blijven tot de eerste vlucht; op vleugels van Zygoptera

zijn nimmer Acari waargenomen. — Ris heeft meer dan eens ook

Odonaten-lar ven gevonden, welke bezet waren met mijten en met name

bij Sympetrum sanguineum Mürr. en Ænallagma cyathigerum CHARP.

waargenomen, dat de „parasieten” van de larvenhuid op de imagines

overgingen. Van parasitisme in de eigenlijke beteekenis is in het onder-

havige geval geen sprake; de volwassen Odonaten worden in alle gevallen

slechts als transportmiddel ter verspreiding der Hydrachniden gebruikt.

[Vgl. CAMPION (60) en C. D. Soar, “Notes and Observations on the

Life-history of Freshwater-Mites”, Journ. Quekett Micro-Club, 1906,

pp. 359—370, pls. 26— 30).

ODONATA NEERLANDICA. ISI

den bu. t., gelijkmatig en zeer duidelijk omgebogen, doch

vrij breed (fig. 25).

Q ad. Lichaamskleur diffuus grijsbruin; het abdomen (vooral

aan den rugkant) vlekkig rood gekleurd.

Thoraxzijden lichter dan bij het 4; ante-

humeraalstreep geelachtig, dorsaal in het

bruine overgaand. Pooten ook aan de

binnenzijde geel gestreept. Vleugels glas- È)

helder, bij oude dieren soms sterk ver-

donkerd. Adering bruinachtig; pterostigma

donkerder dan bij het g. Abdomen met

parallele zijden, doch segm. 6—-8 iets ver-

breed. De segm. met fijn-zwarte zijkanten

en een, op ieder segment onderbroken,

donkere zijlijn. Dorsum van segm. 8 en 9

È È Fig. 25. Sympetrum

met een dik, zwart langsstreepje. ml

vulgatum L. 3. Genit.

Genit.: valvula vulvae groot, onder een 2e segm., lateraal.

rechten hoek afstaand, smal-elliptisch, met Beharing weggelaten.

È : Vergroot (orig.).

afgeronden of bijna spitsen top.

Eenstergtsabde 27 avio20.5,>pt.2.5 5,9) abd: 25, av. 28,

pt. 2.5 mM.

Van ca. half Juli tot in October (Augustus) overal in ons

land aan stilstaand water. Gewoon, doch minder algemeen

dan s¢rzolatum. In tegenstelling met deze, haar naaste ver-

wante, is S. vulgatum gebonden aan water en meestal slechts

in de naaste omgeving van hare geboorteplaats aan te treffen.

Zij vliegt echter ook, vooral tegen het einde van den vlieg-

tijd en dikwijls in gezelschap van szrzolatum, in zandwegen

aan greppels en boschranden. De dieren zitten dan, meestal

in groot aantal bijeen, op den weg of op prikkeldraad van

rasterhekken, waar zij zich koesteren in de zon.

Ook op Texel en Terschelling. In Noord-Europa is deze

soort nog in Noorwegen en Lapland aangetroffen, doch ín

Engeland is zij merkwaardigerwijze zeer zeldzaam en beperkt

tot het Zuiden; zij werd hier gevonden bij Hull en bij

Bookham Common in Surrey. Ook op eenige der Duitsche

Noordzee-eilanden is vulgatum opgemerkt, namelijk op Bor-

kum, Juist, Memmert (alg.) en Wangeroog (6).

152 M. A. LIEFTINCK,

S, striolatum CHARPENTIER 1840.

Basis van den achtervleugel hoogstens met een klein,

onscherp begrensd lichtgeel vlekje. De zwarte streep aan de

voorhoofdsbasis in den regel scherp begrensd en smaller

dan bij vulgatum; deze zet zich niet naar omlaag voort, doch

eindigt tegen den oogrand. Pooten met twee gele strepen

op de buitenzijde der dijen; de laterale streep is de smalste,

doch tevens de meest constante.

d' ad. Kop bruingeel, voorhoofd lichtrood, monddeelen iets

lichter; oogen roodbruin. Thorax dorsaal bruinachtig-rood,

antehumeraalstreep diffuus groenachtig, minder zichtbaar dan

bij vu/gatum. Thoraxzijden tusschen schoudernaad en het

stigma en op het metepimerum ventraal helder citroengeel,

dorsaal langzamerhand in vuil bruinachtig-groen overgaand;

mesepimeren donker bruinrood, infra-episterna donkerrood.

Vleugelwortels helderrood. Vleugels glashelder, bij oude dieren

bijna altijd sterk gebruind. Adering bruinrood, pterostigma

EED

mes Ieren RS

ES ES IS rr ERG

RER si

ris

Fig. 26. Sympetrum striolatum CHARP. g. Vleugelpaar, vergroot

(naar TILLYARD).

rood (fig. 26). Abdomen slank, segm. 3—4 slechts weinig

ingesnoerd en het einde bijna niet verbreed, helder geelrood

van kleur. Zijkanten zeer fijn zwart gezoomd en aan weers-

zijden aan het eind van segm. 3—6 met onduidelijke donkere

stipjes. Gele vlekken op den onderkant van den thorax en

segm. I—3 ventraal zeer dun lichtblauw berijpt.

d'juv. Lichaamskleur licht bruingeel, abdomen meer oranje;

antehumeraalstreep geelachtig, minder duidelijk dan bij vu/ga-

tum juv. Thoraxzijden geel.

ODONATA NEERLANDICA. 153

Genit. 2° segm.: bi. t. van den ham. langer dan den bu. t.,

bijna recht en slechts aan den uitersten top omgebogen,

geelachtig met zwarten top. Veelal zijn de beide bi. t. ge-

kruist (fig. 27).

Q ad. Lichaamskleur diffuus grauwbruin; het abdomen

soms vlekkig rood gekleurd, doch in

den regel bij adulti egaal grauw van

kleur. Thoraxzijden iets lichter dan bij

het #; antehumeraalstreep vuil groen.

Pooten ook aan de binnenzijde duide-

lijk geel gestreept. Vleugels glashelder,

bij adulti verdonkerd. Abdomen iets

slanker dan bij vulgatum, segm. 6—8

niet verbreed; de segm. met zwarte

zijkanten en een tamelijk breede, zwarte

langsstreep op de achterste helft van

ieder segment. Dorsum van 8 en 9

Fig. 27. Sympetrum

7 . striolatum CHARP. d'.

met een dik, zwart langsstreepje. Genit. 2e segm., lateraal.

Genit.: valvula vulvae onder een hoek Beharing weggelaten.

van 6o® afstaand, breed afgerond en VE AU TEE

in het midden met een zeer zwakke uitranding.

De subsp. str. nigrifemur DE SELYS !) onderscheidt zich

1) Deze subspecies, in 1916 door F. RIS voor het eerst als zoodanig in

het systeem opgenomen en uitvoerig beschreven (324, pp. 1176—1180),

werd reeds in 1884 en 1887 door E. DE SELYS LONGCHAMPS als Diplax

vulgata race nigrifemur van het eiland Madeira vermeld (Ann. Soc. ent.

Belg. 28, p. 35 en ibid. 31, p. 66). Verschillende onderzoekers, zooals

MORTON en Ris, beschouwen de subsp. nigrifemur als een, door den

invloed van het klimaat ontstanen, afwijkenden vorm, welke voornamelijk

zou voorkomen in streken met een zeer mild klimaat, zooals aan de

Westkust van Schotland. Zoo werden door Ris gedurende den zeer

koelen en natten zomer van 1913 in Zwitserland dergelijke afwijkende

exemplaren aangetroffen, die hier door de abnormale weersgesteldheid

als variëteiten zouden zijn ontstaan, Overeenkomstige gevallen bij Lepid-

optera werden door STANDFUSS experimenteel vastgesteld en laten toe,

dat iets dergelijks ook bij de Odonata als waarschijnlijk aangenomen

wordt (loc. cit, pp. 1179—1180). Een 9 van deze subspecies, afkomstig

van Stornoway (Hebriden), werd in rgoo beschreven en afgebeeld door

W. J. Lucas (The Entomologist, 33, p. 139) en exemplaren uit Schot-

land door denzelfden auteur, onder den naam van Sympetrum nigrescens,

in het jaar 1911 (Ibid., 45, p. 171). Tenslotte is zij bekend geworden uit

West-Schotland, Ierland en Noorwegen (K. J. MORTON, The Entomologist,

1914, P.7 1, tig. 2).

154 M. A. LIEFTINCK,

van het type door de volgende kenmerken. De zwarte streep

aan de voorhoofdsbasis zet zich een eindje langs den oognaad

voort naar omlaag. Schoudernaad breeder zwart gezoomd.

Het, bij sérzelatum tot aan het stigma verloopende zwarte

streepje, richt zich tot aan den bovenkant naar omhoog en

treedt aldaar in verbinding met den schoudernaad, waardoor

het geheele metepisternum door een breeden, zwarten rand-

zoom wordt omgeven; bovendien wordt deze ruimte nog

door een schuine, donkere anastomose in twee ongelijk-groote

vlekjes verdeeld, waarvan die aan het stigma de kleinste en

driehoekig van vorm is. Pooten grootendeels donker, gele

strepen op dijen en schenen ook aan de buitenzijde geredu-

ceerd. -— Grootte zeer variabel.

Lengte lg abd. 28, av.r20, spt... 2.7. 9Nabdio2 re

pt: 3, mM:

Bewoner van bijna geheel Europa (uitgez. goeddeels Scan-

dinavié en Lapland), Noord-Afrika en West-Azié.

Van midden Juli tot in November (Sept., October), overal

in Nederland uiterst algemeen aan stilstaand water. Deze

soort verspreidt zich in den nazomer over een uitgestrekt

gebied en is dan ook op zeer droge en onverwachte plaatsen

aan: te treffen, dikwijls op grooten afstand van het water

verwijderd. Zij verschijnt in de herfst veel in de steden en

vliegt zelfs de huizen binnen; soms in aantal op klimop-

begroeide heggen in stadstuintjes. Evenals S. fonscolombei

vereenigt ook s#iolatum zich somtijds tot groote zwermen,

die zich voornamelijk langs de kust naar andere streken

verplaatsen. Dergelijke waarnemingen werden ook ín ons land

meermalen gedaan. ') — Omtrent het overwinteren dezer

1) Gedurende den zeer warmen en drogen nazomer van 1922, werd

door den heer J. HEIMANS de volgende belangwekkende waarneming

gedaan.

Bij een bezoek aan de groote havenhoofden van IJmuiden werden

copuleerende paren eener Sympetrum-soort opgemerkt, welke boven de

pieren en de zee rondvlogen en de eieren in het zeewater aflegden,

waarbij althans werd waargenomen, dat zij herhaaldelijk neervlogen en

dat het abdomen van het @ het water telkens even aanstipte. De heer H.

deelde mij schriftelijk nog het volgende mede: „Er waren aan den

zuidkant van de basis der Zuiderpier een heel tijdje lang niet een maar

verscheidene paartjes zoo bezig. Het water lag aan die Zuideroksel van

de Pier in de volle zon en de oppervlakte was heel stil en spiegelglad.

ODONATA NEERLANDICA. 165

soort verkeert men nog in het onzekere; het werd slechts

bij hooge uitzondering in Frankrijk en Zwitserland gecon-

stateerd, zoodat van regel geen sprake is. [Vgl. DE SELYS

(396, pp. XXVII—XXVIIT en MEYER-Dür, „Die Neuropteren-

Fauna der Schweiz”, etc. (Mitt. Schweiz. ent. Gesellsch., 4,

p- 325, 1874)].

Exemplaren, welke naderen tot de subsp. nıgrifemur

DE SELYS, werden gevonden in het Naardermeer (Q ad.

30. IX. 192411), bij den Haag (9 juv., 10. VII. 1922!).en bij

aren, Nd.Hollı (Oruvs227.VI1.71922:!),

Bij het eerstgenoemde ex. zijn de pooten grootendeels

zwart, doch de donkere anastomose op het metepisternum

ontbreekt; bij de beide laatsten zijn de pooten niet verdon-

kerd en is de donkere anastomose door een grauw-zwarte

schaduw aangeduid. In tegenstelling met RIS, die in dezelfde

mate afwijkende exemplaren tot de subspecies rekent, meen

ik genoemde stukken toch niet onder dezen naam onder te

mogen brengen.

S. striolatum werd op de Duitsche Noordzee-eilanden Juist,

Memmert en Wangeroog aangetroffen (6).

(Van deze soort werd eens een typisch {-exempl. gevangen,

hetwelk op de onderzijde der vleugels bezet is met bruinachtig

gekleurde larven van Acari, behoorende tot de Zydrachnidae ;

deze mijten zijn zóó klein, dat zij met het bloote oog ter-

nauwernood zichtbaar zijn. Vermoedelijk behooren deze dieren

tot een geheel andere soort dan die welke op de vleugels van

S. meridionale en S. fonscolombei zijn aangetroffen. (Savoye,

Pralognan, VIII. 1924!!)

(S. pedemontanum ALLIONI 1766).

Vleugels kort en breed; basis van den achtervleugel met

een uiterst klein, geel vlekje. Adering in het einddeel van

We hebben ze niet kunnen vangen en ook niets van de eieren kunnen

opvangen, maar wel duidelijk opgelet, dat de dieren met de achterlijfs-

punt het water aanraakten en dus naar alle waarschijnlijkheid eieren

aflegden”,

Hieruit zou men kunnen afleiden, dat in de duinen of verder het

land in watergebrek heerschte, hetgeen — gezien den bijzonder drogen

zomer — zeer wel mogelijk is. Omtrent de soort hebben wij geen zeker-

heid, doch wellicht is het .S. s/riolatum geweest.

156 M. A. LIEFTINCK,

den vleugel zeer dicht en geel- of roodachtig van kleur.

Hiermede gaat gepaard het in nagenoeg alle gevallen aan-

wezig zijn van 2 celrijen Rs— Rspl. Voor- en achtervleugels

in het postnodale gedeelte met een vrij scherp begrensde,

eenigszins bochtige, goudbruinen dwarsband, die zich van

het midden tot 1—4 cellen proximaal van het pterostigma

uitstrekt.

d. Kop klein; voorhoofd, clypeus en monddeelen geelrood.

Thorax smal en bijzonder kort, dofrood van kleur, aan de

zijden iets lichter. Pterostigma relatief breed, rood met dikke

zwarte randaderen. Abdomen levendig scharlakenrood, vrij

kort en breed, sterk afgeplat. Segm. 3—4 zeer weinig inge-

snoerd en 7—g slechts matig verbreed. Dorsum van segm. 9

in den regel met een zwart langsstreepje en de zijden, vooral

van 8 en 9, met een zwarten randzoom.

Genit. 2° segm.: hamulus klein, de

beide takken van gelijke lengte; bu. t.

smal-elliptisch en een weinig naar ach-

teren gericht, bi.t. zwak gekromd, de

uiterste spits naar achteren en naar

buiten omgebogen !) (fig. 28)

Q. Lichte deelen van den kop geel.

Thorax iets minder kort dan bij het 4,

van boven vuil bruinachtig van kleur;

de zijden heldergeel, met fijn-zwarte

| naden. Pterostigma citroengeel, met

i GEEN dikke zwarte randaderen. Abdomen

Genit. ze segm., lateraal. geelbruin, met een zwart langsstreepje

Beharing weggelaten. op segm. 8 en 9; latero-ventraal zwart.

Verrerie) Genit.: valvula vulvae zeer klein, ca.

1/, der lengte van het 9° sterniet; niet afstaand en diep

tweelobbig.

Lichaamslengte, evenals de breedte van den donkeren

dwarsband der vleugels, variabel. ?)

Lenste (abd. 21, av. 24, pt. 3; 0 abd, 20, av. 22, pt. ae

1) De genitaliën van het 2e segment vertoonen bij deze soort nogal

veel gelijkenis met die van S. danae, doch het geheel is kleiner.

2) Volgens F. Rıs (324, p. 654) hebben de exemplaren uit het hooge

bergland donkerder gekleurde en breedere dwarsbanden op de vleugels.

ODONATA NEERLANDICA, 157

Niet inlandsch. Deze zeer typische en afwijkende berg-

bewoner komt in geheel Midden-Europa en een groot deel

van Noord-Azié voor, doch bewoont voornamelijk de berg-

achtige streken. Zeer verspreid en sporadisch komt zij echter

ook in de lagere en meer noordelijke deelen van Europa

voor. In het aangrenzend gebied van Duitschland werd zij

gevonden bij Boizenburg in Mecklenburg en bij Kassel in

Hessen-Nassau. ') In België bewoont pedemontanum de laag-

gelegen en vochtige Kempen; zij werd aldaar gevonden bij

Vogelsanck, Hasselt en in de buurt van Roermond; ook

wordt zij vermeld van Arlon en van Biron bij Ciney. Volgens

DE SELYS is zij echter zeer zeldzaam en vliegt in België van

24 Augustus tot eind September. In Frankrijk komt zij

volgens MARTIN alleen in het uiterste Noorden voor. Ook

in Elzas-Lotharingen. Uit Engeland en Denemarken niet

bekend. Het voorkomen in ons land, namelijk op enkele

plaatsen in Brabant en Limburg, is niet onwaarschijnlijk.

S. depressiusculum DE SELYS 1841.

Basis van den achtervleugel met een duidelijk, doch klein,

oranjegeel vlekje. Vleugeladering zeer fijn en vrij dicht, in

't bijzonder in het topgedeelte der vleugels. Kop groot; de

streep aan de voorhoofdsbasis zeer breed en diepzwart, aan

den voorrand zeer opmerkelijk gegolfd of onregelmatig inge-

sneden. Thorax zeer smal.

d. Voorhoofd, clypeus en monddeelen heldergeel. Thorax

dorsaal goudbruin of olijfbruin, soms eenigszins grijsachtig-

groen van kleur. Zijden geel, met vrij breede, zwarte naden.

Pterostigma vuilgeel of (bij adulti) lichtrood. Abdomen vrij

kort en breed, depres; segm. 3-4 duidelijk, doch weinig

ingesnoerd en 7—9 slechts matig verbreed. Helder geelrood

van kleur; onderzijde geel. Zijden van segm. 3—8 met een

duidelijk, doch veelal niet scherp begrensd, komma-vormig

vlekje; dorsum van 8 en 9 met een zwart langsstreepje.

1) Voor de kennis van de verspreiding dezer soort in Noord-Duitsch-

land, is het van belang te vermelden, dat dedemontanum behalve in

Mecklenburg ook op enkele plaatsen in Oost-Pruisen is waargenomen

(O. LE Ror, „Die Odonaten von Ostpreusen”, Schr. Phys. ökon. Ges.

Königsberg, 52, p. 24, 1911),

158 M. A, LIEFTINCK,

Vleugels soms over het geheele oppervlak met een geel-

achtige tint.

Genit. 2° segm.: hamulus klein, de beide takken ongeveer

van gelijke lengte; bi. t. slank en vrij sterk gekromd, bu. t.

aan de basis breed, doch naar het einde sterk versmald (fig. 29).

Q. Lichaamskleur iets lichter dan bij

het g. Vleugels langer en vooral in

°t oogvallend breeder; bij volwassen

dieren diffuus en vlekkig grijsachtig-

bruin. !) Pterostigma bruingeel. Abdo-

men geelbruin; de kommavlekjes aan

de zijden in den regel grooter- dan bij

het % en zeer duideliik zichtbaar.

Genit. valvula vulvae uiterst kort, niet

afstaand en niet ingesneden.

Lenste io fabd. 22; av. 26, Mats

Q abd. 24, av. 28, pt. 2.6 mM. (België).

Grootte variabel.

EIA Leet Au u Deze soort bewoont

Beharing weggelaten. Midden-, Zuid- en Oost-Europa, be-

Genit. 2e segm., lateraal. nevens een groot deel van Azië, In

Vergroot (orig). Nederland werd zij slechts tweemaal

gevonden, nl. 1 9 bij Reuver in Limburg (leg. MAURISSEN,

in Juli) en 1 © bij Oisterwijk in Noord-Brabant (SNELL. VAN

VOLLENH., in Augustus). In België is depressiusculum lokaal,

doch uiterst algemeen op verschillende plaatsen in de moe-

Fig. 29. Sympetrum

rassen van de Kempen; in de prov. Limbourg werd zij in

groote hoeveelheden gevangen aan de moerassen bij Stockroye,

Genck en in de omgeving van Maesyck. Zij zou volgens

DE SELYS vooral in Juli en Augustus, volgens BAMPS en

CLAES van 7 Juli tot eind October in België voorkomen.

In het aangrenzend gebied van Duitschland niet zeldzaam in

Rijnland (o.a. bij Kleef, Viersen, Wahner Heide, Bonn etc),

in Westfalen bij Munster en tenslotte in Brandenburg. Ook

1) Exemplaren met sterk bruin-gewolkte vleugels, die men veeleer als

zeer oude uitkleuringsvariaties zou moeten beschouwen, werden door

DZIEDZIELEWICZ als eene aparte variëteit (var. ##b2/a DZIED.) beschreven

en afgebeeld (vgl. J. DZIEDZIELEWICZ, „Odonata Haliciae”, etc., Lemberg,

1902, p. 75, tab. 3, fig. 8 en 9; „alis longitudine leviter, ditione noduli

pterostigmatisque densius fusco nebulosis”).

ODONATA NEERLANDICA, 159

is zij bekend uit Lotharingen. Het voorkomen in Engeland

en Denemarken is nog niet geconstateerd en ook niet zeer

waarschijnlijk.

In hare levenswijze zou deze soort de meeste gelijkenis

met de verwante S. pedemontanum vertoonen. Beide soorten

zouden niet over open water, doch bij voorkeur over geheel

dichtgegroeide, moerassige plaatsen, rondom plassen en meren,

rondvliegen; ook zouden zij bij zonneschijn reeds in de vlucht

kenbaar zijn aan den iriseerenden goudglans op de vleugels

Wel RIS, 324, p. 656).

S. sanguineum MÜLLER 1764.

Basis van den achtervleugel met een goudgeel vlekje, het-

welk bij het © grooter en minder scherp begrensd is dan

bi het g. Voorvleugelbasis met korte gele stralen in sc en

cu. Adering veel minder dicht en fijn dan bij de beide vorige

soorten; het topgedeelte wijdmazig. De zwarte streep aan de

voorhoofdsbasis breed en niet of nauwelijks gehakkeld.

dg. Voorhoofd en clypeus bloedrood, monddeelen grooten-

deels oranjerood van kleur. Oogen dorsaal roodbruin, overi-

gens meer olijfbruin. Thorax bronskleurig-bruin, de zijden

iets lichter; zijnaden duidelijk, zwart.

Abdomen zeer slank, vrij kort en niet

afgeplat; segm. 3—4 sterk ingesnoerd

en 6 —8 overeenkomstig verbreed. Dor-

sum intensief bloedrood gekleurd, met

fijn-zwarte zijkanten en een scherp be-

grensd zwart langsstreepje op segm. 8

en 9. Onderzijde rood met zwarte tee-

kening. Pterostigma dof bruinrood.

Genit. 2° segm : hamulus groot; bi. t.

langer dan den bu. t., slank en bijna

recht met haakvormig omgebogen spits. :

(fig. 30). AE 30. Sympetrum

sanguineum MULL. d.

Q. Lichaamskleur bruingeel, inplaats Genit. ze segm., lateraal.

van rood. Thoraxzijden ventraal hel- Beharing weggelaten.

Vergroot (orig).

dergeel. Abdomen met een, aan de

segmentgrenzen onderbroken, zwarte zijstreep; dorsum van

segm. 8 en 9 met een zeer opvallend gitzwart langsstreepje-

160 M. A, LIEFTINCK,

Vleugelbasis met een uitvloeiend oranjegeel vlekje en gele

stralen in sc en cu. Pterostigma donker bruingrijs. Volwassen

dieren vertoonen een dicht, grijsblauw beslag op den onder-

kant en gedeeltelijk ook op de zijden van het abdomen. Bij

zeer oude wijfjes wordt het geheele lichaam vuil grijsachtig

van kleur.

Genit.: valvula vulvae zeer klein; driehoekig, nauwelijks

iets ingesneden en niet afstaand,

Lengte of abd. 23, “av. 27, pt. 2.5; 9 abd. 25, ao

pt. 2.6 mM. Grootte zeer veranderlijk.

Van de laatste dagen in Juni tot eind September (Augustus),

overal in ons land gemeen aan plassen en in groote moe-

rassen, meestal in gezelschap van S. danae, doch steeds in

veel geringer aantal tegelijk. De levenswijze dezer soort is

zeer nauwkeurig bestudeerd door WESENBERG-LUND (442).

Het bleek, dat sanguineum in Denemarken nog in de eerste

helft van October algemeen voorkomt; het eierleggen ge-

schiedde nog op 14 October bij een temp. van 7° C. en

na verscheidene vorst-nachten. ') De volwassen, bloedroode

dg, hebben evenals de danae-j{, een eigenaardige schoks-

gewijze vlucht; zij zijn bij heldere zonneschijn uiterst snel

en schuw, doch rusten onophoudelijk op uitstekende takjes

en andere opvallende rustplaatsen uit; veelal ook zag ik ze

in aantal bovenop de toppen van doode rietstengels, een

eindweegs in het moeras.

S, danae SULZER 1776.

(scoticum DONOVAN 1811).

Habitus van S. sanguineum, doch kleiner en iets meer

gedrongen van bouw. Vleugels bij het ; glashelder. 2 met

een goudgeel vlekje aan de basis van alle vleugels. Adering

als bij sanguineum. De zwarte streep aan de voorhoofdsbasis

is zeer breed en bij het 4 op lateren leeftijd onscherp begrensd.

gd juv. Voorhoofd geel, met een zeer breede, zwarte basis-

streep, die naar voren door een fijn zwart lijntje met eene

zwarte dwarsstreep midden op het voorhoofd is verbonden.

1) Ook bij eenige andere soorten van het genus Sympetrum werd ge-

constateerd, dat de imagines lage temperaturen goed kunnen verdragen;

(Sì. striolatum en danae!!).

ODONATA NEERLANDICA. I6I

Onderlip in het midden breed zwart, aan de zijden helder-

geel. Bovenlip zwartachtig; clypeus groenachtig-geel. Oogen

roodbruin. Vleugeltusschenruimte en de thorax van boven

bruin, in het midden met een driehoekige, naar achteren

spits toeloopende, zwarte vlek. Zijden heldergeel met zwarte

teekening: zeer breede zwarte strepen over den schoudernaad

en voor het stigma; de laatste op 3 plaatsen door een breede

dorsale, en 2 smallere, meer in het midden gelegene, dwars-

strepen met de zwarte zijnaad-streep vereenigd. De ingesloten

gele vlekjes eveneens heldergeel van kleur. Thorax ventraal

grootendeels zwart, met 3 duidelijke, ronde en gele vlekken

op het metasternum (= poststernum). Abdomen slank, kort

en niet afgeplat. Segm. 3—4 sterk ingesnoerd en 6—8 over-

eenkomstig verbreed. Dorsum bruin; een breede streep langs

de zijden van alle segmenten en den geheelen onderkant

zwart, Pterostigma grijs- of bruinachtig.

d ad. Voorste deel van den kop geheel zwart verdonkerd :

slechts de zijkanten van clypeus en voorhoofd groenachtig

van kleur. Oogen donker kastanje-bruin. Lichaam geheel

zwart, uitgezonderd de eenigszins

verdonkerde gele teekening op de

thoraxzijden en de eerste abdo-

minaalsegmenten; ook zijn de 3

gele vlekjes op het metasternum

kleiner en meer afgerond. Ptero-

stigma zwart.

Genit. 2° segm. uitpuilend en

daardoor zeer in ’t oog vallend.

Hamulus groot, bi. t. en bu. t. van

gelijke lengte; de sterk afstaande

bi. t. duidelijk naar buiten gericht

en aan den top iets naar omlaag | ä

gekromd (fg. 31) me

Q. Lichaamsteekening als bij Beharing weggelaten.

het g' juv. Voorhoofd slechts aan Vergroot (orig.).

de basis met een breede, gitzwarte streep. Dorsum van het

abdomen bij oude dieren grijsbruin ; onderzijde en gedeeltelijk

ook de zijden dicht grijsblauw berijpt Rugvlekjes op segm. 8

en 9 door een breeden, zwarten randzoom omgeven. Vleugel-

162 M« A. LIEFTINGK,

bases met een intensief goudgeel vlekje, in den achtervl.

hoogstens tot de 1° Ang, Cug en het einde van de membranula,

in den voorvl. nog wat kleiner. Pterostigma zwartbruin. !)

Genit.: valvula vulvae groot, onder een rechten hoek

afstaand, smal-elliptisch met bijna spitsen top.

Lengte! abd. 22, av; 24.5, pts 2; 01abd 22; RAKEN

ptaz2smM:

Het verspreidingsgebied dezer soort strekt zich uit van

Lapland tot Noord-Italië, over geheel Noord-Azië en Japan,

en over een groot deel van Noord-Amerika.

Van omstreeks midden Juli tot begin October (Augs , Sept),

overal zeer gewoon aan plassen en veenmoerassen, vooral

in de diluviale streken van ons land. Zij vliegt bij voorkeur

aan vennen en heiplassen, het meest in de maanden Augustus

en September en behoort dan ook met Lestes sponsa tot de

algemeenste libellensoorten, die men in dezen tijd aan den

waterkant aantreft. S. danae is iets minder aan water ge-

bonden dan sanguineum, doch de snelle mannetjes zijn alleen

in overweldigend aantal te vinden aan den moerassigen oever

van den waterplas. In vergelijking met alle overige Odonaten,

kunnen S. danae en sanguineum zich het langdurigst op ééne

plaats in de lucht ‘zwevende houden, waarbij de vleugels

met groote snelheid in trillende beweging worden gebracht.

Zij werd ook op het eiland Texel gevonden, evenals op

de Duitsche eilanden Juist en Memmert (6).

IV. Fam. Aeschnidae.

Overzicht der sub-familien,en; genera:

1. Oogen door een breede tusschenruimte van elkaar ge-

scheiden. De achterrand dezer tusschenruimte, die van boven

gezien echter meestal duidelijk smaller blijft dan de lengte-

doorsnede van het oog, scherpkantig. Middenlob van het

labium niet ingesneden. Ligging van 7 in voor- en achter-

vleugel ongelijk: in den voorvleugel is zij met de basis meer

Bij een ad. Q uit Oisterwijk, N.-B. (30. VII. 1921 !!) is de lichaamskleur

veel helderder dan gewoonlijk: het abdomen is fraai oranje-geel met

een bloedrooden (!), zijdelings uitvloeienden langsband, die op segm. 3

en 4 het breedst is. De voorvleugels van dit ex. zijn vooral in de om-

geving van den nodus, licht bruin getint (niet berookt) en in beide

achtervleugels bevinden zich 2 (ug.

ODONATA NEERLANDICA, 163

naar buiten gedraaid en zijn costale en proximale zijde

ongeveer even lang; in den achtervleugel is zij in de lengte-

richting van den vleugel gestrekt en is de costale zijde langer

dan de proximale. cu onder vorming van een zeer opvallende

„binnendriehoek” (42) in voor- en achtervleugel doorgaans

met 2 Cug. Anaalrand des achtervleugels bij het & zeer

sterk hoekig uitgebogen. Membranula gereduceerd en nauwe-

lijks zichtbaar. Abdomen zonder zijkanten. App. inf. van

het 5 steeds meer of minder diep gevorkt. © zonder

ovipositor, met eenvoudige valvula vulvae, aan het eind van

het 8° sterniet.

(Substamm Gomdhinae).s..) a tide rard

De oogen sluiten van boven slechts in één punt aaneen,

of wel, ze zijn door een uiterst kleine tusschenruimte van

elkaar gescheiden. Middenlob van het labium aan het einde

ingesneden. Ligging van Z in beide vleugels gelijk, de costale

zijde tamelijk veel langer dan de proximale. cx onder vorming

van een weinig opvallende binnendriehoek in beide vleugels

met 2 Cug. Anaalrand van den achtervleugel bij het 4 recht,

aan het einde iets naar binnen gebogen. Membranula duide-

lijk, doch smal. *) Abdomen zonder zijkanten. 9 met groote,

hoornachtige, doch niet getande, ovipositor.

(Sub-fam. Cordulegasterinae)

5 Cordulegaster LEACH

De oogen sluiten van boven over een langeren afstand

tegen elkaar. Middenlob van het labium niet ingesneden.

Ligging van # in voor- en achtervleugel gelijk, in de lengte-

richting van den vleugel gestrekt. cu met talrijke Cug. ti niet

opvallend. Membranula meestal goed ontwikkeld. Abdomen

met duidelijke zijkanten. Ovipositor van het © normaal,

evenals bij de Zygoptera bestaande uit terebra en valven.

(Sub-fame Zesehnınae)- = ara 4

2. In den achtervleugel zijn eenige cellen onder # door

een ongeveer halfcirkelvormige aderbocht ingesloten, waar-

door eene geslotene celgroep ontstaat; de basis dezer cel-

groep (al) wordt gevormd door A!. De loodrecht op den

vleugelrand toeloopende sektoren A! en A? nemen schijn-

1) In fig. 32 niet zichtbaar !

164 M. A. LIEFTINCK,

baar een aanvang uit deze aderbocht, welke van onderen

door een dwarsader geheel is afgesloten (fig. 39 en 40) . 3

In den achtervleugel onder Z bevindt zich geen geslotene

celgroep a/: de loodrecht op den vleugelrand toeloopende

sektoren in het anaalveld zijn aanvankelijk niet uitgebogen

en niet door een dwarsader met elkaar verbonden, zoodat

geen gesloten celgroep ontstaat (fig. 36). App. sup bij het

d klein; app. inf. breed en steeds in twee takken gespleten.

Gomphus LEACH

3. Appendices van het 4 zeer groot, samengebogen tot

eene forsche, drieledige grijptang. Achterrand van het epicra-

nium bij het © zonder in het oog vallende horentjes. . .

Onychogomphus SELYS

Appendices van het & zeer klein. Achterrand van het

epicranium bij het ® voorzien van 2 duidelijke, opgerichte

stekelpuntjes a. = . + + + « Ophiogomphus SELYS

4. Basis van den meriti in beide seksen gelijk van

vorm; bij het g* niet hoekig uitgesneden, doch gewoon afge-

rond. Een anaaldriehoek (7a) ontbreekt, evenals de oortjes

(auriculae) aan weerszijden van segment 2, bij het g*. Rs ter

hoogte van het pterostigma niet gevorkt. M! en M? ter

hoogte van den buitenrand van het pterost. elkaar zeer ge-

naderd, M* aldaar onder een stompen hoek naar omlaag

afbuigend. M* ontspringt in den voorvleugel op ’t midden

van den arculus, /7!-3 daarboven, ongeveer te midden van

Ren M+. Segm. 4—10 met supplementaire zijkanten .

Anax LEACH ')

1) Een aanverwant genus is Hemzanax SELYS 1883, hetwelk zich in

hoofdzaak door de volgende kenmerken van Azar onderscheidt:

Segm. 4—10 zonder supplementaire zijkanten. Het distale gedeelte van

Cu? in den achtervleugel deelt zich na de gewone vertakking in meerdere

kleinere takken, waarvan de voorste plotseling ombuigt en een bijna

vierkante, 3—4 cellen breede, ruimte omsluit. — De eenige soort, /7. ephip-

piger (BURMEISTER 1839) is licht zandkleurig-geel, met een bruinroode,

mediane streep over het abdomen. Het 2e segment is bij het & levendig

blauw van kleur. Deze soort bewoont in hoofdzaak de droge streken

van Noord-Afrika en is ook bekend uit Italië, éénmaal gevangen in

Zwitserland en komt een heel enkele maal als ,,vreemdeling” ook in

meer noordelijke streken voor. In Duitschland is de soort nog niet ge-

vonden, doch wel tweemaal in België; een g werd gevangen in de straten

van Brussel op 4. VI. 1874 (397). Ook werd ééns een Q gevangen in een

straat te Devonport aan de zuidkust van Engeland op 24. H(!). 1903 (222).

ODONATA NEERLANDICA. 165

Basis van den achtervleugel bij het x hoekig uitgesneden,

waardoor een fa gevormd wordt; bij het ® gewoon afgerond.

Oortjes aan het 2° segment bij het / aanwezig. As gevorkt.

M en M? elkaar niet zoo zeer genaderd, 47? minder scherp

naar omlaag gebogen. M!-—® en 47* ontspringen in den voor-

vleugel naast elkaar, ongeveer op het midden van den arculus.

Segm. 4— 10 zonder supplementaire zijkanten . . . . 5

5. Tusschen As en Rspl, evenals tusschen M* en Mspl,

in beide vleugels slechts ééne rij cellen; hoogstens is een

enkele cel soms verdubbeld. Cubitaalruimte met slechts

Ella ern: . +. + + + Brachytron EVANS

Tusschen Rs en Rspl evenals tusschen M* en Mspl, in

beide vleugels een grooter aantal celrijen (3, 4 of meer).

Rspl en Mspl steeds in meerdere of mindere mate naar

omlaag gebogen, waardoor de tusschenliggende ruimte wordt

verbreed. Cubitaalruimte steeds met meer dan 3 Cug

Aeschna FABR,

i Sub-fam. Cordulesasterinac,

1. Cordulegaster LEACH 1815.

De oogen zijn bovenop den kop door een zeer kleine

tusschenruimte van elkaar gescheiden, of wel zij raken elkaar

in één punt; minder sterk ontwikkeld en minder bol dan

bij de Aeschninae. De beide achterste ocellen zijn aan weers-

zijden van een kleine, stompe verhevenheid tusschen de oogen

geplaatst. Voorhoofd kort en vrij breed. Middenlob van den

onderlip aan het einde ingesneden. Pooten zeer krachtig

ontwikkeld. Vleugels smal en langgerekt; vleugeltoppen vrij

spits. fa lang en tamelijk breed. Appendices van het gd

relatief zeer klein. © met groote, hoornachtige, doch niet

gezaagde ovipositor, bestaande uit 2 gonapophysen van het

8e sterniet, die scheedeachtig 2 kleinere van het 9° sterniet

omsluiten; de ovipositor steekt ca. 4 à 5 mM. buiten het

lichaam uit. Valvula vulvae afwezig.

Groote, zwart met geel geteekende dieren.

Van de 4 Europeesche soorten komt 1 in Nederland en

1 in het aangrenzend gebied voor.

Overzicht der gd.

Appendices superiores aan de basis bijna tegen elkaar aan-

166 M. A. LIEFTINCK,

sluitend, divergeerend, met een krachtigen, spitsen, mediaan-

ventralen tand. Occipitaaldriehoek geel. . annulatus LATR.

Appendices superiores aan de basis door een duidelijke

tusschenruimte van elkaar gescheiden, recht, met een mediaan-

ventralen tand als bij annulatus en bovendien nog met een

zeer spitsen, latero-ventralen, basaaltand. Occipitaaldriehoek

Zwaree ne N VON PUS FANUIGERIA USSR

Overzicht der 99.

Onderlip geel, slechts aan de basis zwart gezoomd. Occi-

pitaaldriehoek geel. ae © ‘annolatus EAR:

Onderlip geel, rondom omgeven door een zwarten rand-

zoom. Occipitaaldriehoek zwart. . . . Gidentatus SELYS

C. annulatus LATREILLE 1805.

Vleugels lang en smal. Costa in beide seksen aan den

voorkant geel; adering overigens zwart. Achterrand van den

achtervleugel tamelijk recht, weinig uitgebogen; vleugelpunten

spits. Pterostigma lang en zeer smal, zwart. Za vier- of vijf-

cellig (fig. 32). Lichaam zwart. Kop grootendeels geel, kort

zwart behaard; achter den gelen occipitaaldriehoek een dichte

prior ED EED ED laa

% ane

Eee] =

Tr =

TRES

PURE

CHR =

Qt en Wx PES OOTY

NARRA:

CELLET LS CHIN 2

Fig. 32. Cordulegaster annulatus LATR. d. Vleugelpaar,

vergroot (naar FROHLICH).

rij lange goudgele penseelhaartjes. De afhellende voorkant

van het voorhoofd met een smal, onscherp begrensd, zwart

dwarsstreepje. Bovenlip eveneens geel, slechts zijdelings en

ODONATA NEERLANDICA. 167

aan de basis smal zwart gezoomd; de voorste randzoom

geheel geel, hoogstens iets verdonkerd. Oogen bij adulti,

evenals bij de Cordulinae, fraai goudgroen glanzend; bij jonge

dieren bruin. Thorax robuust, zwart van kleur en lang grijs

behaard; de citroengele antehumeraalstrepen naar voren zeer

geleidelijk versmald. Thoraxzijden met 2 breede, evenwijdige

gele strepen, waartusschen nog een derde, veel smallere en

in den regel 2 maal onderbrokene, streep over het stigma.

Pooten kort, doch krachtig ontwikkeld, zwart.

Abdomen lang, rolrond en diepzwart van kleur, versierd

met gele vlekken. Segment 6, 7 en 8 verbreed en eenigszins

afgeplat. Segm. 2 met een breeden, on-onderbroken medianen

en een smalleren, onderbroken

apicalen dwarsband; 3—8 met

vrij breede, meestal in het

midden smal-onderbroken rug-

vlekken op het midden, be-

nevens bij het © eveneens

onderbroken, veel smallere

dwarsstreepjes op het einde

der segmenten (soms afwezig

op segm. 8). Segm. 9 aan de

basis met 2 kleine zijvlekjes,

IO zwart.

Appendices relatief zeer klein,

zwart. App. sup. bij het g aan

de basis bijna tegen elkaar

aansluitend, divergeerend en

met een krachtigen, spitsen,

mediaan-ventralen tand. App.

inf. meer dan half zoo lang als

sup., aan het einde duidelijk

ingesneden; zijranden iets ver-

dikt en aan den top een weinig Fig. 33. Cordulegaster annulatus

opgericht, spits. © met groote, LATR, g larva.

hoornachtige, doch niet ge- et Happ

: i 37 mM. (orig.).

zaagde, ovipositor, bestaande

uit 2 lange, naar het einde gootvormig versmalde en ge-

zamenlijk afgeronde, gonapophysen van het 8° sterniet, die

168 M. A. LIEFTINCK,

scheedeachtig 2 kleinere van het 9° sterniet omsluiten en

welker spits het einde van het abdomen ca. 4 à 5 mM. in

lengte overtreft. Aan de basis van elk dezer gonap. bevindt

zich een ronde, gele vlek. App. sup. kort en zeer spits, ca.

half zoo lang als segm. 10.

Lengte 4 abd. 56, av. 43, pt. 4; ® abd. (+ ovipositor) 61,

av. 46, pt. 5, ovip. 8.5 mM. ')

Deze soort is verbreid over Midden- en Zuid-Europa;

noordwaarts komt zij nog voor in Schotland en in het zuiden

van Noorwegen en Zweden.

In Nederland is zij alleen bekend uit Limburg; voor ’t

eerst werd annulatus hier gevangen in 1921, in de omgeving

van Belfeld (7 en 8. VI!!). Sindsdien werd zij elk volgend

jaar op dezelfde plaats teruggevonden (1921: 3d; 1922:

22 en 235ML 7 A; 1923: 8. IV, larve (fig. 33 A192

27. MI gülleg. J. V.<D. VECHT). In. Belgie' werdividexsaaa:

in het geheele oostelijke deel van het land aangetroffen,

vooral op bergachtig terrein. Zij zou in de Kempen reeds

in Mei verschijnen, in de Ardennen pas later, nl. in Juni

en Juli; ook is zij gevonden bij Brussel. Zij werd in de

prov. Limbourg gevangen bij Herckenrode en Genck. In

het aangrenzend gebied van Duitschland zijn slechts weinige

vindplaatsen bekend: in het noorden alleen bij Harburg en

Friedrichsruh in de omgeving van Hamburg en eenmaal bij

Munster in Westfalen; verder in Rijnland bij Siegen, in

Hessen (bij Stellberg, van midden V--VII) en in het gebied

rondom Aschaffenburg. Ook werd zij in Lotharingen gevonden.

In Engeland en Schotland op vele plaatsen, doch in

Denemarken naar het schijnt veel zeldzamer (alleen in

Midden- en West-Jutland).

De soorten van het genus Cordulegaster komen uitsluitend

aan stroomend water voor en wel voornamelijk aan zeer

kleine, heldere beekjes, vooral daar waar deze op open, of

eenigszins beschaduwde plaatsen, aan den voet van beboschte

1) De grootte der Belfeldsche exemplaren loopt, gezien het kleine

aantal verzamelde ex., zeer uiteen. Abd. 56, av. 45, pt. 4.2 (I ex);

55-.43.4.(1 ex); 52.43.42 ex.); 50. 4Onár (mer) Bilde pvenge

stukken zijn de maten niet nauwkeurig te bepalen. Ik bezit een g uit

de Vogezen, dat nog grooter is dan het grootste ex. uit ons land: 59. 45. 4

mM., doch Ris (322) geeft als gemiddelde aan: 56. 41. 4 mM.

ODONATA NEERLANDICA. 169

heuvels, ontspringen. In tegenstelling met de zeer snelle en

onrustige Aeschna-soorten, vliegt Cordulegaster, meestal in

vrij groot aantal bijeen, in langzame zweefvlucht en met

een bijzondere regelmaat over de stroompjes heen en weer.

Door de typische kleurverdeeling zijn de dieren, wanneer

zij in hangende houding aan een Zpilobtum-stengel uitrusten,

dikwijls zeer moeilijk van den gelen ondergrond en het

gebladerte te onderscheiden. In het bron-gebied, op de plaats

waar annulatus in ons land voorkomt, heeft het water zich

in een ondiepen leemplas verzameld, aan den voet eener

grindhelling; van hier uit vloeien eenige snelvlietende

stroompjes door het vlakke land naar het Maasdal !). De

vliegtijd in ons land begint hoogstwaarschijnlijk reeds einde

Mei en duurt stellig nog tot in Augustus. De 99 verschijnen

later dan de gig en zijn zéer veel zeldzamer. Op: den: 1°"

Juli 1924 zag ik een 9-ex., dat echter niet kon worden ge-

vangen. Het eierleggen werd waargenomen en uitvoerig

beschreven door RIS (319 en 320) en DRABBLE (87).

(C. bidentatus DE SELYS 1843).

Costa aan den voorkant bij het ; smal geelachtig, bij het 9

nagenoeg zwart. Achterrand van den achtervleugel iets meer

uitgebogen dan bij axnulatus, daardoor zijn de vleugels

minder recht; vleugelpunten minder spits. Pterostigma

smal, doch duidelijk korter dan bij annulatus. ta bijna altijd

drie-, zeldzamer viercellig. De afhellende voorkant van het

voorhoofd met een langere, scherper aangeduide, zwarte

dwarsstreep, die aan de einden iets verbreed en een wei-

nig opgebogen is. Achter den zwarten occipitaaldriehoek

een dichte rij lange, grauwzwarte penseelhaartjes. Bovenlip

geel, met een breeden zwarten randzoom; de voorste iets

smaller. Antehumeraalstrepen korter, dorsaal breeder en naar

voren sterker versmald dan bij aunulatus. De gele streep

over het stigma bij het 4 geheel afwezig, bij het © gere-

duceerd tot een puntvlek.

Abdomen een weinig anders geteekend dan bij annulatus.

1) Over het voorkomen hier te lande en over nauwkeuriger plaats-

beschrijving, vergelijk ook LIEFTINCK (467).

170 M, A. LIEFTINCK,

Segment 6, 7 en 8 nog iets breeder en meer afgeplat;

de apicale gele dwarsstreepen slechts op segm. 2 en 3 aan-

wezig, op segm. 4—7 in den regel geheel ontbrekend. 9 met

twee uiterst kleine vlekjes aan de basis, 10 aan weerszijden

met een geel vlekje. Mediane rugvlekken breeder en aan de

zijden sterker versmald, eenigszins driehoekig van vorm.

Vleugels, vooral aan de toppen, bij oude dieren berookt.

Appendices sup. bij het 4 aan de basis zeer duidelijk van

elkaar gescheiden, recht, met een mediaan-ventralen tand

als bij annulatus en bovendien met een zeer spitsen latero-

ventralen basaaltand; app. inf. ca. half zoo lang als sup,

aan den top zeer weinig versmald en recht afgeknot.

Ovipositor van het © als bij de voorgaande soort, doch

een geel vlekje aan de basis der gonap. ontbreekt.

Lengte & abd. 54, av. 43, pt. 3.5; © abd. 59, av. 47, pt. 4,

ovip. 9.5 mM.

Niet inlandsch. West- en Zuid-Europa.

Deze zeldzame soort werd ontdekt in België, door E. DE

SELYS LONGCHAMPS, in de boschrijke en bergachtige om-

geving van Colonster bij Luik, gedurende de jaren 1834

en ’35, in Juni en Juli. Daar ter plaatse vloog bidentatus in

aantal langs de beekoevers en in zandige wegen, in gezel-

schap van de Nymphalide Melitaca maturna L. Beide soorten

zijn sindsdien verdwenen en ook op andere plaatsen in België

niet weer teruggevonden.

In het aangrenzende gebied werd zij voorts slechts ge-

vonden bij Bonn in de Rijnprovincie, bij Oberkaufungen in

Hessen en bij Wiesbaden. Tenslotte bleek dzdentatus ook

in Luxemburg voor te komen; zij was niet zeldzaam aan

eenige kleine beekjes in het vochtige bosch bij Berdorf, dicht

bij het dal van de Ernste, waar de gg in klein aantal,

dicht langs den grond, aan een wegkant heen en weer vlogen

(28. VI. 1924! !)

In hare levenswijze komt deze soort in de meeste opzichten

zeer veel overeen met C. annulatus; het aantal individuen,

dat op een bepaalde plaats voorkomt, is echter, naar ver-

houding, veel kleiner.

_ Uit Engeland en Denemarken is zij niet bekend. Het

voorkomen in ons land is niet geheel uitgesloten,

ODONATA NEERLANDICA, ZA

I, -Sub-fam2. Gomphinae.

I. Gomphus LEACH 1815.

Vleugels kort en vrij breed. Pterostigma relatief groot.

Membranula onduidelijk en zeer smal, soms geheel ontbre-

kend. De oogen zijn bovenop den kop door een meer of

minder breede, doch steeds zeer duidelijke tusschenruimte

van elkaar gescheiden. Voorhoofd kort en zeer breed. Pooten

krachtig ontwikkeld.

Lichaamskleur hoofdzakelijk heldergeel met zwart.

d genitaliën en auriculae aan het 2° segment groot en

sterk uitpuilend.

Q zonder ovipositor, doch met eenvoudige valvula vulvae

aan het eind van het 8° sterniet. Appendices van het kort,

ongeveer zoo lang als segm. 10; app. sup. divergeerend,

app. inf. gevorkt. De appendices zijn vrij constant van vorm en

leveren zeer deugdelijke en belangrijke specifieke kenmerken.

Dit zeer vormenrijke genus is verspreid over het geheele

palaearctische en nearctische gebied, met grootste uitbrei-

ding in Noord-Amerika.

Zoowel systematisch als biologisch nemen de Gomphinae

een zeer bijzondere en aparte plaats in. Alle inheemsche

soorten (uitgezonderd G. pulchellus) leven in de nabijheid

van stroomend water, waaruit de imagines tot ontwikkeling

komen. Zij vliegen zeer snel, doch over korte afstanden en

rusten dan, met horizontaal uitgespreide vleugels en met

opgericht achterlijf, op den grond uit; veelal op groote zon-

beschenen steenen of op droge en harde plaatsen aan den

oever van het water. Sommige soorten wijken ook in de

vlucht in bijzondere mate af, doordat zij soms plotseling

zeer hoog vliegen en in een grooten boog weer op den

grond terecht komen; andere daarentegen hebben een meer

gelijkmatige, golvende vlucht.

Van de 5 Europeesche soorten komen 3 in Nederland

en I in het aangrenzend gebied voor.

Overzicht der soorten.

I. Pooten geheel zwart; meestal een gele streep aan de

binnenzijde der dijen van het eerste pootpaar. App. & (fig. 34)

vulgatissimus L.

172 M. A. LIEFTINCK,

Pooten geel zwastigestreept.1 beeb ien ee

2. De antehumerale zwarte thoraxstreep ongeveer midden

tusschen de humerale en mediane gelegen; dorsaal en in

den regel ook ventraal boogvormig met de mediane streep

verbonden, waardoor een spitse, gele ovaal wordt ingesloten.

Costa zwart, hoogstens aan den voorkant fijn geel gezcomd.

App NOWRERESE). 0. Li. vane TENUE teen flavipes GEER

De antehumerale zwarte thoraxstreep nadert de humerale

en staat niet in verbinding met de mediane streep. Costa

breed -ceelasezoomd is mom riu ZE i NS

3. Thorax vuil groenachtig- Be humerale en antehumerale

strepen zeer smal. Thoraxzijden met 2 doorloopende, fijn-

zwarte, naadstrepen. App. (fig. 37). . pulchellus DE SELYS

Thorax smaller, heldergeel van kleur; humerale en ante-

humerale strepen zoo breed als, of nog breeder dan de gele

tusschenruimte. Voorste naadstreep der thoraxzijden ventraal

slechts tot aan het stigma doorloopend. App. & (fig. 38)

simillimus DE SELYS

G. vulgatissimus LINNAEUS 1758.

Lichte deelen van kop en thorax vuil groenachtig van

kleur (,,zeegroen’’). Oogen bij jonge dieren chocoladebruin,

later olijfbruin. Tusschenruimte der oogen in beide seksen

zeer smal, hoogstens 2 mM. breed. Mediane thoraxstreep

recht, naar voren echter plotseling afgebroken ; humerale en

antehumerale strepen elkaar zeer genaderd, duidelijk breeder

dan de tusschenruimte. Voorste zwarte streep op de thorax-

zijden slechts tot aan het stigma aangeduid. Pooten zwart,

dijen der voorpooten van binnen soms met een geel streepje

(bij het # steeds aanwezig). — Costa aan den voorkant smal

geel gezoomd; vleugeladering overigens zwart. Pterostigma

klein, bij het d donkerbruin, bij het © lichter. Abdomen bij

het dg aanvankelijk rolrond, later sterk verbreed en afgeplat;

bij het © zeer robuust, in ’t midden een weinig versmald.

Grootendeels zwart van kleur; segm. r en 2 met gele rug-

en zijvlekken, auriculae geel; genitaliën sterk uitpuilend,

zwart. Segm. 3—7 zwart, zijden bij het d' met kleine, gele

basisvlekjes; bij het Q met een veel breedere, onderbroken

zijstreep.

ODONATA NEERLANDICA. 173

Dorsum dezer segmenten met een, aan de basis iets ge-

zwollen en naar achteren spits toeloopende, fijne rechte streep.

Segm. 8 en 9 vooral bij het sterk verbreed: dorsum

eenigszins afgeplat, zwart; randzoom naar

omlaag gericht en van segm. 8 bij het &

tevens naar buiten uitgebogen, met groote

heldergele randvlekken. Segm. 10 smal,

evenals de appendices bij 4 en 9 geheel

zwart. App. d' (fig. 34).

Bij adulti wordt de groene en gele kleur Fig. 34. Gomphus

van het lichaam doffer en minder duidelijk ; AA Ua

ook de gele rugstreep over het abdomen van boven gezien,

kan onduidelijk en op segm. 7 (4) zelfs vergroot (orig.).

geheel onzichtbaar worden. Zwarte naden op de onderzijde

van den thorax veelal blauw bestoven.

enste: cM abd. 34,avs 29, pt. 2.5; Q abd.’ 34, avs 31,

pt. 3 mM.

Van begin Mei tot eind Juni (begin Juni). Niet zeldzaam

en op sommige plaatsen zelfs gewoon. Men treft deze soort

bij voorkeur aan stroomend water, omgeven door struikgewas,

aan; doch ook aan snelstroomende beken, met ondiepe,

steenachtige bedding; vooral daar, waar deze in groote rivieren

uitmonden. Een enkele maal ook aan stilstaand water (Colm-

schate!!, Ommen !!). !) De dieren vliegen dikwijls vrij hoog

en rusten veel uit op steenen in de beekbedding, maar bij

voorkeur hoogerop, op takjes en bladeren van het omringend

struikgewas. De QQ worden veel minder waargenomen, daar

zij zich na het uitkomen snel over een betrekkelijk groot

gebied verspreiden en zich meer ophouden in zandwegen,

langs struikgewas en op open plekken in het bosch. Waar-

schijnlijk zijn zij ook zeldzamer dan de gd.

Over ’t algemeen zijn nog weinig vindplaatsen in Nederland

bekend, doch de soort is hier te lande in het voorjaar stellig

vrij algemeen.

1) Volgens WESENBERG LUND (442, p. 186) komt vulgatfissimus in

Denemarken alleen aan eenige der groote meren voor, van ca. 10 Juni

tot 10 Juli, dus later in het jaar dan bij ons het geval is. RENÉ MARTIN

trof haar in Midden-Frankrijk veelvuldiger in moerassen, dan langs de

oevers der rivieren en beken aan (242).

174. M. A. LIEFTINCK,

De bekende vindplaatsen zijn:

Prov; Drente:mZeegse!!

Prov. Overijsel: Colmschate!! Bathmen!!! Ommen!

Ootmarsum! ! Denekamp !!

Prov. Gelderland: Arnhem, Wolfhezen, Zutfen, Velp,

Wamel!

EsoyWUltrecht: Driebergen:

Prov. Zuid-Holland: Rotterdam!

Prov. Noord-Brabant: Berlicum! Oisterwijk!!

Prov. Limburg: Plasmolen!! Arcen!! Velden!! Grub-

benvorst!! Venlo! Belfeld!! Steyl!! Maastricht.

G. flavipes CHARPENTIER 1825.

Lichaamskleur in hoofdzaak beldergeel. Kop klein, voor-

hoofd kort en breed. Oogen bij volwassen dieren groenachtig-

grijs. Tusschenruimte der oogen in beide seksen ca. 2 mM.

breed. Thorax heldergeel, een weinig donkerder dan het

abdomen. Mediane thoraxstreep naar voren sterk verbreed,

dorsaal en ventraal door eene fijne anastomose met de

antehumerale streep verbonden, waardoor een spitse, gele

ovaal wordt ingesloten; humerale streep tamelijk breed,

recht. Gele tusschenruimten weinig breeder dan de donkere

strepen. Zijnaden nauwelijks zichtbaar; zeer fijn zwart ge-

zoomd. Pooten kort, doch forsch van bouw; dijen geel,

binnenzijde met een zwarte streep; schenen fijn geel ge-

streept. — Vleugeladeren zwart, voorrand van de costa soms

met een smal geel streepje. Pterostigma zeer groot, helder-

geel en door zwarte randaderen omgeven.

d £. Abdomen lang en slank, bij het d segm. 3—6 iets

versmald, daarna vrij sterk verbreed, met uitstaande rand-

zoomen; bij het Q aan de basis breed, vervolgens tot aan

den top zeer geleidelijk versmald. Dorsum rijkelijk geel ge-

teekend. Segm. 1 bijna geheel geel, 2 met breede, tweemaal

ingesnoerde rugvlek, 3—10 met aan de bases breede, op

!/, der lengte een weinig ingesnoerde, lancetvormige vlekken,

die bijna over het geheele abdomen één doorloopende streep

vormen. Zijden en onderkant breed geel. Segmentgrenzen

zwart, van boven soms door de lichte teekening onderbroken.

Appendices ¢ (fig. 35).

ODONATA NEERLANDICA, 175

Benste. gs abd. 28 Mavess pt 3.5: 2 abd. 38, .av. 33,

pers: mM. Zie afb; OupEme el II, fig. 9, 9 (478).

Deze zeer zeldzame soort is vele jaren geleden, op enkele

plaatsen verspreid over een deel van Nederland, in enkele

individuen gevangen. Ondanks de ijverige

nasporingen der latere onderzoekers, werd

flavipes niet meer teruggevonden. Zij be-

woont Oost- en Midden-Europa, benevens

een deel van Noord- en Midden-Azië, doch

komt, behalve naar het schijnt in een be-

paalde streek aan de ‚eine (waar zij gan ei

25 Juni—1 Aug. zou vliegen) en in Silezië, flavipes CHARP. d'

overal slechts sporadisch voor. Over het ver- Caudale appendices,

dorsaal. Vergroot

spreidingsgebied is nog heel weinig bekend. Be

orig.).

Een belangrijke bijdrage tot de kennis van

biologie en levenswijze vindt men bij POPOVA (509*). Zi

zou in ons land van ca. eind Juni tot in Augustus (ALBARDA,

Cat. rais. p. 275) aan stroomend water te vinden zijn. In

Duitschland sporadisch; zij werd gevonden bij Elberfeld, bij

Halle aan de Saale, in Hannover bij Lüneburg en Hamburg,

in Saksen bij Maagdenburg, bij Lauenburg in Sleeswyk—

Holstein en aan de Oostzee op het eiland Wollin (distr.

Stettin). In Engeland is zij ruim een eeuw geleden gevangen

bij Hastings in Sussex; sindsdien niet weer. In Frankrijk in de

omstreken van Parijs. Uit België en Denemarken niet bekend.

In ons land zijn de volgende vindplaatsen bekend:

Prov. Gelderland: Arnhem (FRANSEN), Brummen, 1 9!

(v. WALCHEREN), Wolfhezen, 1 @ VI!, 1 © 24. VI! (v.- MED.

DE ROOY).

Prov. Zuid-Holland: Rotterdam, 1 Q! (FRANSEN), ı 9!

(SCHUYT, 1902).

Prov. Limburg: Mook, 1 4! (FRANSEN).

Het ex. uit Arnhem is verdwenen, de overige stukken

bevinden zich in het Leidsch Museum.

G. pulchellus DE SELYS 1839.

Kleine, slanke soort. Lichaamskleur in hoofdzaak geel.

Lichte deelen van den kop vuil groenachtig-geel, deze min-

1) De maten van het ¢ zijn overgenomen uit RIS (322).

176 M. A. LIEFTINCK,

der verkort dan bij flavipes. Oogen bij adulti licht blauw-

grijs; tusschenruimte in beide seksen groot, ca. 2.5 mM.

breed. Thorax vuil grijs-groen, vooral bij oude dieren vuil-

grijs van kleur. Humerale en antehumerale zwarte streep

gereduceerd tot smalle lijntjes, de tusschenruimte 2 maal

zoo klein als die tusschen de antehumerale en mediane

streep; deze laatste naar voren door de gele middenkiel in

tweeën gespleten en iets uiteenwijkend, breeder dan de overige

strepen. Thoraxzijden met twee doorloopende, smalle zwarte

lijnen; de voorste is bochtig en loopt vóór langs het stigma,

de tweede is recht en loopt over den achtersten naad.

Pooten geel, dijen en schenen met I of 2 fijn-zwarte langs-

streepjes. — Vleugeladeren zwart; costa over de geheele

lengte, evenals een deel der dwarsaderen in het costaalveld,

zeer breed geel. Pterostigma groot, helder roodbruin; soms

iets donkerder (fig. 36).

d 9. Abdomen slank, bij het rolrond en segm. 3 iets

ARTS > 7)

RATA

Sta

Fig. 36. Gomphus pulchellus SELYS, dg. Vleugelpaar, vergroot (orig.).

ingesnoerd; vervolgens tot aan het iets verbreede einde,

met parallele zijden. Genitaliën van segm. 2 zeer sterk uit-

puilend, grootendeels geel van kleur. Oortjes cirkelrond.

Bij het Q is het abdomen aan de basis breed, en tot aan

den top zeer geleidelijk iets versmald. Lichte teekening in

beide seksen gelijk, citroengeel. Dorsum van segm. I—Io

met een tamelijk breede, gele middenstreep, welke aan de

segmentgrenzen telkens even is onderbroken en op segm.

1-—2, bij het f meestal ook op segm. 9, breeder is dan op

ODONATA NEERLANDICA. 127

de overige segmenten. Zijden op dezelfde wijze, doch veel

breeder, geel gekleurd en ventraal grootendeels zwart gezoomd.

Voordat de dieren volwassen zijn, is de lichaamskleur

heldergeel met zwart; volwassen cd‘ zijn op de zijnaden van

den thorax en op de sternieten van het abdomen, dito QQ

op de geheele onderzijde van het lichaam, blauw bestoven.

Appendices 4 (fig. 37). App. sup. zwart, inf. geel,

Lengte 4 abd. 35, av. 28, pt.) 3; © abd. 36, av. 30, pt. 4 mM.

Zuid-West Europa. Van 30 Mei tot half Juli (midden Juni), !)

niet zeldzaam in de zandstreken van Zuid-

en Oost-Nederland, aan groote moerassige

vijvers, aan meertjes, kanalen en leem-

plassen; dikwijls in de omgeving van stroo-

mend water. G. pulchellus is de eenige soort,

die zich bij voorkeur ophoudt in de nabijheid

van stilstaand water, waaruit de imagines ook

tot ontwikkeling komen. Op weinige plaatsen 0 en

in het heuvelachtige gebied van Gelderland Caudale appendices,

en Noord-Brabant is zij telkenjare in ontzag- dorsaal. Vergroot

gelijke massa’s bijeen, aan groote leem- (otig:):

plassen te vinden. Aan rivieren en zwak-stroomende beken veel

zeldzamer. Door hare fletse lichaamskleur en haar geruisch-

looze vlucht, blijft zij op vele plaatsen vrijwel onopgemerkt

en is daardoor uitnemend beschut tegen hare vijanden.

Pulchellus vliegt snel, doch dicht langs den grond en over

zeer korte afstanden; alleen in den paartijd ziet men haar

ook over open water vliegen. Vaak vindt men haar op

harde, grindhoudende plaatsen, op korten afstand van ’t

water verwijderd, waar zij ijverig jacht maakt op allerlei

insecten, vooral Agrzoniden, Astliden en sluipwespen. De 99

zijn veel zeldzamer dan de gg; zij leven meer verborgen

en zijn alleen bij het eierleggen goed te bestudeeren.

Uit Duitschland is deze soort zeer weinig bekend; zij

werd hier aangetroffen in de Rijnprovincie, o.a. bij Bonn

en Krefeld, voorts bij Munster in Westfalen, en bij Nievern

aan de Lahn bij Ems in Nassau. In België verspreid, doch

overal zeldzaam; volgens DE SELYS (397) zou zij daar, van

1) Sommige eenzame individuen, zijn onder gunstige omstandigheden

ook in ons land nog tot omstreeks ro Augustus aan te treffen,

178 M. A. LIEFTINCK,

15 Mei tot eind Juni en soms nog tot ca. 15 Augustus,

voorkomen. In het aangrenzend gebied van Frankrijk op

vele plaatsen gevonden. In Lotharingen bij Bitche.

Niet bekend uit Engeland en Denemarken.

In ons land zijn de volgende vindplaatsen bekend.

Prov. Drente: Zuidlaren !!

Prov. Overijsel: Colmschate!! Denekamp!! Ootmarsum !!

Prov. Gelderland: Winterswijk !! Apeldoorn! Laag-

Soeren! Arnhem, Hatert.

Prov. Utrecht: Amersfoort, Driebergen.

Prov. Zuid-Holland: Woerden, I G (DE GRAAF)!

Prov. Noord-Brabant: Oisterwyk!! Berlicum! Ginneken!

Galderen! Chaam! Prinsenhage, Ulvenhout.

Prov. Limburg: Steyl (1 9, 1. VII. 1924, afd Maas!!) ®)

In het Leidsch Museum (coll. H. W. VAN DER WEELE),

bevindt zich een volwassen larve dezer soort, welke levend

werd gevangen in de Val van Urk (Zuiderzee) [VI]. 1905,

leg. J. SPAANDER].

(G. semillimus DE SELYS 1840).

Zeer na verwant aan G. pulchellus.

Lichaamskleur in hoofdzaak heldergeel. Lichte deelen van

den kop geel. Oogen bij volwassen dieren

grijsachtig. Thorax heldergeel, iets smaller

dan bij pulchellus. Humerale en ante-

humerale zwarte streep breed, meestal zelfs

nog een weinig breeder dan de gele tusschen-

ruimte. Mediane thoraxstreep eveneens veel

breeder dan bij de vorige soort, naar voren

Fig. 38. Gomphus sterk divergeerend. De voorste zwarte streep

simillimus SELYS, d'. 5 5 d Aat DIEN f

Caudale appendices, over den zijnaad ventraal plotseling afge-

dorsaal. Vergroot broken aan het stigma. Kleur en teekening

(orig.). overigens geheel als bij pulchellus. Appen-

dices 4 (fig. 38); App. sup. zwart, inf. geel.

Wat betreft het voorkomen van G. pulchellus aan stroomend water,

zij hier opgemerkt, dat dit geen regel is, doch nochtans, te oordeelen

naar de mededeelingen van verschillende onderzoekers, o.a. van R.

MARTIN (242, p. 241), vele malen is geconstateerd, In aansluiting hier-

mee is de vondst van een enkel & aan den oever van de snelstroomende

rivier de Sûre bij Echternach in Luxemburg, de vermelding waard.

(26. VI. 1924! !).

ODONATA NEERLANDICA. 179

Benste Gt abd. 33, av 20,pt. 3:19 abd. 35, av. 32, pt.

3.5 mM.

Niet inlandsch. Bewoner van Zuid-West Europa. Op vele

plaatsen in Frankrijk, vooral in het zuiden, niet zeldzaam

en op geheel dezelfde plaatsen als pulchellus voorkomend.

Ook in hare levenswijze en in den vliegtijd stemt zij geheel

en al met deze soort overeen. Noordwaarts strekt haar woon-

gebied zich uit tot in de omgeving van Parijs, waar zij in

de bosschen van St. Germain en Meudon werd aangetroffen.

In België werd eens een Q-ex. gevangen bij Rouge-Cloitre

in den omtrek van Brussel (3. VIT. 1882). Uit Engeland en

Duitschland niet bekend. Het voorkomen in ons land is

zeer twijfelachtig.

2. Onychogomphus DE SELYS 1854.

Vleugels kort en vrij breed. Pterostigma tamelijk klein.

Membranula onduidelijk en uiterst smal (fig. 39). De oogen

zijn boven op den kop door een kleine tusschenruimte van

elkaar gescheiden. Voorhoofd duidelijk langer dan bij Gomphus,

in den regel ook een weinig smaller. Lichaamskleur heider-

of meer groenachtig-geel, rijkelijk zwart geteekend. geni-

SISI ;

x aas. Ne

RER OPT

SILA

LT 2 fatta L

Fig. 39. Onychogomphus forcipatus L. 3. Vleugelpaar, vergroot (orig).

taliën en auriculae aan het 2° segment minder sterk ont-

wikkeld dan bij Gomphus. Q zonder ovipositor, met eenvoudige

valvula vulvae aan het eind van het 8° sterniet. Appendices

van het 4 zeer krachtig ontwikkeld, tangvormig.

180 M. A. LIEFTINCK,

Dit soortenrijke genus, dat bijna over de geheele oude

wereld is verbreid, heeft ongeveer 4 Europeesche soorten,

waarvan I in Nederland voorkomt.

Lichte deelen van kop en thorax licht groenachtig-geel

van kleur. Oogen groot, bruin, bij adulti goud-groen glanzend;

tusschenruimte smal, ca. 1.5 mM. breed. De gele teekening

op thorax en abdomen is voor een groot deel door donkere

figuren en strepen verdrongen. Mediane thoraxstreep zeer

breed, naar voren breed V-vormig divergeerend; humerale

en antehumerale strepen naar buiten convex, met onregel-

matige hoekige grenzen. Antehumeraalstreep dorsaal en veelal

ook ventraal met de mediane streep verbonden, waardoor

een onregelmatige, gele ovaal wordt ingesloten. De gele ruimte

tusschen humerale en antehumerale streep al of niet onder-

broken. De streep over den voorsten zijnaad zeer breed en

in het midden plotseling hoekig ingesnoerd —- door eene

smalle anastomose verbonden, òf in twee deelstukken opge-

lost. Achterste zijnaad-streep breed, recht. Pooten grooten-

deels zwart, buitenzijde der dijen gedeeltelijk geel.

3%. Abdomen slank; segm. 3--6 rolrond en dun, 7—10

sterk verbreed en met uitstaande zijranden. Genitalién aan

het 2° segment niet uitpuilend. Auriculae rond, heldergeel

van kleur. Segment r en 2 met een smalle rugvlek; dorsum

van 3—7 met breedere, ingesnoerde gele vlekken, die in

verbinding staan met de gele basaalringen, doch hoogstens

de helft van de segmentlengten bereiken. !) De plaatvormig

uitstaande zijden van segm. 7—9 met een rondachtige, gele

basisvlek. Segm. ro basaal zwart, apicaal geel.

Appendices zeer opvallend en forsch, bijna zoo lang als

segm. 9 + 10; basale ?/, gedeelte der app. sup. recht,

laatste !/, deel haakvormig naar binnen omgebogen, aan het

einde duidelijk in 2 ongelijk-groote lobben gespleten, vuil

geelbruin, aan de basis en aan den top zwartachtig van kleur.

App. inf. even lang als sup, bijna halfcirkelvormig opwaarts

gebogen en diep in 2, dicht tegen elkaar aanliggende, takken

1) Bij 1 ex. uit Luxemburg zijn de lansvormige vlekken op het dorsum

van segm. 4—6 tot op de gele basaalringen gereduceerd [Vgl. ook

PUSCHNIG (309) p. 10]. De uitbreiding der gele vlekken is over ’t alge-

meen aan groote variatie onderhevig,

ODONATA NEERLANDICA. ISI

gesplitst; aan de basis van 2 kleine, zijdelings uitstaande,

fijne tandjes voorzien, zwart met geelachtigen wortel.

Q. Thorax helder groenachtig-geel; zwarte strepen smaller

dan bij het 7: mediane streep korter en minder divergeerend,

niet met de antehumerale streep verbonden. Pooten lichter

van kleur, dijen voor ?/, of ?/, gedeelte geel. Abdomen forsch

en recht, ongeveer cylindervormig, naar het einde niet ver-

breed. Dorsale gele vlekken, alsmede de zijvlekken veel

srooter dans bij het ca... oh >|, der sepmentlengte

innemend. Segm. 8 en 9 zwart, 10 geel gevlekt. Valvula

vulvae iets uitgebogen en door eene kleine, smalle insnij-

ding in 2 stomp-driehoekige plaatjes gescheiden.

Benste’g‘ abd. 36, «av. 29, pt..3 (Maastricht), 32, 25, 2.8

Zuidlaren) 034. 27,13 (volgens Ris) 9 abd: Zr, av: 30,

pt. 3 mM. (RIS). Grootte zeer variabel. Bij een dertigtal exem-

plaren (4) uit Luxemburg bedraagt de gemiddelde lengte :

abd. 36: "av. 28, pt: 3 mM.

Geheel Noord- en Midden-Europa. In Zuid-Europa komt

deze soort in eenigszins veranderden vorm voor. In Nederland

zijn tot nog toe slechts twee vindplaatsen bekend. Een 4

werd gevangen bij Maastricht (V. D. BRANDT |, zonder vindtijd),

terwijl zij van deze plaats ook opgegeven werd door MAURISSEN

(wellicht is dit hetzelfde exemplaar); voorts werd I G gevangen

bij Zeegse in Drente, 1917, (VAN VOORN leg). Zij komt hoofd-

zakelijk voor aan groote rivieren, doch ook aan kleine bosch-

beken en zelfs aan meren. In België, Frankrijk en Duitsch-

land niet zeldzaam, doch bijna uitsluitend in bergachtige-

en heuvelachtige streken. In België zou zij van 24 Mei tot

eind Juli vliegen en ook, hoewel zeer zeldzaam, in de Kempen -

voorkomen. In Juni 1924 trof ik haar in België (Ardennen)

op verschillende plaatsen aan, doch in groote menigte vooral

in Luxemburg, aan den oever van de Sûre in de omgeving

van Echternach, waar de gg, in gezelschap van Gomphus

vulgatissimus, zich bij honderden aan den vlakken, met

steenen bezaaiden oever ophielden. Zoo nu en dan scheerden

zij dicht over het snelstroomende water, om zich echter

steeds spoedig op den zonnigen grindbodem neer te zetten;

op één enkele steen zaten soms 4 à 5 exemplaren. Ondanks

het groote aantal, was er geen spoor van QQ te ontdekken

182 M. A. LIEFTINCK,

(24 —26 Juni 1924). In Denemarken werd éénmaal een ex. ge-

vangen bij Herlufsholm Skov; in Zuid-Zweden niet zeldzaam.

In het Britsch Museum bevindt zich het eenige vermoedelijk

uit Engeland bekende exemplaar, ongeveer een eeuw geleden

door STEPHENS, wellicht bij Londen verzameld. Ongetwijfeld

komt zij, gedurende de maanden Juni en Juli, op meerdere

plaatsen in Zuid-Limburg voor . . . forcipatus L. 1758.

3. Ophiogomphus DE SELYS 1854

Vleugels relatief breed en lang. Pterostigma vrij groot.

Membranula zeer smal, wit. De oogen zijn bovenop den kop

door een vrij breede tusschenruimte van elkaar gescheiden.

Voorhoofd nog een weinig langer dan bij Onychogomphus.

Lichaamskleur gedeeltelijk zuiver grasgroen, afgewisseld door

helder okergeel en versierd met zwarte figuren. 4 genitaliën

en auriculae aan het 2° segment niet opvallend. © zonder

ovipositor, met eenvoudige valvula vulvae aan het eind van

het 8° sterniet. Appendices van het d zeer klein.

Palaearctisch. Slechts één vertegenwoordiger van dit genus

bewoont de oude wereld; vele echter komen voor in Noord-

Amerika. De eenige Europeesche soort komt ook in Nederland

voor. De harmonische bouwen de fraaie kleurverdeeling van dit

insect, maken het tot een der mooiste libellen van onze fauna.

do en 2 ad. Kop en thorax, benevens segm. 1 en 2 helder

grasgroen van kleur; onderzijde roomgeel. Oogen groot, olijf-

bruin met mat-groenen goudglans. Thorax hoog en robuust,

zwarte strepen uiterst smal; mediane thoraxstreep naar voren

niet divergeerend, doch spits toeloopend en zeer smal. Ante-

humerale en humerale strepen elkaar dicht genaderd en

ongeveer even smal, de antehumerale op !/, der lengte

dorsaal afgebroken !); tusschenruimte breeder dan de lijnen.

Zijnaden fijn zwart gezoomd; de voorste zijnaadstreep slechts

ventraal aangeduid en bij het stigma afgebroken. Pooten zeer

forsch: dijen dik, grootendeels roomkleurig; buitenzijde der

schenen en tarsen zwart. Vleugels volkomen glashelder; costa

van voren fijn geel gezoomd. Pterostigma bij het ¢ donker-

bruin, bij het 9 okergeel, in beide seksen omgeven door

dikke, zwarte randaderen (fig. 40).

1) Bij het ex. van het Pikmeeuwenwater (gem. Bergen, Limb.), een

jong 9, ontbreekt de antehumerale thoraxstreep geheel en al.

ODONATA NEERLANDICA, 183

d. Abdomen lang en zeer slank. Segment 3—6 rolrond

en zeer dun, vervolgens tot het einde van segm. 8 vrij sterk

verbreed en daarna weer iets smaller: segm. 10 klein en smal.

Zijranden van segm. 7—9 plaatvormig uitgebogen. Dorsum

CAS

ERS

Fig. 40. Ophiogomphus serpentinus CHARP. dg. Vleugelpaar,

vergroot (orig.).

van I—2 en auriculae grootendeels grasgroen; 3—7 met

aan de basis een weinig ingesnoerde, driehoekige, okergele

rugvlekken, die naar achteren spits toeloopen en de segment-

einden niet geheel bereiken; 8--10 met meer afgeronde

heldergele vlekken. Zijden van segm. 3--6 smal vuilwit-,

7--10 breed geel gevlekt. Appendices klein, geel van kleur.

App. sup. iets langer dan segm. ro, licht gekromd en iets con-

vergeerend; einde stomp. App. inf. iets korter dan sup., door

een diepe insnijding in 2 convergeerende takken gespleten.

2. Abdomen cylindervormig, zeer forsch. Dorsale vlekken

breeder dan bij het &, met afgeronde eindlob; de gele,

ronde vlek op segm. 8 en 9 klein; segm. 10 geel, met 2

basisvlekjes. Zijden en onderkant bleek geelachtig. Valvula

vulvae zeer klein, nauwelijks !/, van het 0° segment berei-

kend; door een trapeziumvormige insnijding in 2 spitse lapjes

gedeeld en, evenals de appendices, geel van kleur.

Achterrand van het epicranium voorzien van 2 zeer duide-

lijke, fijngetande horentjes.

Lengte ¢ abd. 39, av. 32, pt. 3; ® abd. 39, av. 35, pt. 3.8 mM.

184 M. A. LIEFTINCK,

Deze soort bewoont Oost- en Midden-Europa, doch is

nergens gewoon. Van ca. 5 Juni tot Augustus (eind Juni en

begin Juli) aan bronnen en op zandige, open plaatsen in het

bosch, steeds in de onmiddellijke nabijheid van stroomend

water. Zeldzaam. Hier te lande werd zij bijna uitsluitend

aangetroffen in Limburg aan de Maas; op enkele p'aatsen

ook aan bronnen, in vochtige bosschen of op leemhoudenden

grond. In tegenstelling met Onychogomphus leeft deze soort

eenzaam, of in kleine groepjes langs den rivier-oever, vooral

op kribben en groote steenblokken. O. serpentinus vliegt zeer

snel en is uiterst schuw. De wijfjes zijn zeldzamer, doch,

vooral in den aanvang van den vliegtijd, in heideveldjes en

boschwegen in de nabijheid van het water, aan te treffen.

Volgens LEONHARDT (196) zou serpentinus van alle Midden-

Europeesche Gomphinen den langsten vliegtijd hebben: in

de omgeving van Aschaffenburg en in Silezië zou zij nog

in Augustus en September voorkomen; in de Elzas werd

eens een £ dezer soort gevangen op 12 October (loc. cit.

p. 15). In Duitschland werd zij aangetroffen bij Hamburg,

Bremen en Lüneburg en bij Dorsten in Westfalen; voorts

op verschillende plaatsen in de prov. Hessen, Thüringen,

Saksen en Brandenburg.

Uit België is merkwaardigerwijze geen enkele vindplaats

bekend, evenmin uit Engeland. In Denemarken gedurende

de maanden Juli en Augustus op enkele plaatsen. Ook, doch

zeer zeldzaam, een enkele maal in Zweden aangetroffen.

Uit ons land zijn de volgende vindplaatsen bekend:

Prov. Gelderland: Arnhem, VIII (v. D. BRANDT)! Leu-

venumsche Bosch (J. HEIMANS)! |

Prov. Limburg: Plasmolen (bronnen)!! Afferden!! Well

(imago et larva, HEIMANS & ROMIJN)! Bergen !! Pikmeeuwen-

water (HEIMANS)! Velden!! Venlo! (v. D. BRANDT)! Steyl!!

Belfeld en Reuver (bronnen)!! . . serpentinus CHARP. 1825.

III. Subfam. Aeschninae.

I. Anax LEACH 1815.

Vleugels breed en zeer lang. Adering in het basale deel

van den achtervleugel in beide seksen nagenoeg identiek.

Vleugelpunten spits.

ODONATA NEERLANDICA. 185

Kop relatief klein, voorhoofd opmerkelijk lang; aanvan-

kelijk met parallele zijden, doch met een vooruitstekenden

punt; onder een hoek van ca. 50° schuin naar omlaag

afhellend. Oogen over een langen afstand tegen elkaar aan-

sluitend, van boven afgeplat. Thorax en abdomen robuust,

pooten zeer krachtig ontwikkeld. Abdomen bij het d duidelijk

afgeplat en met supplementaire zijkanten aan segm. 4—10;

bij het 2 vrij kort, cylindervormig. App. inf. bij het G afgeknot.

Cosmopoliet. Van de 2 Europeesche soorten komt I in

Nederland en r in het aangrenzend gebied voor.

Overzicht der soorten.

Groote soort. Membranula grauwzwart, basale '/, gedeelte

scherp afgescheiden wit. Thorax lichtgroen. App. inf. van

het d iets meer dan '/, van de lengte der app. sup.

imperator LEACH

Kleinere soort. Membranula mas lichtgrijs van kleur.

Thorax zeer licht violetbruin, eenigszins vleeschkleurig. App.

inf. van het d zeer kort, ca. !/, van de lengte der app. sup.

(parthenope SELYS)

A. imperator LEACH 1815.

[formosus WANDERLINDEN 1820 (1823)].

Lippen geel, bovenlip aan ’t einde zwart gezoomd; clypeus

en het afhellende gedeelte van het voorhoofd eveneens geel.

Voorhoofd met een smalle, zwarte basisstreep, die in het

midden overgaat in een rondachtige en naar voren spits

toeloopende, zwarte vlek; zeer licht groenachtig van kleur,

tegen den fijn-bruin gezoomden voorrand een smalle, doch

zeer in ’t oog vallende, blauwe dwarsstreep. Oogen egaal

blauw bij het g, iets meer groenachtig bij het $. Thorax in

beide seksen lichtgroen, met zeer smalle, donkere naden.

Pooten zwart; dijen gedeeltelijk kastanjebruin.

d. Vleugels hyalien, voorrand van c breed geel. Pterostigma

vrij lang, doch zeer smal, lichter of donkerder bruin. Mem-

branula lang (fig. 41). Abdomen: segm. 3 vrij sterk ingesnoerd,

naar achteren geleidelijk breeder wordend, duidelijk dorso-

ventraal afgeplat, helder hemelsblauw; alle zijkanten en

segmentgrenzen, bovendien een dorsale, bochtige lengteband

op segm. 3—10 zwart. Onderzijde en de apicale helft van

186 M. A. LIEFTINCK,

3—7 zijdelings kastanjebruin van kleur. Appendices donker-

bruin. App. sup. lang en breed, aan den top stomphoekig

afgeknot; app. inf. van boven gezien, recht afgeknot, met

2 omhoog gerichte knobbeltjes.

2. Vleugels bij volwassen dieren, in den regel ongeveer

van Z af, in beide vleugelparen diffuus en veelal vlekkig geel,

of zelfs bruinachtig-geel getint; bij zeer oude dieren met

bruine aderzoomen; overigens als bij het d. Abdomen zeer

forsch, dik en opvallend korter dan het &. Segment 3 dui-

delijk ingesnoerd, latero-ventraal met fraaien paarlmoerglans.

Donkere rugstreep op segm. 2—10 breeder en roodbruin

van kleur. Eerste segmenten geelachtig-groen, vooral aan

de zijden meer witachtig; kleurverdeeling overigens als bij

het gd, doch inplaats van helderblauw meer groenachtig-

aay,

TRE

SZ, TT

PR TT en

SII

Fig. 41. Anax imperator LEACH gd. Vleugelpaar, vergroot

(naar TILLYARD).

blauw. Bij oude wijfjes is het abdomen donkerblauw en het

pterostigma donkerbruin van kleur. Appendices zeer breed-

lancetvormig, spits.

Lengte d abd. + app. sup. 57, app. sup. ) 5, av. 47, pt.

av. 5; £ abd. + app. sup. 50—55, app. sup. ( 5, av. 47—52,

pt. 5—6 mM.

Deze grootste aller Europeesche Odonaten, bewoont in

hoofdzaak Zuid-Europa en Afrika, doch het verspreidings-

gebied strekt zich uit over geheel Midden-Europa, tot in

ODONATA NEERLANDICA. 187

Zuid-Scandinavié en Engeland, terwijl zij oostwaarts haar

grens in West-Azië bereikt.

In Nederland lokaal en bijna overal vrij zeldzaam. Zij

bewoont van de laatste dagen in Mei tot begin September

(midden Juni en Juli) de diluviale zandstreken van ons land

en houdt zich bij voorkeur op aan groote vennen, meertjes,

vijvers en leemplassen; veel zeldzamer evenwel aan open

heiplassen en langs oude rivierarmen. Slechts in het begin

van den vliegtijd verlaten de onuitgekleurde dieren den oever

van het water en vliegen zij op akkers en weilanden, of op

aangrenzende heideveldjes; in dezen tijd zijn ook de zeld-

zamere wijfjes te vinden.

Ongeveer 15 Juni zijn de dvax dd volwassen en verspreiden

zich ieder over een bepaald, scherp afgescheiden, gedeelte

van den waterplas, waar zij geen soortgenooten dulden.

Wanneer een ander, verdwaald & zich in het jachtgebied

van zijn confrater waagt, wordt het ijverig verjaagd en

zoolang achtervolgd, totdat deze den aftocht moet kiezen.

A. imperator is de beste en snelste vlieger van alle inheemsche

Aeschninen. De dieren rusten zeer zelden uit en vliegen den

ganschen dag langs den dikwijls moeilijk te bereiken riet-

zoom heen en weer, bij voorkeur op eenigen afstand van

den oever, over het open water. De volwassen 9£ beginnen

veelal pas tegen den namiddag met het eierleggen; ook zag

ik ze vele malen nog des avonds tegen zonsondergang hier-

mede bezig. Zij worden, bij het verrichten van dezen arbeid

meestal volkomen met rust gelaten door de woest rond-

jagende mannetjes.

In de omgeving van Winterswijk (G.) en bij Oisterwijk (N.-B.)

is A. imperator in den voorzomer algemeen. Op de eerstge-

noemde plaats is hij aan één, betrekkelijk kleinen leemplas,

telkenjare bij tientallen aan te treffen. |)

In ons land zijn de volgende vindplaatsen bekend:

Prov. Drente: Zuidlaren!

Prov. Overijsel: Denekamp, Hornven!!

1) Zie ook Tijdschr. v. Entom. 66, pp. XLIV—XLVI (Verslag). In korten

tijd ving ik hier een tiental exemplaren, op één enkele plaats aan den

oever van den leemplas. Zoo gauw was er niet een g' van deze plaats

weggevangen, of zijn plaats werd onmiddellijk door een ander ingenomen.

188 M. A. LIEFTINCK,

Prov. Gelderland: Nunspeet!! Winterswijk !!

Prov. Utrecht: Driebergen, Maarsbergen !!

Prov: Zeeland: Goes. *)

Prov. Noord-Brabant: Galderen ! Ginneken! Oister-

wijk!! Haaren !! Vught!!

Prov. Limburg: Bergen (Pikmeeuwenplas)!! Venlo! Bel-

feld!! Maasbracht! Vierlingsbeek! Blijenbeek! Herkenbosch

(exuviae)! Bunde!

(A. parthenope SELYS 1839).

Monddeelen geelachtig, clypeus wit, Voorhoofd zeer licht

rose, basisstreep uiterst smal en de ronde, donkere vlek

slechts zeer onduidelijk zichtbaar; tegen den breeden, bruinen

voorrand een onscherp begrensde blauwe streep. Oogen

olijfgroen, bij het @ meer bruinachtig. Thorax in beide seksen

licht violet-bruin met uiterst smalle, donkere naden.

d. Vleugels distaal van ¢ geelachtig van tint. Membranula

gelijkmatig lichtgrijs. Voorste deel van den vleugel met

meerdere gele dwarsaderen. Pterostigma iets breeder dan bij

imperator. Abdomen: segm. 2 en de basis van 3 zeer helder

lichtblauw, 3--10 olijfgroen met blauwe nuancen, doch zeer

verdonkerd en daardoor niet zoozeer in ’t oog vallend; over

de geheele lengte van een bochtigen, zwarten band voorzien.

App. inf. zeer kort, van boven nauwelijks zichtbaar en afge-

knot, ongeveer ’/, van de lengte der sup. bereikend, veel

breeder dan lang: het einde niet naar boven omgebogen

en van vele, kleine tandjes voorzien,

9. Lichaam minder gedrongen dan bij gmperator, abdomen

slanker. Vleugels bij volwassen dieren meestal met een vrij

donkeren, grijsbruinen wolk over de geheele vleugelbreedte,

tusschen den nodus en het pterostigma. Lichaamskleur vrij-

wel overeenstemmend met het g, doch het heldere blauw

der eerste segmenten is bij oude $$ sterk verdonkerd en

bij jonge dieren minder zuiver van kleur. Donkere rugstreep

roodachtig-bruin. Appendices langer en iets minder breed

dan bij zmperaior, spits.

1) Zie „De Levende Natuur’, Jrg: 23, ‘Sept. 1918 (A. Buyse, 25. v1.

1918, ¢).

ODONATA NEERLANDICA. 189

Lengte ¢ abd. 48, app. 5, av: 46, pt. 4; 9 abd. 53, app. 5,

ampt. mM.

Niet inlandsch, Deze soort bewoont het Middellandsche

Zeegebied en een zeer groot deel van Azië, doch komt een

enkele maal als immigrant in noordelijker streken van Europa

voor. Slechts op eenige zeer bepaalde plaatsen heeft zij ge-

durende een aantal jaren stand gehouden. In hare levenswijze

vertoont zij in alles groote overeenkomst met de voorgaande

soort, In België werd parthenope Eénmaal gevangen bij Ixelles,

den 22. VIII. 1884 (gd). In Frankrijk werd zij nog niet noor-

delijker aangetroffen dan in de omgeving van Parijs; waar-

schijnlijk bereikt zij hier de noordelijkste grens. In Duitsch-

land werd deze soort eens gevangen in de ,,Tiergarten” van

Berlijn (1850) en in 1855 ook bij Neustrelitz en Fürsten-

berg in Mecklenburg. Sedert bleef A. parthenope tot 1909

onopgemerkt, In dat jaar werd zij wederom aangetroffen en

wel op verschillende plaatsen rondom Bückow, in de mark

Brandenburg (Strausberg, Spitzmühle en Bückow), waar zij

volgens SCHIRMER (361) in de jaren 1909 en 1910 zelfs eene

gewone verschijning was. |)

Het voorkomen in Nederland is zeer onwaarschijnlijk.

2. Brachytron EVANS 1845.

Vleugels smal en vrij kort, adernet wijdmazig. ¢ kort, 2-

of 3-cellig. Uitranding van den achtervleugel bij het g' stomp-

hoekig of bijna recht, fa 3- of 2-cellig, in zeer zeldzame

gevallen zonder dwarsader. Pterostigma lang en uiterst smal

(fig. 1). Oogen over een korten afstand tegen elkaar aan-

sluitend; occipitaaldriehoek groot. Abdomen nauwelijks

ingesnoerd aan het 3° segment. Appendices in beide seksen

zeer lang. Geheele lichaam dicht en vrij lang grijs- of bruin-

achtig behaard.

De eenige soort van dit genus komt ook in Nederland voor.

Kleinste Aeschnine van onze fauna.

d. Voorhoofd, clypeus en monddeelen groenachtig-geel,

1) Volgens C. SCHIRMER zou de prooi van A. parthenope in hoofdzaak

bestaan uit libellen en zouden ook grootere soorten, als Cordulia aenea,

niet worden versmaad. RENÉ MARTIN (242, p. 243) constateerde zelfs,

dat deze roover met groote voorliefde op Aeschna isosceles jaagt!

190 M. A. LIEFTINCK,

kort zwart behaard. Bovenlip aan het einde zwart gezoomd,

anteclypeus zwart; grens van voorhoofd en clypeus eveneens

zwart. Boven op het voorhoofd een duidelijke, T-vormige

vlek, die met de zeer breede, zwarte voorhoofdsbasis is ver-

bonden. Oogen van boven iets afgeplat, blauw. Thorax harig,

van voren matbruin, met breede, naar achteren iets versmalde,

groene antehumeraalstrepen; thoraxzijden lichtgroen, met

rechte, zwarte naden. Pooten krachtig ontwikkeld, zwart.

Vleugels zuiver hyalien, costa en eenige der voorste dwars-

aderen (proximaal van den nodus) geelachtig. Pterostigma

uiterst smal, helder okergeel. Membranula duidelijk, wit.

Abdomen behaard ; segm. 3 slechts weinig ingesnoerd. Grond-

kleur zwart. 1° Segm. dorsaal zwart, lateraal geel; basis van

segm. 2—8 met in het midden onderbroken, fijn-gele dwars-

streepjes; dorsum van 2—9 met vrij groote, naar voren spits

uitloopende, driehoekige vlekken, welke blauw van kleur zijn.

Zijden van segm. 2—8 met 3 helderblauwe vlekken, welke

op de eerste segmenten veelal in verbinding treden met die

op den rug. Segm. 10 aan het eind met 2 samenhangende

blauwe vlekjes. Zijranden en de geheele onderzijde van het

abdomen zwart.

App. sup. zwart, bijna zoo lang als segm. 9 en 10 tezamen,

sterk omhoog gebogen, smal aan de basis en zonder tand,

doch met een zeer hooge en scherpe, dorsale kiel. App. inf.

ca. !/, der sup., aan den top afgeknot, doch met afgeronde

hoeken en in het midden iets ingesneden; daardoor kort

tweelobbig.

2. Lichte deelen van den kop meer bruinachtig-geel. Oogen

bruinachtig. Thorax als bij het g, doch de antehumeraal-

streep tot een vlekje op het voorste deel van den mesothorax

gereduceerd. Vleugels bij jonge dieren diffuus oranjegeel,

met goudgele stralen in c, sc, m en cu; in volwassen toestand

is het geel lichter van kleur. Pterostigma okergeel. Abdomen

cylindervormig, vooral aan de basis breed en hoog, naar het

einde geleidelijk versmald. Dorsale vlekkenteekening op de

segm. gereduceerd en geel van kleur; zijvlekken sterk ver-

groot: op segm. I—6 een breede, slechts door ce zwarte

segmentgrenzen onderbroken, groenachtig-gelen langsband,

die zich op de laatste segmenten in eenige kleinere vlekjes

ODONATA NEERLANDICA, IGI

oplost. 10° tergiet halfcirkelvormig uitgerand en duidelijk

afstaand, van eenige rijen krachtige en zeer scherpe doorn-

tjes voorzien.

Appendices zeer lang, lancetvormig en zwart van kleur;

laatste ?/, gedeelte met eene zwakke middenkiel.

Éengte Grabd, 43, app 5.5, av. 35.5, pt..4.5; Q abd: 39,

app.) 5, av. 36, pt. 4.5 mM.

(hafniense MüLL.) pratense MÜLLER 1764.

Van de eerste dagen in Mei tot begin Juli (eerste week

van Juni) overal in Nederland zeer gewoon aan stilstaand

water, vooral langs slooten en vaarten in de laagveenplassen.

Ook op Texel en veel in de duinstreek. In het zandige ge-

bied van ons land in het voorjaar algemeen aan boschranden,

zwak-stroomende beken en meertjes. Men ziet over 't alge-

meen veel meer gd dan 99.

Brachytron pratense vliegt snel, doch rust veel uit, op

dezelfde wijze als de Aeschna-soorten. Ook op de Duitsche

wadden-eilanden Juist en Memmert; op het laatstgenoemde

doortrekkend in Mei 1918 (6).

3. Aeschna FABRICIUS 1775.

(Aeshna auct.).

Vleugels lang en breed, dicht geaderd. ¢ lang, nimmer

2-cellig. Anale hoek van den achtervleugel bij het d onder

vorming van een Za sterk uitgerand. Pterostigma zeer variabel,

doch steeds breeder dan bij Drachytron. Oogen zeer groot,

over een langen afstand tegen elkaar aansluitend; occipitaal-

driehoek in den regel klein.

Abdomen aan het 3° segment duidelijk — soms zeer sterk

— ingesnoerd. 10° tergiet bij het ® onduidelijk uitgerand

en zeer weinig afstaand, dicht met kleine, zwarte doorntjes

bezet. Appendices in beide seksen zeer verschillend van vorm

en grootte.

Dit zeer soortenrijke genus is over de geheele wereld ver-

spreid. In Europa komen ongeveer 10 soorten voor, waarvan

6 uit Nederland en 2 uit het aangrenzend gebied bekend zijn.

Overzicht der gd.

I. Voorhoofd, van boven gezien, met een zeer scherp

begrensde, T-vormige, zwarte vlek (incl. viridis) . . . 3

‚192 M. A. LIEFTINCK,

Voorhoofd zonder scherp begrensde T-vlek. Thoraxzijden

bruin, metn2Yeelesdwarsbanden teste se EI

2. Groote soort. fa tweecellig (bij hooge vitzona tine drie-

cellig). Vleugels gelijkmatig bruin van kleur. Membranula

klein (be AD). 2. et er AN MISES TOR

Kleinere soort. fa drie- tot zevencellig. Vleugels meestal

geelachtig getint. Membranula zeer groot en lang (fig. 43) .

. isosceles MüLL.

3. Thoraxzijden geheel groen, met breede, zwarte naden.

ta driecellig (in enkele gevallen 4-cellig; fig. 44). Pterostigma

opvallend kort. App. sup. in het midden sterk verbreed.

Groote soorte si sak, . +... cyanea MULL.

Thoraxzijden geheel austen met smalle zwarte naden.

ta driecellig (fig. 45). Pterostigma gewoon. App. sup. lancet-

vormig, aan de basis met een mediaan-ventralen tand. Klei-

merecisoont A. ti... ET av caiffinis VAnDERE

Thoraxzijden ee groen, met uiterst smalle zwarte naden.

ta tweecellig (fig. 46). De stam van de T-vlek op het voor-

hoofd zeer fijn en soms geheel onzichtbaar. Pterostigma ge-

woon. App. sup. recht, in ’t midden niet verbreed en zonder

basalen tand. Kleinere soort . . . . viridis EVERSM.

Thoraxzijden anders zekleurd . Wie 0. NN

4. De scheidingslijn der oogen, van boven gezien, is

minstens 2 X zoo lang als de occipitaaldriehoek. Thorax-

zijden lichter of donkerder bruin, met 2 breede, gele of

blauwgroene #dwarsbandensr. (bt. yi wat 0 ord ENE

De scheidingslijn der oogen, van boven gezien, is nauwe-

lijks langer dan de occipitaaldriehoek. ta tweecellig. Thorax-

zijden olijfkleurig-bruin, met 2 blauw-verdonkerde dwars-

strepen Me . + (caerulea STROM)

Bia el ffs. 13) id heldergeel. Thoraxzijden

donkerbruin met 2 breede, lichtgekleurde dwarsbanden. Groote

SOOKE, Lem, Si . + «9 janeead

ta driecellig ce 48). Gee beani Thoraxzijden grauw-

bruin, met 2 zeer breede, lichtgekleurde dwarsbanden. Kleine

SCH ta AH I badeend det OEROL Ehe

Overzicht der 99.

1. Voorhoofd, van boven gezien, met een zeer scherp be-

grensde, T-vormige, zwarte vlek (onduidelijk bij verzdzs) . 3

ODONATA NEERLANDICA. 193

Voorhoofd zonder scherp begrensde T-vlek. Thoraxzijden

benin,imety 24 gelerdwarsbandems. +. Ia. lele seen 2

2. Vleugels gelijkmatig bruin; membranula klein, lichtgrijs

van kleur. Dorsum van segm. 2 zonder driehoekige, gele vlek.

Groote,soort., 1, 4 ana a dr grandis LE:

Vleugels geelachtig ne: membranula groot en zeer lang,

grauwzwart van kleur. Dorsum van segm. 2 met een groote,

driehoekige, heldergele vlek. Kleinere soort .

isosceles MULL.

3. Thoraxzijden geheel groen, met breede zwarte naden.

Pterostigma opvallend kort. Dorsum van segm. 9 en 10 met

een groote, niet onderbroken lichte bandvlek. Groote soort.

. cyanea MüLL.

Thoraxzijden geheel geelgroen, met smalle, zwarte naden.

Pterostigma niet bijzonder kort. Dorsum van segm. 9 en IO

met, in het midden duidelijk onderbroken, lichte vlekken

ISlemenensoort ss bren nt reis a affinis; VANDERL,

Thoraxzijden geheel groen, met uiterst smalle donkere

naden (soms geheel afwezig). De stam van de T-vlek op het

voorhoofd haarfijn en veelal onzichtbaar. Pterostigma niet

verkort. Dorsum van segm. 9 en 10 met, in het midden

duidelijk onderbroken, lichte vlekken . . viridis EVERSM.

4. De scheidingslijn der oogen, van boven gezien, is

minstens 2 X zoo lang als de occipitaaldriehoek. Thorax-

zijden lichter of donkerder bruin, met 2 breede gele, of meer

atrachachtio zele, dwarsbanden.! „taarten walgen 26 5

De scheidingslijn der oogen, van boven gezien, is nauwe-

lijks langer dan de occipitaaldriehoek. Thoraxzijden olijf-

kleurig-bruin met 2 geelachtige en

(caerulea Sr ROM)

5. Costa heldergeel. Voorkinatd en clypeus door een zwarte

naadstreep van elkaar gescheiden. Thoraxzijden donkerbruin,

met 2 breede, licht gekleurde dwarsbanden. Appendices

4.5 mM. Groote soort. . . oh Forty juncear iL,

Costa bruinachtig. ie she ordi en clypeus: zonder ‘een

spoor van een zwarte, scheidende naadstreep. Thoraxzijden

grijsbruin, met 2 zeer breede, lichtgekleurde dwarsbanden.

Appendices lang en slank, 5 mM. Kleinere soort .

mixta LATR.

194. M. A. LIEFTINCK,

Ae. grandis LINNAEUS 1758.

T-vormige vlek op het voorhoofd onduidelijk en nimmer

zwart van kleur: aan den voorrand een breede, donkerbruine

dwarsstreep; stam van de T-vlek haarfijn. Monddeelen bruin-

oranje, voorhoofd en clypeus geelbruin. Thorax roodbruin,

met aan alle vleugelwortels een helderblauw vlekje en 2

breede, rechte en zuiver citroengele zijstrepen. Pooten geheel

roodbruin. Vleugels in beide seksen gelijkmatig goudbruin

gekleurd, met helder-roodbruine adering. Tusschen 47? en

Rsa in den voorvleugel, tot aan den rand, één of meerdere

cellen verdubbeld. Membranula wit, aan het einde meer grijs-

achtig; pterostigma roodbruin.

d. ta 2-cellig, slechts bij uitzondering aberraties met een

tweede, of een in tweeën gesplitste dwarsader. Oogen donker-

bruin, bij adulti met een smalle, helder glanzend-blauwe

middenvlek. Abdomen: 2° segm. matig verdikt en het 3°

duidelijk, doch niet zeer sterk ingesnoerd, roodbruin. Een

lichtblauwe vlek zijdelings boven de oortjes en 2 helderblauwe

rugvlekken op het einde van segm. 2; een latero-ventrale

bandvlek op de voorste helft van 3 en dubbele basisvlekjes

op de zijden van 4--8 helderblauw. Dorsum van 2—8 vóór

het midden bovendien met een fijn-onderbroken geel streepje.

Appendices roodbruin; app. sup. recht,

met afgeronden top, nauwelijks korter dan

segm. 9 + 10, zonder basalen tand en over

de geheele lengte met een zwakke, kiel-

vormige verhevenheid. App. inf. driehoekig,

ongeveer half zoo lang als sup.

Q. Kleur der vleugels in den regel iets

Fig. 42. Aeschna lichter dan bij het g, membranula eveneens

ER N iets lichter. Oogen bruin, niet blauw gevlekt.

achtervleugel, Abdomen forsch, aan de basis zeer breed en

vergroot (orig.). naar achteren, tot segm. 8, geleidelijk doch

weinig versmald. Rugvlekken op segm. 2 zeer klein: rond-

achtig en minder helder, eenigszins paarsachtig van kleur.

Zijden van segm. 3—8 met gele of (adult) licht paarsachtig

gekleurde vlekjes. Overigens als bij het &.

Appendices roodbruin, vrij kort; even lang als segm. 9 +

10, met afgeronden top.

ODONATA NEERLANDICA. 195

Benste 3, abd 66 Nappo avi 48, pt...) 35 2 abd. 53,

app. ) 3, av. 47, pt. 3.5 mM.

Deze soort bewoont Noord- en Midden-Europa en Siberië,

Zij is over geheel Nederland verspreid en van ca. 15 Juli

tot eind Augustus (eind Juli) eene gewone verschijning.

Aeschna grandis bewoont zoowel de uitgestrekte laagveen-

moerassen als de boschachtige omgeving van vennen en

vijvers in de zandstreken. Zij vliegt met voorliefde in zand-

wegen, op open plaatsen in het bosch en in het eikenhak-

hout, waar zij voornamelijk jacht maakt op dagvlinders. Het

is de eenige Aeschna-soort, die in ons land den geheelen

zomer door op alle plaatsen is aan te treffen. Zij komt ook

in de duinstreek voor en is reeds op Texel gevonden. In

gunstige jaren houden sommige individuen, met sterk ge-

bruinde vleugels, het nog tot het einde van September uit.

Ik zag deze soort eenige malen in groot aantal in de lage

boschjes vlak aan het strand van de Zuiderzee, in Noord-

Holland en Utrecht. Volgens ALFKEN (6) is grandis algemeen

op het Duitsche wadden-eiland Memmert, in 1917 reeds eind

Mei; ook op Spiekeroog en Borkum.

Ae. isosceles MüLLER 1767.

(rufescens VANDERLINDEN 1825).

Een T-vormige vlek op het voorhoofd ontbreekt geheel

en al: slechts een smalle, zwarte zoom aan den voorrand

is zichtbaar. Voorhoofd, clypeus en monddeelen oranjebruin.

Oogen glanzend goudgroen. Thorax licht roodbruin, met 2

breede, rechte zijstrepen ; ventraal heldergeel, dorsaal onscherp

begrensd en meer groenachtig van kleur. Pooten zwart; dijen

voor ’t grootste gedeelte helder roodbruin. Vleugels geelachtig

getint; adering zwart, costa en eenige dwarsaderen geelachtig.

Basis van den achtervleugel met een intensief goudgeel vlekje

in za, welks aderen helder oranje gekleurd zijn. Tusschen

M* en Asa in den voorvleugel slechts één rij cellen. Membra-

nula breed en zeer lang, bijna tot aan den rand doorloopend.

d. ta 3—7 cellig, in den regel door 1 langsader en 2

dwarsaderen in 4 cellen verdeeld. Uitranding des achter-

vleugels recht, doch duidelijk afgerond; membranula zwart-

grauw. Pterostigma licht bruingeel. Abdomen: 2° segm, zeer

196 M. A. LIEFTINCK,

weinig verdikt en het 3° slechts matig ingesnoerd, helder

roodbruin met smalle, zwarte segmentgrenzen. Dorsum van

segm. 2 met een ongeveer driehoekige, gele vlek; zijden van

1—-3 gedeeltelijk groenachtig-geel en kleine zwarte stippen

op het dorsum van 3—7. Segm. 3—9 met een fijne zwarte

langsstreep over het midden, welke zich op 8 en 9 sterk

verbreedt; basis van IO zwart.

Appendices bruinachtig, sup. aan de basis donkerder;

app. sup. aan den wortel zeer smal, met een

krachtigen, driehoekigen basaaltand; lancet-

vormig verbreed met een zwakke, kielvormige

verhevenheid en spitsen top. App. inf. drie-

hoekig, bijna half zoo lang als sup.

2. Vleugels bij onuitgekleurde dieren inten-

sief geel getint, met goudgeel gekleurde basis;

a bij adulti glashelder, uitgezonderd de bases

isosceles MULL. &. È

Basis van den der achtervleugels. !) Pterostigma okergeel,

achtervleugel, in het midden donkerder. Zijstrepen van den

vergroot (orig.). thorax iets breeder en helderder van kleur

dan bij het g. Abdomen niet bijzonder forsch, segm. 3 lich-

telijk ingesnoerd. De gele rugvlek op segm. 2 is duidelijker

en scherper begrensd dan bij het d. Zijden van het abdomen,

vooral der eerste segmenten, groenachtig-geel. Appendices

bruinachtig, duidelijk korter dan segm. 9 + ro.

liengter Givabd: 50, app. 5,wav. 42, pts) 354 Pad

apps avs 42 pt 35 mM.

Deze soort is over geheel Europa, noordelijk tot in het

zuiden van Zweden, verbreid. De vliegtijd is ook hier te

lande vroeg en zeer kort, n.l. van ca. 25 Mei tot 25 Juni’),

vandaar waarschijnlijk, dat Ae. zsosceles langen tijd als eene

zeldzaamheid werd beschouwd. Op vele plaatsen in Nederland

Fig. 43. Aeschna

1) Bij een zeer oud, doch volkomen gaaf 9 uit Valkeveen bij Naarden

(N.H.), zijn de vleugels lichtgeel van tint en is bovendien het meeren-

deel der aderen van breede, bruine randzoomen voorzien, vooral op het

middendeel der vleugels.

Het zeer koude en vocktige zomerhalfjaar 1923, heeft grooten invloed

gehad op het optreden dezer soort. Het eerste ex. werd in genoemd

jaar op 5 Juli waargenomen, terwijl het hoogtepunt van den vliegtijd

bijna twee maanden was verschoven (begin Augustus) en de laatste

individuen nog op 21 Augustus rondvlogen (468).

ODONATA NEERLANDICA. 197

gewoon, doch lokaal. In alle groote laagveenmoerassen van

't westen des lands algemeen aan slooten en vaarten, doch

evenmin zeldzaam aan vennen en leemplassen in hooger

gelegen deelen van Nederland.

Volgens LEONHARDT zou zsosceles hoogst zelden het open

water verlaten. Inderdaad treft men haar in volwassen staat

bijna uitsluitend in de onmiddellijke nabijheid van haar ge-

boorteplaats, doch dadelijk na het uitkomen verspreiden de

dieren zich in grooten getale over de omliggende akkers en

heidevelden, om hier eerst geruimen tijd langs boschranden

en zandwegen jacht te maken op allerlei insecten. Tegen

het begin van Juni zijn alle individuen in den regel naar

de plassen teruggekeerd.

In normale jaren is de vliegtijd van zsosceles ten einde,

vóór dat de eerste exemplaren van grandis zich vertoonen.

Zij werd nog niet in de prov. Zeeland aangetroffen. Overal

in het aangrenzend gebied zeer lokaal voorkomend.

Ae. cyanea MÜLLER 1764.

Voorhoofd, van boven gezien, met een scherp begrensde

T-vormige zwarte vlek. Monddeelen geel, of oranje-geel;

voorhoofd en clypeus geelachtig-groen, door een uiterst fijn

bruin naadstreepje van elkaar gescheiden. Thoraxzijden groen,

met breede, zwarte naden; voorste zwarte naad een eindje

boven het stigma afgebroken. Dorsum donkerbruin, met 2

zeer breed-ovale, naar voren puntig toeloopende, groene

antehumeraalstrepen. Vleugeltusschenruimte groen gevlekt.

Pooten grootendeels zwart. Vleugels in den regel glashelder,

adering zwart; costa bruinachtig. Pterostigma opvallend kort

en breed; membranula kort, wit met donkergrijs uiteinde.

d ad. ta 3-cellig, aberraties met een 4-cellige fa komen nogal

eens voor; in zeer enkele gevallen 2- of 5-cellig. Costale zijde

van fa langer dan bij alle overige soorten; anale hoek van den

achtervleugel zeer duidelijk afgezet en naar binnen omgebogen.

Pterostigma ad. zwart. Oogen blauw. Abdomen: 2° segm.

weinig verdikt en het 3° vrij sterk ingesnoerd, donkerbruin

tot zwart. Segm. 2 met een smal-driehoekige, groene rugvlek

en groen gevlekte zijden; 2—7 dorsaal met kleine kantvlekjes

en groote halfronde vlekken op het einde der segmenten,

198 M. A. LIEFTINCK,

groen van kleur; zijdelings voorzien van dubbele, helderblauwe

basisvlekjes. Op segm. 9 en 10 zijn de rugvlekken met elkaar

versmolten en nemen bijna den geheelen bovenkant in beslag ;

helderblauw van kleur.

Appendices donker van kleur; app. sup.

aan de binnenzijde in het midden sterk ver-

breed, zonder basaaltand, doch met een korte,

scherpe kiel; het einde naar omlaag gebogen

en vrij scherp toegespitst. App. inf. smal-

driehoekig, ongeveer half zoo lang als sup. en

evenals deze in het midden groen gestreept.

ea na Zeer oude! dd krijgen veelal bruinachtig

cyanea MULL. gd. ß

Basis van den getinte vleugels.

achtervleugel, 2. Lichte teekening van kop, thorax en

vergroot (orig). abdomen als bij het g, doch een weinig

lichter van kleur. Oogen bruin. Antehumeraalstrepen iets

smaller.

Vleugels bij volkomen volwassen ex. bruinachtig. Ptero-

stigma zeer kort, okergeel of oranje, met zwarte randaderen.

Abdomen zeer forsch, cylindervormig met breede basis.

Lichte vlekken als bij het g, doch alle zuiver groen; kant-

streepjes geel van kleur.

Appendices zwart, korter dan segm. 9 + 10.

Lengte g'abd. 56, app: 5, av. 47, pt. 2.5; Q abd? 55

app. 4.5, av. 49, pt. 3 mM.

Aeschna cyanea is uit alle deelen van Nederland bekend;

haar vliegtijd duurt van ca. 15 Juli tot eind September

(Augustus). In de duinen (o. a. bij Domburg!!) en in de

zandstreken van diluviaal Nederland, vooral aan vijvers, in

hoogveenmoerassen en aan leemplassen zeer gewoon; zeld-

zamer echter in het laagveengebied. Volgens RIS (318) en

TüMPEL (424) zou cyanea in de veenstreken ten eenenmale

ontbreken, doch voor ons land geldt dit zeer zeker niet

(Naardermeer !! Ankev. plassen !!). !) Zij vliegt snel en dikwijls

uren achtereen, zonder zich rust te gunnen. De 99 zijn

1) Ris zegt nadrukkelijk, dat Ae. cyanea nimmer in de nabijheid van

het veen- en merengebied is aangetroffen en vergelijkt dit geval met het

analogon bij Zibellula depressa, die ook hier te lande in ’t laagveenge-

bied niet voorkomt (loc, cit., p. 33).

ODONATA NEERLANDICA. 199

zeldzamer en vertoonen een bijzonder opvallende aanpassing

aan de kleur der omgeving. !) In den nazomer en in den

herfst treft men de dd, op ver verwijderde plaatsen van het

water, veelvuldig in parken en tuinen aan, vooral in de

namiddag-uren. Beide seksen vliegen ook des avonds tegen

zonsondergang, waarbij jacht gemaakt wordt op Geometridae.

De larven leven, kort vóór de gedaanteverwisseling plaats

grijpt, gezellig en soms in reusachtig aantal bijeen, in kleine,

tamelijk diepe turfgaten en leemkuilen.

Deze soort werd wèl op de Duitsche Noordzee-eilanden

Memmert en Spiekeroog aangetroffen, doch nog niet met

zekerheid op onze Wadden.

Ae. affinis VANDERLINDEN 1820 (1823).

Voorhoofd met een scherp begrensde, T-vormige zwarte

vlek. Een zwarte naadstreep tusschen voorhoofd en clypeus

ontbreekt geheel.

d ad. Monddeelen geel, voorhoofd en clypeus zéér licht

blauw van kleur. Oogen olijfgroen, met een bruinen veeg

op den bovenkant. Thoraxzijden licht blauwgroen, met dunne

zwarte naadstrepen; dorsum olijfkleurig-bruin met korte,

ventraal sterk divergeerende, tamelijk breede, groene ante-

humeraalstrepen. Pooten zwart, buitenkant der dijen gedeel-

telijk lichtbruin. Vleugels glashelder; costa geelbruin, evenals

eenige dwarsaderen in het voorste deel des vleugels; adering

overigens zwart. Pterostigma helder bruingeel. ta 3-cellig,

membranula grijs, aan de basis witachtig (fig. 45).

Abdomen: segm. 2 weinig verdikt en 3 nauwelijks inge-

snoerd. Grondkleur lichtbruin, naar achteren gaandeweg

donkerder wordend; vlekkenteekening zeer sterk ontwikkeld,

helder lichtblauw van kleur. Zijden van segm. 1 geel; de

zijvlekken op segm. 2—6 groot en samenhangend met de

rugteekening; deze op het voorste deel der segmenten bijna

even groot, doch minder scherp omlijnd dan de groote

halfronde vlekken tegen den achterrand. Op segm. 7—9

zijn de rug- en zijvlekken van elkaar gescheiden; segm. 10

zwart, met 2 blauwe rugvlekken.

1) Vgl. hierover BARTENEF (16), LIEFTINCK (471) en TIMM (418, p. 180).

200 M. A. LIEFTINCK,

Appendices bruin; app. sup. aan de basis zeer smal, vóór

het midden lancet-vormig verbreed en aan het einde fijn

toegespitst; een zeer zwakke middenkiel, doch een krachtige,

mediaan-ventrale basaaltand, welke zelf ook eenige kleine

tandjes draagt. App. inf. driehoekig, duidelijk

langer dan de helft der sup.

?. Clypeus groenachtig-oranje; voorhoofd

groen. Thoraxzijden groenachtig geel met

dunne, zwarte naadstrepen; dorsum olijf-

kleurig-bruin, met een tot een geel komma-

vormig vlekje gereduceerde antehumeraal-

SA streep. Pooten zwart; basale helft der dijen

affinis VANDERL, TOOdbruin aan de binnenzijde. Pterostigma

d. Basis van den donker okergeel. Abdomen vrij slank en dun,

achtervleugel, slechts de eerste segmenten sterk verbreed

NEISSE IE van segm. 3 af met parallele zijden; licht

roodbruin van kleur. Zijden van segm. I—-3 breed groen.

De dorsale lichte vlekkenteekening van het ¢ is tot smalle

kantstreepjes en kleine, licht groenachtig-gele, donker ge-

zoomde apicale vlekjes gereduceerd. Appendices bruin, lancet-

vormig en zeer kort, korter dan segm. 9 + IO.

Lengte & abd. 46, app. 4.5, av. 40, pt. 3.5; Q abd. 45,

app. (4, av. 40, pt. ) 3.5 mM.

Deze, in Midden-Europa zeer zeldzame soort, bewoont

hoofdzakelijk Zuid-Europa en het Middellandsche Zeegebied.

In Zuid- en Midden-Frankrijk zeer gemeen in heuvelachtige

streken, doch sporadisch in het noorden; zij werd gevonden

in de omgeving van Parijs en (zeldzaam) in het dépt. Seine-

et-Marne. In Lotharingen zeer zeldzaam. Uit België is affinzs

slechts van enkele plaatsen aan de Ourthe en Amblève

bekend; zij werd gedurende Juli en begin Augustus in klein

aantal gevangen bij Angleur, Remonchamps en éénmaal bij

Hollogne sur Geer. In Duitschland alleen in Silezië.

Hier te lande werd slechts éénmaal een 9 dezer soort

gevangen door SMITS VAN BURGST bij Valkenburg (Z.-L.),

VIII, 1911. Dit ex. is zeer verkleurd en mist zoowel de

caudale appendices als een der vleugels; in de coll. MAC

GILLAVRY was het als ® Ae. juncea gedetermineerd. Vermoe-

delijk komt Ae. affinis sporadisch in Zuid-Limburg voor.

ODONATA NEERLANDICA, 201

Ae. viridis EVERSMANN 1836.

Voorhoofd, van boven gezien, zonder duidelijke zwarte

T-vlek: de voorrand van het voorhoofd heeft eene bruine

dwarsstreep, doch de stam der T-vlek is uiterst fijn en veelal

nauwelijks zichtbaar. Monddeelen geel; voorhoofd en clypeus

licht groenachtig-geel, door eene fijne, bruine naadstreep

van elkaar gescheiden. Thoraxzijden zuiver grasgroen, de

donkere naden zijn zeer flauw aangeduid of geheel afwezig.

Dorsum roodbruin met zeer breede, rechte en heldergroene

antehumeraalstrepen. Pooten helder bruingeel, schenen en

tarsen iets donkerder. Vleugels lichtgeel getint, vooral het

voorste gedeelte; costa geel, adering overigens grootendeels

zwart. Pterostigma vrij klein en smal, heldergeel; membra-

nula wit.

dad. fa 2-cellig; anale hoek van den achtervleugel duidelijk

afgezet, recht (fig. 46). Abdomen: segm. 2 verdikt en 3

duidelijk ingesnoerd, roodbruin. Lichte vlekkenteekening

dorsaal blauw, lateraal in grasgroen overgaand. Segm. I aan

de basis bruin, overigens blauw-groen; 2 dorsaal grooten-

deels blauw, lateraal groen. Segm. 3 —8 dorsaal met groote,

halfronde en donkerbruin gezoomde, apicale vlekken, welke

zeer breed samenhangen met een geheel doorloopende, zich

in het midden der segm. verbreedende, groene zijstreep. Op

segm. 7—9 zijn de laterale vlekken tot op de voorste helft

beperkt en niet met de dorsale vlekken verbonden. Dorsum

van 9 en Io grootendeels blauw. Appendices bruin; app.

sup. recht en smal; in het midden zeer weinig verbreed,

zonder basaaltand en met een zwakke middenkiel; eindpunt

onduidelijk spits.

Q. Lichaamsbouw kloek en gedrongen; abdomen zeer

forsch, eerste segmenten breed en dik, dan naar achteren

geleidelijk iets versmald; roodbruin van kleur. Lichte teeke-

ning dorsaal gereduceerd, lateraal echter opmerkelijk vergroot,

zuiver grasgroen van kleur. Appendices bruin, kort en zeer

smal, korter dan segm. 9 + 10.

De vleugels zijn bij oudere 99 grauwgeel getint, met

donkerder, eenigszins berookte uiteinden.

lLenete 6 abd. 51, app. Amar 40, pt. 3.5; 9: abd. 51.5,

app. 3.5, av. 42, pt. 4 mM.

202 M. A. LIEFTINCK,

Deze oostelijke soort bewoont een groot deel van Noord-

Europa, komt oostwaarts nog tot in Siberië voor en bereikt

haar westgrens in Nederland.

Van Juli tot eind September (Sept.). Zeld-

zaam en zeer lokaal. Komt in Nederland

waarschijnlijk alleen voor in de moerassige

kleistreken van Friesland en in de Betuwe.

Ae. viridis vliegt bij voorkeur nà zonsonder-

gang in de schemering, een merkwaardig-

Fig. 46. Aeschna È Reti Ss 5 5

viridis Eversm. g. heid, die in ’t bijzonder deze soort eigen is;

Basis van den zij zou zelfs bijna uitsluitend des avonds op

achtervleugel, ‘acht gaan en nuttig zijn door ’t verdelgen

vergroot (orig).

van muggen.

In Duitschland verspreid over de geheele noord-Duitsche

laagvlakte; zij werd gevonden bij Hamburg, Lüneburg en

Stolzenau in Hannover; op het eiland Helgoland en in de

omgeving van Bremen. !) Ook is zij bekend van de Jungfern-

heide bij Berlijn. In Denemarken en Zweden op vele plaatsen

niet zeldzaam. Zij komt niet in Engeland en evenmin in

België voor.

Uit ons land zijn de volgende vindplaatsen bekend:

Prov. Friesland: Tietjerk! Leeuwarden! Suawoude,

Kuikhorne, Bergum, Oostermeer, Driesum. (HERM. ALBARDA).

Prov. Gelderland:;Arnhem!..(J.. v.. BEMMELEN En

HAVERHORST).

(Ae. caerulea STROM 1783).

(borealis ZETTERSTEDT 1840).

Voorhoofd met een scherp begrensde T-vormige zwarte

vlek. Kop bijzonder klein; scheidingslijn der oogen zeer kort.

Donkere grondkleur van het abdomen zeer gereduceerd.

d ad. Voorhoofd en clypeus grijsgroen; oogen blauw.

Thorax bruinachtig-groen met zwarte naadstrepen ; ante-

humeraalstreep tot op een smal blauw lijntje gereduceerd;

de blauwe zijstrepen smal en, vooral de voorste, onregelmatig

hoekig gebogen. Vleugeltusschenruimte blauw gevlekt. Pooten

zwart. Vleugels glashelder, costa smal geelbruin gezoomd;

1) Volgens WEISS (513*) is viridis algemeen in de omgeving van Bre-

men, van Juli tot September en vliegt ook daar vooral in de schemering.

ODONATA NEERLANDICA. 203

adering zeer dicht en fijn, vooral in het distale gedeelte.

Rs ter hoogte van het pterostigma veelal onduidelijk vertakt,

waardoor Asa vervaagt en in het netwerk wordt opgelost.

Pterostigma donkerbruin, membranula egaal grauw. fa 2-cellig,

anale hoek van den achtervleugel duidelijk naar binnen om-

gebogen.

Abdomen: Segm. 2 weinig verdikt en 3 matig ingesnoerd,

naar het einde iets verbreed. Lichte vlekkenteekening met

een maximale uitbreiding en vooral op de middelste segmenten

bijzonder sterk ontwikkeld, zuiver hemelsblauw van kleur.

Zijvlekken sterk vergroot en met de dorsale teekening breed

verbonden; achterste rugvlekken zeer groot, de zijvlekjes

klein. Voorste zijvlekken op de laatste segm. gaandeweg

kleiner wordend, de achtersten ontbreken op seg. 7—8.

Appendices zwart ; app. sup. zeer kort en vrij breed, duide-

lijk naar binnen gebogen en aan het einde afgerond, zonder

basaaltand, doch aan het eind met eene stompe dorsaalkiel.

2. Voorhoofd en clypeus grijsachtig-groen. Zijstrepen van

den thorax geelachtig, antehumeraalstreep als bij het g, doch

lichter van kleur. Teekening van het abdomen geelachtig-

wit tot zeer licht paarsachtig ; dorsale vlekken op segm. 3—8

tot op smalle kantstreepjes en kleine apicale vlekken ge-

reduceerd. Zijvlekken bijzonder groot en — op de voorste

segmenten — breed met elkander verbonden; naar achteren

geleidelijk kleiner wordend.

Appendices zwart, iets korter dan segm. 9 + 10, lancet-

vormig en aan den top afgerond.

Eengte sg: abdi-45) :app. (4; av. 39, pt. 3; 2 abd. 43,

app. 4, av. 38, pt. 4 mM.

Niet inlandsch. Bewoner van het hooge noorden van

Europa (Schotland, Lapland, enz.), van Siberië en van de

Alpen. In het zuidelijk gedeelte van Zweden zeer zeldzaam;

zij werd aldaar o.m. gevonden bij Upsala. Uit Denemarken

is caerulea niet bekend. De eenige vindplaats in Duitschland

is Hirschberg in Silezië. In Schotland werd zij herhaaldelijk

aangetroffen in de districten Rannoch en Breadalbane in

Perthshire (van ca. 500—1700 ft.); voorts op verschillende

plaatsen in Invernessshire, met name te Strathglass en Glen

Affrick (van 400—1200 ft.) en tenslotte in Argylishire.

204 M. A. LIEFTINCK,

Volgens LUCAS (218) bereikt caerulea in de maand Juni het

hoogtepunt van den vliegtijd, doch omstreeks half Augustus

werden ook nog ‘individuen gevangen. In de Zwitsersche

Alpen is deze soort zeer verbreid en werd door RIS (328)

nog op eene hoogte van 2100 M. aangetroffen (VIII). De

imagines ontwikkelen zich uit ondiepe bergmoerasjes en de

volwassen dieren rusten, in opvallende tegenstelling met de

overige Europeesche Aeschna-soorten, naar het schijnt steeds

op steenachtigen bodem uit. Ook zou Ae. caerulea een uiterst

schuwe en behendige vlieger zijn, waardoor deze soort zeer

moeilijk is buit te maken.

Het voorkomen in Nederland is zeer twijfelachtig.

Ae. juncea LINNAEUS 1758.

Voorhoofd met een scherp begrensde T-vormige zwarte

vlek. Monddeelen oranje-geel; voorhoofd en clypeus geel,

door een duidelijke en scherp begrensde, zwarte naadstreep

van elkaar gescheiden.

d ad. Thorax donkerbruin; antehumeraalstrepen vrij smal,

doch scherp begrensd, naar voren iets uiteenwijkend en aan

den vleugelsinus zijwaarts een weinig uitgebogen, helder geel

van kleur. Zijden met twee breede, rechte strepen, ventraal

heldergeel, naar den dorsalen kant langzamerhand in licht-

groen of -blauw overgaand; aan het stigma en een weinig

daarboven, nog een heldergeel vlekje. Vleugeltusschenruimte

blauw en geel gevlekt. Pooten bijna geheel

zwart. Vleugels glashelder, bij oudere ex.

veelal eenigszins bruinachtig getint; costa

breed en helder geel, adering overigens

zwart. Pterostigma smal doch vrij lang, don-

kerbruin; fa 2-cellig, anale hoek van den

achtervleugel zeer duidelijk afgezet, bijna

Fig. 47. Aeschna recht. Membranula kort en breed, basale !/,

ale st gedeelte wit, voor het overige scherp afgezet

achtervleugel, Zwartgrijs (fig. 47).

vergroot (orig). Abdomen: 2° segm. weinig verdikt en het

3° matig ingesnoerd, donkerbruin (lichte vlekken bijna zwart

gezoomd). Vlekkenteekening ongeveer als bij cyanea, doch

met de volgende verschillen: driehoekige rugvlek op segm. 2

ODONATA NEERLANDICA. 205

tot een smal geel langsstreepje gereduceerd en naar achteren

met een breede, helderblauwe bandvlek verbonden; segm.

3—7 dorsaal met kleine, dubbele, citroengele streepvlekjes

middenop, en 2 groote gescheiden, halfronde vlekken op het

einde der segmenten, helderblauw van kleur; lateraal dubbele,

helderblauwe basisvlekken. Op segm. 9 en 10 blijven de

blauwe rugvlekken steeds breed van elkaar gescheiden.

Appendices: donkerbruin, lancetvormig en recht; app. sup.

duidelijk opwaarts gebogen, zonder basaaltand, doch met een

vrij krachtige, dorsale kiel; app. inf. driehoekig, aan den

top afgerond.

2. Lichaamskleur roodbruin; vlekkenteekening als bij het

d. Antehumeraalstrepen tot smalle gele streepjes geredu-

ceerd, in den regel slechts ventraal aangeduid en onscherp

begrensd; soms evenwel doorloopend. Zijstrepen breed en

recht, groenachtig-geel. Pooten zwart, buitenkant der dijen

bruin. Vleugels bij adulti meestal licht-bruingeel gewolkt.

Pterostigma lang en vrij breed, lichtbruin. Vleugeltusschen-

ruimte geel gevlekt. Abdomen forsch, met breede basis,

segm. 3 echter duidelijk ingesnoerd. Lichte vlekken bij jonge

ex. geel, in volwassen staat zuiver groen, een enkele maal

zelfs blauwgroen van kleur. !) Apicale rugvlekken duidelijk

zwart gezoomd.

Appendices bruin, lancetvormig verbreed en aan den top

fijn toegespitst, ongeveer zoo lang als segm. 9 + 10.

1) Een zeer merkwaardig afwijkend ex. ontving Dr. D. MAC GILLAVRY

uit Houthem (L.). Dit dier, een 9, vertoont afwijkingen in de volgende

punten: kleiner dan het type; thoraxzijden met een tamelijk breede,

gele (in leven groene?) metepisternale streep tusschen de beide zijbanden.

Pterostigma zeer donkerbruin, membranula éénkleurig zwartgrauw. Ap-

pendices breeder dan bij ’t type en aan het einde volkomen afgerond.

Lengte abd. 50 av. 42 pt. 4.3 app. 4.7 m.M.

Dit dier, dat ten onrechte als Aeschna affinis VANDERL. werd gede-

termineerd en waarvan als zoodanig een mededeeling werd gedaan in

het T. v. Ent., vertoonde nog de eigenaardigheid, dat bij het leven de

vlekken op het abdomen, evenals bij de goed uitgekleurde ga, blauw-

achtig waren en niet geel, zooals dat bij de normale 99 het geval

is. (T. v. Ent. 59, 1916, p. XX, Verslag). — Dr. F. RIS te Rheinau, aan

wien ik dit afwijkende dier ter onderzoek opzond, beschouwt het als

een aparte vorm, waarvan hij nog zegt: „Ich habe 2 nicht völlig aus-

gefärbte g derselben Form, datiert Hamburg, aus dem Hamburger

Museum gesehen, Dieser Form wäre weiter nachzugehen.”

206 M. A. LIEFTINCK,

Grootte variabel. Lengte 4 abd. 55—59, app. 4.5, av. 47,

pt. ) 4; 9. abd. 51—56, app. 4—4.5, av. 45, pt. 5 mM.

Noord-Europa en Noord-Azië. In Midden-Europa hoofd-

zakelijk bewoner van bergachtige streken. Van ca. ro Juli

tot begin September (Augustus) niet zeldzaam in de diluviale

streken van O. en Z.-Nederland aan vennen en open hei-

plassen. Vooral in de middaguren vliegt deze soort, dikwijls

in vrij groot aantal, boven moerassige stroken van den plas

en maakt daar jacht op allerlei insecten ; ook andere libellen,

als Sympetrum danae, Lestes e.a. vallen haar ten prooi.

Ae. juncea verlaat slechts zelden den oever van het water;

alleen eenigen tijd na het uitkomen vliegen beide seksen

een tijdlang in zandwegen, langs boschranden, etc. De wijfjes

houden zich in den paartijd tusschen de moerasplanten in

het moeras verborgen; de copula en het eierleggen zijn bij

deze soort gemakkelijk te bestudeeren. Ik zag de dd dezer

soort bij Epe (Vel.) tegen zonsondergang jacht maken op

motten, aan den rand van een dennenbosch, grenzend aan

een ondiepen heideplas. (Hetzelfde werd ook door WESEN-

BERG-LUND waargenomen, vgl. 442, pp. 192—193).

In ons land zijn de volgende vindplaatsen bekend:

Prov. Drente: Zuidlaren! Wijster! Dwingelo!

Prov. Gelderland: Nunspeet!!! Oldebroek!! Epe!!

Prov. Utrecht: Doorn!

Prov. Noord-Brabant: Oisterwijk!! Breda!

Prov. Limburg: Plasmolen! Venlo! Roermond! Hou-

them! Blijenbeek!

Ae. mixta LATREILLE 1805.

(coluberculus HARRIS 1782).

Voorhoofd met een breede, scherp begrensde T-vormige

zwarte vlek. Monddeelen vleeschkleurig-geel; bovenlip zwart

gezoomd. Geen zwarte scheidingsnaad tusschen voorhoofd

en clypeus.

d. ad. Voorhoofd en clypeus geelachtig-wit. Zijlobben van

den onderlip met een helderblauw vlekje. Thorax lichtbruin ;

antehumeraalstrepen tot smalle, blauwgroene vlekjes op het

voorste deel gereduceerd, onduidelijk begrensd. Zijden iets

donkerder bruin, met 2 zeer breede strepen, ventraal scherp

ODONATA NEERLANDICA. 207

begrensd en heldergeel, aan den dorsalen kant in diffuus-

blauw overgaand. Vleugeltusschenruimte blauw en geel ge-

vlekt. Pooten zwart; buitenzijde der dijen, ongeveer voor de

basale helft, bruin van kleur. Vleugels glashelder; costa

bruin, adering overigens grootendeels zwart. Pterostigma kort

en breed, donkerbruin. ¢a smal, driecellig ; anale hoek van

den achtervleugel duidelijk afgezet, recht. Membranula aan-

vankelijk breed, doch ca. op de helft van fa

plotseling sterk versmald en langs den rand-

ader tot aan den top van fa, als een uiterst

smalle zoom, afdalend; basaal wit, distaal

lichtgrijs van kleur (fig. 48).

Abdomen: 2° segm. vrij sterk opgezwollen,

doch het 3° slechts matig versmald; donker

roodbruin, laatste segmenten bijna zwart. de destra

mixta LATR. gd.

Lichte vlekkenteekening helder lichtblauw, Basis van den

donker gezoomd. Segm. 1 met heldergele achtervleugel,

zijvlek; dorsum van 2 met een smal-drie- Kerzen (one)

hoekig geel vlekje aan de basis en 2 scherp begrensde,

blauwe streep-vlekjes aan weerszijden in de breedte; daar-

achter 2 groote halvemaanvormige (meestal samenhangende)

vlekken tegen den achterrand. Zijden van segm. 2 gedeel-

telijk heldergeel. Segm. 3—8 dorsaal met kleine, dubbele

streep-vlekjes middenop en grootere, halfronde apicale vlek-

ken; lateraal 2 grootere voorste en 1 zeer klein, veelal

onzichtbaar, achterst vlekje. Segm. 8 dorsaal slechts met 2

groote, apicale oogvlekken, lateraal met een ronde basisvlek ;

9 met 2 apicale rugvlekken en ro hetzij geheel donker,

hetzij eveneens met 2 kleine apicale vlekjes.

Appendices lang en slank; app. sup. donkerbruin, iets

langer dan segm. 9 + 10, met een zeer vlakke middenkiel,

doch zonder basaaltand; basale '/, deel smal, vervolgens

lancetvormig verbreed en aan den top fijn toegespitst. App.

inf. duidelijk langer dan de helft der sup., smal driehoekig,

met spitsen top en iets lichter van kleur.

2. Lichaamskleur vaal roodbruin; vlekkenteekening als bij

het d. Voorhoofd geelachtig-groen, clypeus en monddeelen

geelbruin. Thorax grijsbruin met zeer kleine, flauw aange-

duide, gele antehumeraalstreepjes op het voorste gedeelte;

208 M. A. LIEFTINCK,

zijstrepen minder levendig van kleur dan bij het 4. Pooten

zwart, dijen basaal bruin. Vleugels hyalien, bij zeer oude

dieren soms iets geelachtig getint. Pterostigma klein, geel-

bruin. Abdomen vrij kort en smal; segm. 3 weinig ingesnoerd.

_ Lichte vlekken veel kleiner dan bij het d en door breede,

diep-zwarte zoomen omgeven; bij jonge ex. eenigszins vleesch-

kleurig of violet, later geelachtig-groen, of (de dorsale vlekjes)

blauw van kleur. Appendices opvallend lang en smal, aan

den top fijn afgerond, bijna spits.

Lengte d abd. 47, app. 4.6, av. 39, pt. ) 3; 2 abd. 46,

app. Jasar. 40, pt. 3.5 mM.

Het eigenlijke vaderland dezer soort is Zuid-Europa en

het Middellandsche Zeegebied, doch zij is over geheel Midden-

Europa verbreid en van begin Augustus tot in November

(Sept., Oct.) overal in Nederland uiterst algemeen; zij werd

dikwijls in parken en tuinen opgemerkt en komt geregeld

in de groote steden. In de laagveenmoerassen is mzxta op

warme herfstdagen somtijds bij honderden tegelijk aan te

treffen. In de zandstreken vliegt zij met groote voorliefde

aan den rand van het dennenbosch, dikwijls ver van het

water verwijderd. Evenals Ae. juncea kan deze soort zeer

lage herfsttemperaturen verdragen; op zonnige herfstdagen,

voorafgegaan door vrij sterke vorst gedurende den nacht,

vliegt mixta veelal nog eenige uren rond. Deze late indivi-

duen zijn echter zeer weinig schuw en rusten herhaaldelijk

uit, waarbij men ze somtijds met de hand kan vangen. Het

is gebleken, dat de imagines zich hier te lande ook uit water

met relatief hoog zoutgehalte kunnen ontwikkelen.

In Engeland en Denemarken zeldzaam. In noordelijker

streker komt zij niet meer voor. Volgens ALFKEN (6) is deze

soort zéér gemeen op het Duitsche Noordzee-eiland Memmert,

gedurende de maanden Juli en Augustus; ook werd zij op

Borkum en Juist gevangen. Herhaaldelijk heb ik de 99

dezer Aeschna nog zeer laat in den avond op jacht gezien

en gevangen. (Oisterwijk 1923!! en Wageningen, VII. en

VII. 19251!)

ODONATA NEERLANDICA. 209

Overzicht der beschreven soorten, die in Nederland, België,

Engeland en Denemarken, benevens die, welke in het aangrenzend

gebied van Duitschland en Frankrijk gevonden zijn.

= Tu) 5 È si

du SI ENE

Soorten. E 3 E E È É

Z LIRA

Fam. Libellulidae.

Cordulia aenea L. (204) ') . DIR RX

Somatochlora metallica VANDERL. (202) |X |X | XIX [|X |X

> arctica ZETT. (448) . DCG GIS OS

> Havomaculata

VANDER: 202) SCO DOUX aX

Epitheca bimaculata CHARP. (71). Dd PQ

Oxygastra curtisi DALE (82) ISS

Crocothemis erythraea BRULLÉ (49) x x

Orthetrum cancellatum L. (204). KRISE OR

> brunneum FONSC. (107) AIX X | X

» caerulescens FABR. (103) . |X |X [XXIX |X

Libellula depressa L. (204) . AP

> guadrimaculata L. (204). PRN ASH Da Pd DS

» fulva MiLL. (274). DIGI

Leucorrhinia caudalis CHARP. (74) RR 2128128

» albifrons BURM. (53). x

» pectoralis CHARP. (71) DEI ISO SD

> rubicunda L. (204) X | X XIX |X

» dubia VANDERL. (202) . [XIX [XIX |X

Sympetrum fonscolombei SELYS (374). DAD X |X

» flaveolum L. (204) xX | K | K | K | xX |X

> meridionale SELYS (377) X | X X | X

> vulgatum L. (204) DAP ARR APS

> striolatum CHARP. (74) . DA PAD ADA | 2818

> pedemontanum ALL. (7). X > APS

» depressiusculum SELYS (377) | XIX XIX

1) Dit cijfer verwijst naar het overeenkomstige cijfer van het litera-

tuuroverzicht in DI. I, waarin de soort het eerst beschreven werd,

210 M. A. LIEFTINCK,

BIE

as le) [ ©

Soomten: Bp re DEMO

S | com) OSE

Zi [es] 5 A en

Sympetrum sanguineum MüLL. (274) . |X [XIX IX IX IX

> _danae SULZ. (413) . |X| XD

Fam. Aeschnidae.

Cordulegaster annulatus LATR. (189). |X |X Ge

> bidentatus SELYS (378). X XX

Gomphus vulgatissimus L. (204) UK PS DAS

> flavipes CHARP. (71) . X X De

» pulchellus SELYS (374) AIDS X | X

> simillimus SELYS (374) . X X

Onychogomphus forcipatus L. (204) KS | OX

Ophiogomphus serpentinus CHARP. (71). |X XIX |X

Hemianax ephippiger BURM. (53) . IAN

Anax imperator LEACH (193) PADS X | X

» parthenope SELYS : X CL

Brachytron pratense MüLL. (274) . API

Aeschna grandis L. (204) x CPE

> isosceles MiLL. (274) . DS VOSS Dee

>. . .cyanea MULL. (274) KAS S| 2

“». . affinis VANDERL. (*496). X | X X

> viridis EVERSM. (98) . x X | X

> caerulea STRÖM (412). X

> funcea L. (204). GRID alien

> mixta LATR. (189). XX | X |X| X 1X

Aantal-A-misoptera . . . |37|42/|311 30) 412139

» Zygoptera . . .|25|24|1I7|14|25|24

Totaal . . . | 62) 66| 48! 44! 66 | 63

ODONATA NEERLANDICA. 211

Overzicht der Synoniemen.

Calopteryx virgo L. (Zzbellula virgo LINNE 1758).

Calepteryx ludoviciana STEPH. 1836; EVANS d 1845.

Calepteryx xanthostoma STEPH. d 1836. Calepteryx hae-

morhoïdalis EVANS 1845. Calepteryx anceps STEPH. 1836;

EVANS 1845. Calepteryx virgo STEPH. 1836. Callepteryx

virgo HAGEN 1840. Agrion vesta CHARP. 1840. À. modesta

ZETT. 1840. Libellula splendens, splendeo HARRIS 1782.

Agrion virgo KIRBY 1890 (et auct.!).

Calopteryx splendens HARR. (Zzbellula splendens HARRIS

1782).

C. ludoviciana SELYS 1840; RAMB. 1842; MILLET 1847.

Calepteryx ludoviciana LEACH 1815; CURTIS 1839. Calep-

teryx virgo (partim) STEPH. 1836, EVANS 1845. Callep-

teryx ludoviciana HAGEN 1840. Agrion virgo FABR. 1775

(partim). A. xanthostoma CHARP. 1825, 1840. A. par-

thenias CHARP. 1840. Libellula virgo LINN. 1758, 1761

(partim). Agrion splendens KIRBY 1890 (et auct.!).

Lestes fuscus VANDERL. (Agrion fusca VANDERL. 1820,

1323).

Agrion phallatum CHARP. 1840; BURM. 1839. L. fusca

RAMB. 1842, Sympecma fusca SELYS 1840 et auct.

Sympycna fusca CHARP. 1840 (et auct.: partim?). Lestes

fuscus auct. (partim?)

Lestes paediscus BRAUER (Sympyena paedisca BRAUER

1880).

Sympycna fusca var. SELYS 1850. S. paedisca (EVERSM.)

BRAUER 1880. S. paedisca BRAUER 1882 (et auct.). S.

braueri BIANCHI 1902. S. fusca CHARP. 1840 (et auct.:

partim?) Zestes fuscus auct. (partim?) [nec Agrzon

paedisca (pars!) EVERSMANN 1836; nec A. Zruchmenicum

KOLENATI, nom. in litt.]

Lestes virens CHARP. (Agrion virens CHARP. 1825).

L. sponsa (partim) STEPH. 1836. ZL. viridis (partim)

STEPH. 1836. L. barbara var. SELYS 1840. L. vestalis

RAMB. 1842; MILLET 1847. Agrion barbara G VANDERL.

212

10.

M. A. LIEFTINCK,

1825. A. paedisca (pars: d £) EVERSM. 1836. A. pacteti

SELYS TS40R(Genein litt).

Lestes barbarus FABR. (Agrion barbara FABR. 1798).

Agrion nympha HANSEM. 1823.

Lestes viridis VANDERL. (Agrion viridis VANDERL. 1825).

Agrion leucopsallis CHARP. 1825, 1840.

Lestes dryas KIRBY 1890.

Lestes nympha SELYS 1840, 1850; EVANS 1845 (et

auct.). ZL. forcipula ZETT. 1840; RAMB. 1842; HAGEN

1846. L. sponsa STEPH. (partim) 1836; HAGEN (partim)

1846.

Lestes sponsa HANSEM. (Agrion sponsa HANSEM. 1823).

Agrion picteti FONSCOL. 1837. A. leucopsallis EVERSM.

1837. A. forcipula CHARP. 1825, 1840. A. spectrum

KOLENATI 1856. Lestes autumnalis LEACH 1815; CURTIS

1823; STEPH. 1820. L. nympha STEPH. 1836. L. forcipula

STEPH. 1836; EVANS 1845.

Platycnemis acutipennis SELYS 1841.

Agrion platypoda, var. FONSC. 1838. Platyen. diversa

RAMB. 1842; MILLET 1847.

Platycnemis pennipes PALL. (Zzbella pennipes PALLAS 1771).

Agrion platypoda VANDERL. 1820, 1823, 1825; STEPH.

1836; EVERSM. 1837 ; FONSC. 1838; CURTIS 1839; SELYS

1840; MILLET 1847. A. albidella DEVILL. 1780. A. puella,

var. FABR. 1781. A. albicans LEACH 1815. A. corea

LEACH 1815. A. lacteum CHARP. 1825, 1840. Platycnemis

platypoda RAMB. 1842; EVANS 1845. Platyscelus pennipes

WALLENGREN 1894.

Pyrrhosoma nymphula SULZER (Lzdellula nymphula SULZ.

1776):

Libellula puella BARBUT 1781. L. minius HARR. 1782.

Agrion amazon HANSEM. 1823. A. sanguinea VANDERL.

1825; SELYS 1840. A. sanguineum CURTIS 1839; RAMB.

1842; HAGEN. A. fulvipes (Q var.) STEPH. 1836. A. Zin-

colniensis (9 var. syn.) STEPH. 1836. A. (Pyrrhosoma)

minium (auct.). Erythromma chloridion EVANS 1845. E.

fulvipes EVANS 1845.

13.

14.

EEn

TO:

19.

ODONATA NEERLANDICA. 213

Pyrrhosoma tenellum DE VILL. (Lzdel/ula tenella DE VILL,

1789).

Agrion rubella VANDERL. 1820, 1823, 1825; SELYS 1840.

A. rubellum STEPH. 1836; CURTIS 1837; RAMB. 1842;

EVANS 1845. A. rufipes STEPH. 1836.

Erythromma viridulum CHARP. (Agrion .véridulum CHARP.

1840).

Agrion bremii RAMB. 1842; MILLET 1847.

Erythromma najas HANSEM. (Agrzon najas HANSEM. 1823).

Agrion chloridion CHARP. 1825, 1840; STEPH. ¢ 1836.

A. puella var. PANZ. 1792. A. analis VANDERL. 1825,

Nehalennia speciosa CHARP. (Agrion speciosum CHARP.

1840).

A.? tuberculatum BURM. 1839. A. sophia SELYS 1840.

Ischnura elegans VANDERL. (Agrion elegans VANDERL.

1520, 1823).

Agrion pupilla HANSEM. 1823; SELYS 1840. A. tubercu-

latum CHARP. 1825, 1840; BURM. 1839. A. zonatum

STEPH. 1836. A. esonatum STEPH. 1836; EVANS 1845.

Q var. zufuscans CAMPION 1905. — ®P var. zufuscans-

obsoleta KILLINGTON 1924 |= 9 var. rufescens STEPH.

1836, (als Agrion rufescens); EVANS 1845]. A. agläe

FONSCOL. 1838. A. hastulatum BURM. 1839. A. rubens

EVANS 1845. Micronympha elegans KIRBY 1890.

Ischnura pumilio CHARP. (Agrion pumilio CHARP. 1825).

Agrion xanthopterum STEPH. 1836; EVANS 1845 (= var.

aurantiaca SELYS 1837). A. rubellum CURTIS 1839

(= var. aurantiaca SELYS 1837). A. elegans FONSCOL.

1838. A. cognata SELYS 1841. Micronympha pumilio

KIRBY 1890.

Enallagma cyathigerum CHARP. (Agrzon cyathigerum CHARP.

1840).

Agrion zonatum STEPH. 1836 (partim). A. furcatum (pars)

ZETT. 1840. A. annulare LEACH 1815. A. charpentieri

SELYS 1840. A. pulchrum HAGEN 1840. A. brunnea EVANS

1845. A. hastulatum RAMB. 1842; MILLET 1847 (excl.

214

21.

23°

24.

25.

26.

27:

28:

M. A. LIEFTINCK,

syn.); STEPH. 1836. A. annexum HAG. 1861 !); Enall.

annexum \NILLIAMSON 1900. °)

Cercion lindeni SELYS (Agrion lindenii SELYS 1840).

A. lindeni (auct.) Coenagrion lindentt KIRBY 1890 (et

auct.). Cercion lindeni (nov. nom.) NAVàS 1907.

Agrion armatum CHARP. 1840.

Agrion ® pulchrum HAGEN 1840. A. ancilla HANSEM.

(nom. iniilitt.). A. tenella HEVER (nom malen)

Coenagrion armalum KIRBY 1890 (et auct.).

Agrion pulchellum VANDERL. (Agrion pulchella V ANDERL.

1820, 1823).

A. puella HANS. 1823; STEPH. 1836; EVANS 1845.

A. interruptum CHARP. 1825, 1840. A. hastulatum EVANS

1845 (excl. syn.). A. lunulatum EVANS 1845 (excl. syn.).

A. cyathigerum EVANS 1845 (excl. syn.). A. rufescens

EVANS 1845 (partim., excl. syn.). Coenagrion p. (nom.

gen.) KIRBY 1890 (etlauet.).

Agrion hastulatum CHARP. 1825.

Coenagrion h. (nom. gen.) KIRBY 1890 (et auct.).

Agrion mercuriale CHARP. 1840.

A. puella FONSC. 1837. A. fonscolombit RAMB. 1842.

Coenagrion m. (nom. gen.) KIRBY 1890 (et auct.).

Agrion scitulum RAMB. 1842.

Agrion distinctum 9 RAMB. 1842. Coenagrion s. (nom.

gen.) KIRBY 1890 (et auct.).

Agrion lunulatum CHARP. 1840.

A. vernale HAGEN 1839. Coenagrion vernale KIRBY 1890.

Agrion ornatum SELYS 1850.

A. ornatum HEYER (nom. in litt.) Coenagrion o. (nom.

gen.) KIRBY 1890 (et auct.).

Agrion puella L. (Lzdellula puella LINNE 1758).

A. pupa HANSEM. 1823. A. rufescens d CURTIS 1839.

A. furcatum CHARP. 1825, 1840; STEPH. 1836; CURTIS

1839; HAGEN; EVANS 1845. A. annulare 2 STEPH. 1836;

1) Synopsis Neur. N. Amer. p. 87.

2) Ent. News, Philadelphia, XI, p. 454.

29.

30.

32.

33.

35.

36.

dk:

ODONATA NEERLANDICA, 215

EVANS 1845 (excl. syn.). Coenagrion p. (nom. gen.) KIRBY

1890 (et auct.).

Cordulia aenea L. (Zzbellula aenea LINNÉ 1758).

Chlorosoma aenea CHARP. 1840.

Oxygastra curtisi DALE. (Cordulia curtisii DALE 1834).

Cordulia compressa STEPH. 1829 (nom. nud.). Libellula

nitens FONSC. 1837; WIEGMANN 1838. O. curtisii KIRBY

1890 (et auct.).

Somatochlora metallica VANDERL. (Cordulia metallica

VANDERL. 1825).

Libellula aenea PANZ. 1805 ;? HARR. 1782. Chlorosoma

(nom. gen.) CHARP. 1840.

Somatochlora arctica ZETT. (Aeshna arctica ZETT. 1840).

Cordulia subalpina SELVS 1840; C. alpestris HAGEN (pars)

1840.

Somatochlora flavomaculata VANDERL. (Zzbellula flavoma-

culata VANDERL. 1825).

Libellula aenea LINNE 1758, 1761 (partim). Chlorosoma

CHARP. (nom. gen.) 1840.

Epitheca bimaculata CHARP. (Libellula bimaculata CHARP.

1840).

Libellula fuchstana EVERSM. 1837. Libella SELYS (nom.

gen.) 1840. (1839).

Cordulegaster annulatus LATR. (Aeshna annulata LATR.

1805).

Libellula grandis SCOP. 1763. L. forcipata HARR. 1782.

L. boltonit DON. 1807. Aeschna lunulata CHARP. 1825,

1840. Cordulegaster lunulatus RAMB. 1842. Thecaphora

CHARP. (nom. gen.) 1840.

Cordulegaster bidentatus SELYS 1854.

Thecaphora CHARP. (nom. gen.) 1840.

Gomphus vulgatissimus L. (Zebellula vulgatissima LINNE

1758).

Aeshna forcipata PANZ. 1805; LATR. 1805; VANDERL.

1820, 1823 (pars). Aeschna forcipata CHARP. 1825, 1840.

Libellula forcipata DONOV. 1807. Diastatomma forcipata

216

38.

39.

40.

41.

42.

43.

44.

M. A. LIEFTINCK,

BURM. 1839. Gomphus forcipatus STEPH. 1836; SELYS

1840; HAGEN 1840; RAMB. 1842. Aeshna vulgatissima

KIRBY 1890.

Gomphus simillimus SELYS 1840.

Aeshna forcipata FONSC. 1838 (1837) (excl. syn). G.

zebratus RAMB. 1842. Aeshna simillima KIRBY 1890.

Gomphus flavipes CHARP. (Aeschna flavipes CHARP. 1825).

Aeshna cognata EVERSM. 1837. Ae. forcipata, var. Bp.

VANDERL. 1825. Aeschna forcipata VANDERL. 1820, 1823

(pars). Petalura selysii GUERIN 1837. Diastatomma fla-

vipes BURM. 1839. Gomphus selysii (GUERIN) SELYS 1840.

Aeshna flavipes KIRBY 1890.

Gomphus pulchellus SELYS 1840.

Petalura flavipes SELYS 1837. Aeschna anguina CHARP.

1840. Aeshna pulchella KIRBY 1890.

Onychogomphus forcipatus L. (Zzbellula forcipata LINNE

1758).

Libellula viridicincta DE GEER 1773; RETZ. 1783. L.

vulgatissima PANZ. 1805. Petalura unguiculata SELYS

1837. Aeshna unguiculata VANDERL. 1820, 1823, 1825.

Aeschna hamata CHARP. 1825, 1840; ZETT. 1840. Dias-

tatomma hamata BURM. 1839. Gomphus unguiculatus

SELYS 1840; HAGEN 1840; RAMB. 1842 (pars). G. flavipes

(pars) EVANS 1845 (@ fig). Zindenia (nom. gen.) DE

HAAN 1826; VAN DER HOEVEN 1828. L. forcipata KIRBY

1890.

Ophiogomphus serpentinus CHARP. (Aeschna serpentina

CHARP. 1825).

Diastatomma cecilia FOURCR. 1785; KIRBY 1890. D. ser-

pentina BURM. 1839. Lebellula vulgatissima PANZ. 1804.

? Paradigma bucheckeri BUCH. 1878. Aeschna spectabilis

EVERSM. 1841.

Anax parthenope SELYS (Aeschna parthenope SELYS 1839).

A. parisinus RAMB. 1842.

Anax imperator LEACH 1815.

Aeshna formosa VANDERL. 1820, 1823, 1825; FONSC.

45.

46.

47.

48.

49.

50.

ODONATA NEERLANDICA. 217

1838. Aeschna formosa EVERSM. 1837. Ae. lunata KOLE-

NATI 1846 (forma). Ae. azurea CHARP. 1825, 1840. Anax

formosus RAMB. 1842 (et auct.). A. formosa (auct.).

Hemianax ephippiger BURM. (Aeschna ephippigera BURM.

1839).

Anax senegalensis RAMB. 1842. A. mediterraneus SELYS

1850. Hemian. ephippigerus SELYS 1883 (et auct.).

Cyrtosoma ephippigerus SELYS 1871 (et auct.).

Brachytron pratense MULL. (Libellula pratensis MüLL. 1764).

Libellula hafniensis MüLL. 1764. L. aspis HARR. 1782.

? L. coluberculus HARR. 1782. Aeshna vernalis VANDERL.

1820, 1823, 1825; STEPH. 1836; FONSC. 1838. Aeschna

vernalis SELYS 1840; RAMB. 1842. Ae. pilosa CHARP.

1825, 1840. Ae. teretiuscula LEACH 1815; CURTIS 1839.

Brach. vernalis EVANS 1845. B. pratensis, B. hafniense

(aime t2).

Aeschna grandis L. (Lzdcllula grandis LINN. 1758).

Libellula quadrifasciata MiLL. 1764. L. nobilis MüLL.

1767. L. roeselii BOROWSKI (teste HAGEN; ante 1840).

L. flavipennis ROESEL 1749; DE GEER 1773; HARR.

1782; RETZ. 1793.

Aeschna isosceles MULL. (Lzbellula quadrifasciata, var. f,

zsoceles MÜLL. 1767).

Aeshna grandis VANDERL. 1820, 1823. Aeschna chrysoph-

thalmus CHARP. 1825, 1840. Ae. rufescens VANDERL.

1825; STEPH. 1836; Fonsc. 1838; EVANS 1845 (et

auc't.). Aeszsoceles (amc t.).

Aeschna cyanea MiiLL. (Lzdellula cyanea MüLL. 1764).

Libellula aenea SULZER 1761. L. anguis HARR. 1782.

L. grandis DONOV. 1796; PANZ. 1804. L. varia SHAW

1806. Aeshna maculatissima LATR. 1805; STEPH. 1836;

EVANS 1845. Aeschna maculatissima FONSC. 1838; SELYS

1840; RAMB. 1842. Ae. viatica LEACH 1815, Ae. juncea

CHARP. 1840.

Aeschna viridis EVERSM. 1836.

Aeschna virens CHARP. 1840.

218 M. A. LIEFTINCK,

51. Aeschna juncea L. (Zebellula juncea LINNE 1758).

Libellula quadrifasciata var. e, ocellata MüLL. 1764. L.

ocellata 2 MULL. 1767. L. grandis var. e, DEVILL. 1789.

Aeschna concinna HANS. 1823. Ae. varia EVERSM. 1837.

Ae. ocellata HAG. 1840. Ae. rustica ZETT. 1840. Ae. picta

CHARP. 1840. Ae. propinqua SCUDDER 1866.

52. Aeschna mixta LATR. 1805.

? Libellula coluberculus HARR. 1782. ? L. squamata MüLL.

1764. Aeshna affinis STEPH. 1836; EVANS 1845. ??

Aeschna alpina SELYS 1850 (SEL. 1887). Ae. squamata

(auct.!). Ae. coluberculus KIRBY 1890 (et auct.!).

53. Aeschna caerulea STROM (Zebellula caerulea STROM 1783).

Aeschna septentrionalis BURM. 1839 (? subspec.). Ae.

borealis ZETT. 1840 (et auct !). ?? Ae. alpina SELYS

1847, 1850. — nec Libellula squamata MüLL. 1764.

nec 4e. squamata KIRBY 1890 (et auct.!).

54. Aeschna affinis VANDERL. (Aeskna affinis VANDERL. 1820,

1823).

Aeshna landoltit BUCH. 1878.

Naamlijst van alle in Nederland en het aangrenzend

gebied voorkomende Odonata, welke in dit werk

beschreven of genoemd zijn. *)

Fam. Calopterygidae. Fam. Agrionidae.

Lestes fuscus VANDERL.

Lestes paediscus BRAUER

Lestes virens CHARP.

Lestes barbarus FABR.

Calopteryx virgo L.

Calopteryx splendens HARR.

(r. faurica DE SELYS).

(ab. c. Zümpeli SCHOLZ).

SO)

1) De namen van alle in Nederland aangetroffen soorten zijn in vette

letters gedrukt en bovendien van doorloopende nummers voorzien; de

soorten uit het aangrenzend gebied zijn cursief gedrukt en tusschen

haakjes geplaatst. Alle in Nederland gevonden vormen, subspecies,

variëteiten en aberratiën zijn cursief gedrukt, terwijl deze tusschen haakjes

zijn geplaatst, voorzoover zij alleen uit het aangrenzend gebied bekend zijn.

De uitkleuringsvariaties zijn in dit overzicht achterwege gelaten of

wel mede opgenomen en van een ? voorzien, waar eenige twijfel bestaat,

CORI

IO.

II.

12.

13.

14.

us:

16.

17:

18.

19.

20.

22.

2a:

24.

ODONATA NEERLANDICA.

Lestes viridis V ANDERL.

Lestes dryas KIRBY

Lestes sponsa HANSEM.

(Platycnemis acutipennis

DE SELYS).

Platycnemis pennipes PALL.

Pyrrhosoma nymphula SULZ.

(Q var. fulvipes STEPH.).

(2 var. melanotum DE SELYS).

Pyrrhosoma tenellum DE VILL.

Q var. erythrogastrum

DE SELYS

® var. intermedium DE SELYS

Q var. melanogastrum

DE SELYS

Erythromma viridulum CHARP.

Erythromma najas HANSEM.

Q ab.c. Jatistrigis PUSCHN.

Nehalennia speciosa CHARP.

Ischnura elegans VANDERL.

Q var. rufescens STEPH.

Ischnura pumilio CHARP.

Q var. aurantiaca DE SELYS

Enallagma cyathigerum CHARP.

@rab.c. «5/75 PUSCHN.

Cercion lindeni DE SELYS

Agrion armatum CHARP.

Agrion pulchellum VANDERL.

d ab. c. ornatiformis PUSCHN.

d ab. c. puellaeformis LEONH.

Agrion hastulatum CHARP.

d ab.c. astylis PUSCHN.

(d ab.c. ornatiformis

PUSCHN.).

Agrion mercuriale CHARP.

(Agrion scitulum RAMB.).

(Agrion ornatum DE SELYS).

Agrion lunulatum CHARP.

26.

38.

39.

40.

219

Agrion puella L.

(dg ab. c. furcatum CHARP.).

d ab.c. 2nterrupta LEONH.

d ab. c. pseudolunulatum

LEONH.

Fam. Libellulidae.

Cordulia aenea L.

(var. {ur fosa FORSTER).

Somatochlora metallica

VANDERL.

Somatochlora arctica ZETT.

Somatochlora flavomaculata

VANDERL.

Epitheca bimaculata CHARP.

Oxygastra curtisi DALE

(Crocothemis erythraca

BRULLÉ).

Orthetrum cancellatum L.

Orthetrum brunneum DE FONSC.

(subsp. cycnos DE SELYS).

Orthetrum caerulescens FABR.

Libellula depressa L.

Libellula quadrimaculata L.

(ab. c. dittrichi SCHOLZ).

?ab.c. flavescens BRITT.

var. praenubila NEWM.

Libellula fulva MuLL.

Leucorrhinia caudalis CHARP.

® var. apicalis DE SELYS

Q var. zmmaculata DE SELYS

(Leucorrhinia albifrons

BURM.).

Leucorrhinia pectoralis CHARP.

(? d var. znsignis PUSCHN.).

Leucorrhinia rubicunda L.

d' var. rubrodorsalis DZIEDZ.

Leucorrhinia dubia VANDERL.

(subsp. orzentalis DE SELYS).

220

42.

43.

44.

45.

46.

47.

48.

M. A. LIEFTINCK,

(Sympetrum fonscolombet

DE SELYS).

49.

50.

Gomphus vulgatissimus L.

Gomphus flavipes CHARP.

Sympetrum flaveolum L. 51. Gomphus pulchellus DE SELYS

(9 var. ernae MIERZE].). (Gomphus simillimus

@ var. hyalinata DZIEDZ. DE SELYS).

(Sympetrum meridionale 52. Onychogomphus forcipatus L.

DE SELYS). | 53. Ophiogomphus serpentinus

Sympetrum vulgatum L. CHARP.

Sympetrum striolatum CHARP. | 54. Anax imperator LEACH

(subsp. zzgrzfemur DE SELYS). (Anax parthenope DE SELYS).

(Sympetrum pedemontanum (Hemianax ephippiger BURM.).

ALLIO.). | 55. Brachytron pratense MüLL.

Sympetrum depressiusculum 56. Aeschna grandis L.

DE SELYS). | 57. Aeschna isosceles MüLL.

(? var. nubila DZIEDZ.). 58. Aeschna cyanea MULL.

Sympetrum sanguineum MüLL. | 59. Aeschna affinis VANDERL.

Sympetrum danae SULZ. 60. Aeschna viridis EVERSM.

Fam. Aeschnidae. (Aeschna caerulea STROM).

Cordulegaster annulatus LATR. 61. Aeschna juncea L.

(Cordulegaster bidentatus 62. Aeschna mixta LATR.

DE SELYS).

AANVULLINGEN EN VERBETERINGEN OP DEEL I

DER ODONATA NEERLANDICA.

Het gebruik van de determineertabel voor de genera der

Agrionidae, welke op pag. 105 en 106 is samengesteld, zal

voor menigeen wellicht eenige moeilijkheid opleveren. In die

tabel is er naar gestreefd slechts die kenmerken tabel-

_ larisch op te nemen, welke zonder uitzondering constant

zijn. Juist omdat mij meermalen is gebleken, dat eenige veel

gebezigde onderscheidingen in de vleugelnervatuur in het

algemeen onbruikbaar zijn, had ik deze met opzet achter-

wege gelaten. Ondanks dit euvel, heb ik besloten deze

kenmerken toch in onderstaand overzicht op te nemen, —

daarbij nog eens de nadruk leggende op het feit, dat zij aan

groote variatie onderhevig zijn. De tabel heeft bovendien

ook in andere opzichten eene wijziging ondergaan, o. a. door

ODONATA NEERLANDICA. 22

het opnemen van het genus Cerczon NAV., waarvan op pag.

92 van dit deel reeds melding gemaakt werd. (Zie ook de

noot onderaan pag. 222). Mede hierdoor wordt het gebruik

van onderstaande determineertabel — met behulp van de

op pag. 105 en 106 in deel I gegevene — aangeraden.

Op pag. 106 bovenaan, leze men dan als volgt:

3. Kleur van het abdomen bloedrood met zwart. Achter-

hoofd bronskleurig-zwart, zonder postoculaire vlekken. Oor-

sprong van 47? in den voorvleugel meestal 5—6 cellen, in

den achtervleugel meestal 4—-5 cellen distaal van den nodus

Pyrrhosoma CHARP.

Kleur van het abdomen grootendeels donkerbrons. Achter-

hoofd bronskleurig-zwart, zonder postoculaire vlekken. Oor-

sprong van J/? in voor- en achtervleugel als bij Pyrrhosoma

Erythromma CHARP.

Kleur vani het.abdomen zeer variabel: è Lea

4. Dorsum van segm. 1—7 bij het 4, uitgezonderd zeer

smalle basale ringetjes, steeds volkomen donker gekleurd.

Oorsprong van M? in den voorvleugel meestal 4 cellen, in

den achtervleugel meestal 3 cellen distaal van den nodus.

Achterhoofd donker, doch steeds voorzien van kleine of

groote, lichtgekleurde postoculairvlekken of streepjes. . 5

Dorsum van segm. I—7 bij het { nimmer volkomen

donker van kleur. Oorsprong van M* in den voorvleugel

meestal 5 —6 cellen, in den achtervleugel meestal 4—5 cellen

diseaala van, densnodusir ame tad KR NS IL altan Bra CO

5. Postoculaire vlekken tot een smal dwarsstreepje met

elkaar versmolten. Dorsum van thorax en abdomen sterk

glanzend metaalgroen ; antehumeraalstreep ontbrekend. Ptero-

stigma in beide seksen éénkleurig. 8° sterniet bij het 2 zonder

naar achteren gerichte doorn. . . . . Nehalennia SELYS

Postoculaire vlekken cirkelrond, of wel zoodanig vergroot,

dat de geheele achterhoofdsruimte er door wordt ingenomen

en licht gekleurd is. Dorsum van thorax en abdomen minder

glanzend. Pterostigma bij het & in den voorvleugel proximaal

zwart, distaal wit. 8° sterniet bij het ® met een naar achteren

serichte doorn i 1 « eee (Ischnura CHAR.

6. Pterostigma gedachte zoo groot als de onderliggende

cel. % Appendices superiores, van boven gezien, langer dan

222 M. A. LIEFTINCK,

segm. IO, te samen een ongeveer cirkelvormige grijptang

vormend. 2 Lamina mesostigmalis groot en duidelijk zicht-

baar, niet bedekt door den prothorax, aan weerszijden met

een gele, bultige verhevenheid . . . . Cercion NAvas ')

Pterostigma van licht grauwbruin tot zwart, kleiner dan

de onderliggende cel. 7 Appendices superiores steeds korter

dan segm. 10. ® Lamina mesostigmalis zeer klein, in den

regel volkomen door den prothoraxibedekt .. Ri wer

7. 8° sterniet bij het 2 voorzien van een korte, doch

duidelijke vulvaardoorn. Abdomen van het 4 (fig. 25). Oor-

sprong van JZ? in den voorvleugel meestal 5—6 cellen, in

den achtervleugel meestal 5 cellen distaal van den nodus .

Enallagma CHARP.

8° sterniet bij het £ zonder vulvaardoorn. Abdomen van

het 4 (fig. 27— 56). Oorsprong van M? in den voorvleugel

meestal 5 cellen, in den nn meestal 4 cellen distaal

Op: pag. 113, regel 5 v.o. toe te voegen: Prov. Drente?

Dwingeloo, Lheeérzand, 26. III. 1926 (W. BEIJERINCK)!

Op pag 113, regel I v.o. toe te voegen: Soesterveen,

IV. 1926!

Op pag) 170, regel 4 v.o. (excl. noot) bij ‘te’ voegen

Agrton puella is ook in de omgeving van Aerdenhout (N.-H.),

aan slootjes op de grens der binnenduinen, talrijk door mij

aangetroffen ; zij vliegt daar in gezelschap van /schnura elegans

en Agrion pulchellum. Ook werden op deze plaats eenige

afwijkende stukken verzameld, w.o. de ab. c. pseudolunu-

latum LEONH.

AANVULLINGEN EN VERBETERINGEN OP DEEL II

DER ODONATA NEERLANDICA.

Op pag. 85, regel 8 v.b. staat: 52; lees 48.

adibito aes Soia 10 > » » Ann. de ‘Nobs Teese

Annesius de Nobilibus.

:) Eene volledige karakteriseering van het genus Cercion Navas,

tegenover het genus Agrion s.str., hoopt de schrijver bij eene andere

gelegenheid te geven. Voorloopig volsta men met de hierboven aange-

duide verschilpunten, vooral daar eene uiteenzetting over de structuur

van den penis bij de Zygoptera in dit verband slechts van ondergeschikt

belang is. (Vgl. II, pag. 92, huj. op.).

ODONATA NEERLANDICA. 223

Op pag. 88, regel 14 vb. staat: Mitteil.; lees: Mitteill.

DI PE IE 2.9.0, ne Bibliot. Entomologica;

lees: Bibl. entomologica.

Op ‘pag. 88, regel 8) vo toe? te voegen: Fasc.- VM,

pp. [14—I1$.

Op pag. 99, regel 12 v.o. staat: NEWN.; lees: NEWM.

» >, 100,0 % ae » +: Ankev.; lees: Anke-

veensche.

Op pag. tor, regel 7 v.o. (excl. noot), staat: larven;

lees: imagines.

Op pag. tor, regel 11 v.o. (excl. noot), staat: larven;

lees: imagines.

Op pag. 132, regel 2 v.b. staat: onophoudelijk; lees: bij

herhaling. i

Op pag. 135, regel 5 v.o.staat: en tegen; lees: en in het

midden, of tesen......

Op pag. 138, regel 10 v.o. staat: vrov.; lees: prov.

TA POW pb. oo ME anastomiseerende lees:

anastomoseerende.

Op pag. 147, regel 3 v.o. (noot), staat: beschuttenden;

lees: sbeschutten:

Op pag. 147, regel 14 v.o. (excl. noot), staat: hyanilata;

lees: hyalinata.

Op pag. 149 en 150 (noot) worden eenige regelen gewijd

aan het voorkomen van Acarz-larven op de vleugels van

anisoptere Odonaten; het volgende beschouwe men als eene

aanvulling op deze samenvatting.

Dr. D. MAC GILLAVRY was zoo vriendelijk mij te wijzen

op eene mededeeling van zijne hand in het „Tijdschr. v.

Entom.”, 56, 1913 (Verslag Zomervergad., p. LIX—LX),

eveneens betrekking hebbende op het voorkomen van mijten

op volwassen libellen. Dr. MAC GILL. vraagt zich af (p. LX):

„Waarom deze Libellen-Acari zulke merkwaardige voorliefde

hebben, wat betreft woondier en zitplaats en in de tweede

plaats, wanneer en hoe de Acari op hun, als larf het natte

element bewonende, gastheer komen?” Op deze vragen kan

slechts een onvolledig antwoord worden gegeven. — Dr. A. C.

OUDEMANS, wien ik eenige opheldering verzocht en bovendien

het geschrevene op pag. 149— 150 (noot) toezond, was bereid

224

M. A. LIEFTINCK,

mij uitvoerige inlichtingen te verschaffen, die weliswaar niet

tot een geheel bevredigende oplossing leiden, maar in ieder

geval meer licht werpen op deze kwestie, dan andere schrij-

vers konden doen. Dr. O.’s opvattingen zijn als volgt samen

te vatten.

Den

om:

De op libellen levende diertjes zijn zonder twijfel de

larven van Hydrachuidae.

Voor de imagines zijn het echte parasieten.

Het is onjuist, dat DE GEER „geconstateerd’ zou

hebben, dat Acarus libellulae DE GEER dezelfde soort

zou zijn als A. eymnopterorum L., want deze laatste

parasiteert op Culex en is de larve van Hydryphantes

gymnopterorum L. (= ruber DE GEER). DE GEER be-

schouwde die twee soorten dus ten onrechte als syno-

niem. [Ook H. CAMPION (60) heeft dit niet geweten !]

De op Caenta obscura MEIG. (dipteron; vgl. CAMPION,

l.c., p. 242) levende parasiet is waarschijnlijk ook eene

larve van Hydryphantes gymnopterorum L. Of de gast-

heer bij water leeft is mij niet bekend *). De parasiet

van Dytiscus spec. is Hydrachna geographica O. F.

MüLLER.

Na kennis genomen te hebben van de waarneming

van Dr. RIS (bij CAMPION vastgelegd in een ‘‘Note”

en luidende: “Furthermore, he (Dr. RIS) told me that

„a large proportion of the nymphs collected by him

„in Switzerland have been infested with Acarine para-

„sites, and, in the cases of Sympetrum sanguineum and

„Enallagma cyathigerum, he has actually witnessed the

„mites passing from the nymphal skin on to the skin

„of the imago while the emergence of the dragonfly

„has been taking place”), krijgt Dr. OUDEMANS den

indruk, dat de larven niet op de nymphae parasi-

teerden, maar het gunstig oogenblik wachtten om

op de imago over te gaan.

Ops pag. Abo, tegel 12 v.b. ‘staat: Toraxzyden’; “ees

Thoraxzijden.

* Dit vliegje, eene Ephydrine, leeft inderdaad bij het water.

DE MEIJERE.

ODONATA NEERLANDICA. 225

Op pag. 157, regel 2 v.o. (noot), staat: Oostpreusen ;

lees: Ostpreussen.

Op pag. 164, regel 3 v.o. (excl. noot), staat: te midden

van; lees: midden tusschen.

Op pag. 175, regel T v.b. vóór 9, bij te: voegen: 1)

SO OD 6 vos staats hier; lees: daar.

» > 192, > “lO vps denke. men achter ,,4-cellig”

een haakje, terwijl „fig. 44” ook tusschen haakjes behoort

te staan.

Op pag. 193, regel 18 v.o. is na viridis EVERSM. een regel

in de tabel uitgevallen; vóór punt 4 leze men eerst:

Thoraxzijden anders gekleurd . SN oe Cor ew A

Op pag. 195, regel 2 v.o. staat: doch duidelijk afgerond;

lees: doch de hoek is duidelijk afgerond.

Opr par. 1907 regel: 4, vab. bij te+voegens Ook “by deze

soort is geconstateerd, dat de imagines nog des avonds

rondvliegen; in de omgeving van Hellendoorn (Ov.), zag ik

de dieren, 10 min. voor zonsondergang (8.15 zonnetijd), in

groot aantal aan boschranden jacht maken op muggen

(begin Juni).

Alphabetisch overzicht der Familién, Sub-familién,

Genera, Species, enz.

(exclusief de gebezigde synoniemen en de namen in de

„Aanvullingen en Verbeteringen”.

AConthasrion >.) «<j 92,| bidentatus … … + 166, 760

Heere Oe Nbimaeulata Sn le CSI

OSCI Gs wer SO ES, zon brachkytron®. „O4, 105, 709

Aeschnidae .. “. = 97, 162 | brunneum .. 2% „srl

MeSchninaes #07 102

AMIS 000 102, 102, 200) (Caenuleaga!. 192,103)" 202

ONO 92 Ncaenulescens Ul: 2116/1720

albifrons eer ZO Cancellati... us ZIO

AGA ve OA, Tod IECAUGANSEEN si 2.0120

Amisoptera. «ety OOR GENCION en... |. : 92

annulatus. . . . . . 166 | Coenagrion 2130302

apicalis, var.) . . 237, 01321 Cordulegaster . … 163, 205

dreticas st 4. .. 30102, 37004 'Corduliesasterinde 163

1) De soort of het geslacht wordt beschreven op de cursief gedrukte pag.

226

Cordulia . 98, 700

Cordulinae. 107,108

Crocothemts . 99, 114

curtisi. 80, 07, 774

cyanea 192,193, 202

cycnos, subsp. . 118

danae. 143, 700

depressa . ne Te?

depressiusculum AS GY,

dittrichi, abre.. MAS

dubia . EAE

elegans : OL 102

ephippiger e 164

Epitheca . 08,100, 270

ernae, var. o IA

erythraea. re PS;

flaveolum 142, 745

flavescens, ab. c. er 24

flavipes . 17 DOT 77

flavomaculata . 102, 708

fonscolombei 142, 143

fulva . 122 0125

Gomphinae. 974.263

Gomphus . 164, 177

grandis 192, 193, 794

Hemianax CON

hyalinata, var.. 140, 147

immaculata, var. . 737,132

imperator 105

insignis, var. TE

isosceles . 192,,,193,.,205

juncea. 192, 193, 204

kraepelini, subsp.. de)

Leucorrhinta. 100, 728

Libellula . OO, NIZI

Libellulidae 96, 97, 98

Libellulinae 87, 07, 08

M. A. LIEFTINCK, ODONATA NEERLANDICA.

lindeni 92

melanogastrum, var.. 86

meridionale . TA2 TAT

metallica . 102,203

mixta . 192, 193, 206

nigrifemur, subsp. 753, 155

nubila, var.. Be)

Onychogomphus. 164, 179

Ophiogomphus . 164, 182

orientalis, subsp. . + 39

Orthetrum. OON

Oxygastra. 86, 97, 99, III

parthenope . 185, 768

pectoralis MES 62,2

pedemontanum. 143; 78

praenubila, var. ST2H

pratense” + | O4 200

pseudolunulatum, ab.c.. 93

pulchellus 172, 2075

Pyrrhosoma . 86

quadrigerum 3 92

quadrimaculata. 122, 722%

rubicunda sq 86

rubrodorsalis, var. 737, 138

rufescens, var. . 01,202

sanguineum . 143, 159

serpentinus . SO

shurtleff . . ZO

simillimus 172, 2701

Somatochlora ‚na Ge

striolatum 143,-752

Sympetrum . 100, 741

tenellum . 86

turfosa, var. > LOL

viridis. 192, 193, 201

vulgatissimus 171,772

vulgatum. 142, 150

Di u AL DI u PB FU roe tte Be È i 1472) Di ey si

5 u >” Er tr. TR AT en ua A raw 2 | — :

Pre ah, D: = N LE Le a =] PA u k 12 SI _ dr : = Le : a | +

EE m. Le es

de Pa Lu w Ri ve BEN sak ES u x i ten = | T

a ge EE JE EN en na

wie, n FA: «e ae 7 i : Pups Ri . A a: x

a cy AU TR - u 5 Tan Re, SR Ba 7 n/a La

; | i 3 he an |

ar Ae u LL € P nn = x 7 nr he te 7 O SE D

272 ß vo KN Dn n A Cu 5 u 5 > le a Ly “Pe ntt fi _ DI

CONE 7 En u 7 da x da | a 2. oo ce

DT. vd Ni rad CENT VALSE EEn LER ir

er; : JAA | > Tr 2 ie FV USA Ms ge si

pr Tdi a io ae se 7 k n ei hk De 1 i 6 Le 7 u her

rio Sd A 5 Hi a PANI TE DI Me a, ts 2 n a u

DI > A N x 4 à æ Po Dari A x ’ 7 :

met. Di Bia vs ja RONDE Pn a! Pin hos! ol) Si PES

| > ik x e è) 7 A ait 3 a” Dn € 5 DI ai ALTER

Pr ne er EN u Le wa &

EA a 2 oun LOC: LL egy Oh 4 d |

No M ne AU he AS | Me VA ue is) 2 PA iM ES wa:

u E 7 2 à

“eeu | Tas 7 I | À PA

| a ORE a DS DE au, 2

8 7 , AA ASI ; ne

JEU AN je 1 À Les 2 ride a 13 der MR i L Le" Du Wa, fa ve u Ni en veg Wi u 5

7 “AR Den « BE | FEO — ‘> n —

Br: >) grotta LI ait . (LR n DI ie I; 3 EM È A vu ve 4 i), Nia}? al à te 7% es DI ’ | 5

Ber do io» RER È 2 A

KEN DE en |». DELA ar MOT vi sie NT

CRE Bia ao: DPI qui fu HA si Di sd. Ro"

BE. gr =" é ae 2 ve u : u der ea: :

se ‘+ TA LP PR n vel i

Ni 7 - i 7 ca È if ! ea "à o yi NE | : Cs 0 | |

> | Di Di Zr. De" del ae , Zr

A = ae. o ì NT Py È 7 | Li NE A i i, an 4 | | = BR NI | ce

5 PRE CRE LAS re > n A

. DEA _ os a ur CE 7 Pt u

Be i OO). NS RES

he Pt A LIU CON he Ton. Pader TR ur ar vu

_ = v Li. ie a or MAAN a = ET. | x Er a

7 Dr Fe IK Le ea fu = i ii hea 5

i y | Lure di A =< a ra en held

Pali ver

» né A u EN ke e se id i u L 7 x

SI ta; uo, u 4 nig 7 IR gr fi ie pae wy A Br EAN Ra 8 KAR KN PAU re = li 7 li De

hik Dr à > Li 5 Di) JM . vos al 7 | et ’ vu tie È FAN

fi en Da Aaa SATO AR A ni RR ALTO

= yy 7 ae

7 + LT. we

u BEER Ln DES sa) e A u. er u | ar > Da - à x |

Je La ; 7s i ad i u AU N DE x

4 Be Ein (ada Ms. sù ME» Male RT ft qui pit, Zi. Wer 16 Mi Lel VAL Pc a

nl 7 È Ps Dn 7 far « 5 pe Ka | Ù

Jd À Ve Ca è vl pi be a mi ’ bi u 184 4a dit: 3 % bay he i ony: LU a En ue al Ò uo x

ka 2 hall Di CD 7 2 u :

we la, ph a —_ Be an .

Ba) ken Puis An, ah AN Dt EN ‘nas vio, dok ‚Gan

RR SAT ty A

Pi LS a

L'ARIA Da vu un 4 æ a Li DL Va Aaf Sr ny

» : W

COEUR È TS x

mene Up. Br kl Min NN sie 2 oe 27 Bi EN an VE A ra 7 n Er LA % : D on Ar.

u ad = a | an Al è ri u 7 a i da sn DI : i tal

°° RP alg

Du PRI deu Es PER » po _ Bere = an 7 = A 7 12 u |

We ay i sp) si Au a _ ) ur | a al ART Au San ed TE er |

dl ba ART u wi pre Di o | 1 DR + Nad si ‘à | | A 10.9 =

i e i uit, tale = er ay apy ag 2 i Pra en TN

da Dr ESE in a ni a: si LAS LES al Î = = DEI iù Lal

Be... SARTI en EER VOR EC

Dl Te ORT Dt tn

aes ee | be gr LT AA ae on Pi | VO À

7 ue “2 D Find E s\n EE ve EEN sal

i. tans DR Le CA 5 ma en

È fr We, à ne Sua ut AI A % her 4 LS AE A We Se ih A

E : Ce 4

i Le ; Pins ta 5 u >a

Er Bun A TE PL nn th CAMES ar in pa, dagli, i, if ven (o 1 Ur a] a 7 GE N

N 4 RE

fr. | | a |

Vi Bir AL Pes aa SETT. pri CA A si. ni EUR M A rh | a DA a} 8

A Ù A ne 4 D

zn LS u me arc Sag > 2 Al o x L ‘

= ur Ru pl PL TORE LC TE tal It:

Aa È

ME ir

es à

| u DT lhi i

1? 33. RON

| È 22 sd. mei AFR 10 21 Eee Iren TL

È 7 Br: SOUS ee, a 7 i _ gh ae A Pal dl Pla | Be" 4 MES Li 4 LÉ 7 ar 5 he i *

5 5 =. | mn re +e

È re la li 1: 7 ap. ZZ RO ab Da Er 7 STE 5 aii ai (ae 4 our ha qu Ths h RAT > Ne

TS +. | tu miti u i ve: ur Ks ar aken D

L DIL in fi # = 7 . = è + br NI nr a pe, 3 UT u u . a | =. u

| ae aot El u ENT RE , um MR A | |

‘Pas ‘Sule 7 | 5 Su I - - en e ;

D ©, D! Qu |

L u CO A dee Be d'a! ei pe + Là n a a. EL a

+ D eines x $ iS Ar è I AT +. Ba RER

ima eG 7 a" En 7 "i x an Le L a! u 0 =

i Litt a Ue it « n re x € : Di "al | u u ia \ À 7 i (Lio

ARR NT : : vp "el Ui Rr ai vi

B L El TUR as 5 za Sd Fi au FA CR “ 2

7 Pa le de se i N N Eu u Der ci u ’ mn | | ne ae 77

i ‘ => ~~ u . } CAN . L . En u È è u si tl 7 Ti

De, OO Sa t Na ve a “'sle Ù Le

au soa . | Fi fa) u u a u m er 7 A Le * :

SN AD W . = — ae #3 d Br n SM i 4 vas

AVIS IMPORTANT.

A partir du Volume LXX (1927) de la „Tijdschrift voor Ento-

mologie” la Société Entomologique Neerlandaise n’accordera plus

de rabais aux libraires; les abonnés qui désireront continuer leur

souscription sont priés de s’adresser directement au secrétaire:

J. B. CORPORAAL, p/a. „Natura Artis Magistra”, Amsterdam.

Le prix de l’abonnement devra être payé d'avance.

IMPORTANT NOTICE.

The Dutch Entomological Society will, beginning with Volume

LXX (1927) of the „Tijdschrift voor Entomologie” no more grant

any reduction to booksellers. Subscribers who want to continue

their subscription, are invited to write directly to the secretary:

J. B. CORPORAAL, c/o. „Natura Artis Magistra”, Amsterdam,

The subscription-fee is to be paid beforehand.

WICHTIGE MITTEILUNG.

Die Niederländische Entomologische Gesellschaft wird, vom Band

LXX (1927) der „Tijdschrift voor Entomologie” an, an Buchhändler

keinen Rabatt mehr gewähren; Abonnenten, die die Zeitschrift

weiter beziehen wollen, werden gebeten, sich direct zu wenden an

den Schriftführer: J. B. CORPORAAL, p/a. „Natura Artis Magistra”,

Amsterdam, Die Bezugsgebühr ist zm Voraus zu zahlen.

Die Larven der Agromyzinen

(Fortsetzung und Schluss)

von

Prof, Dr. 1..C.7El2 DE MELJÈRE

(Amsterdam).

Im ite Teile dieser Arbeit (Tijdschr. v. Entom. LX VIII,

1925, p. 195—293) wurden die Gattungen Agromyza FALL,

Domomyza ROND., Melanagromyza HEND., Ophiomyia BRASCH-

NIKOW, Disygomyza HEND., Lirtomyza Mik abgehandelt.

Einige Zusätze zu diesen Gattungen werden sich noch am

Ende dieses aten Teiles finden. Zunächst kommen die übrigen

Gattungen: Napomyza HAL., Pseudonapomyza HEND., Phyta-

gromyza HEND., Phytomyza FALL., Cerodonta ROND., an die

Reihe, namentlich Pytomyza mit einer sehr beträchtlichen

Artenanzahl.

Phytagromyza HENDEL.

Von dieser Gattung liegen mir bis jetzt nur sehr wenige

Larven vor. Die beiden Arten, über welche ich etwas angeben

kann, haben Phytomyza-ahnliches Schlundgerüst, weder Wärz-

chen noch Stirnfortsatz am Kopfe, und einfache Warzen-

gürtel. Die Vorderstigmen zeigen 2 gleichgrosse Hörner,

welche bei /endeliana HER. kurz sind, Hinterstigmen des-

gleichen, bei similis BRISCHKE länglich, bei /onicerae rund-

lich mit fast geschlossenem Kreise. Hinterende bei beiden

Arten mit zerstreuten Wärzchen besetzt.

Puparium von Lendeliana in der Erde, rotbraun, vorn und

hinten gleichbreit, mit deutlichen Einschnitten, im ganzen

dem Puparium von Phytomyza luteoscutellata DE MEIJ., eben-

falls aus Lonicera, recht ähnlich.

228 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

Phytagromyza hendeliana HER. !) Fig. 61.

Mundhaken schwarz, je mit 2 Zähnen, welche alternieren ;

die Vorderzahne relativ stark gekriimmt und kräftig. Schlund-

geriist schwarz, obere Anhänge schmal, wenig gebogen mit

relativ langer unterer Gräte, Am Kopfabschnitt keine Warz-

chen. Prothorax ventral in der Mitte mit länglichem Flecken

spitzer dunkler Warzchen. Warzengiirtel massig breit, aus sehr

zahlreichen Reihen kleiner, brauner, meistens mehr weniger

abgerundeter Wärzchen gebildet; die Wärzchen von fast

gleicher Grösse, meistens zerstreut, im hinteren Teil der

Gürtel stellenweise in Querreihen. Vorderstigmen länglich,

mit 2 gleichgrossen Hörnern, mit ca. 12 festsitzenden Knos-

pen. Hinterstigmen rundlich, mit ca. 20 fast einen Kreis

bildenden ziemlich gleichgrossen Knospen. Hinterende abge-

stutzt, unten jederseits mit kurzem, dreieckigem Läppchen,

unter den Hinterstigmen mit zerstreuten Wärzchen.

Fig. 61. Phytagromyza hendeliana HER. a Vorder-, 6, c Hinterstigma.

Fig. 62. Phytagromyza similis BRI. a Vorder-, è Hinterstigma.

Puparium oval, dorsal seicht gewölbt, ventral flach, mässig

glänzend rotbraun mit sehr deutlichen Einschnitten. Vorder-

stigmen weit auseinander als kurze Knöpfchen. Hinterstigmen

weit auseinander auf kurzen, dicken, an der Spitze abge-

stutzten konischen Tragern; zu beiden Seiten des Anus ein

konischer Vorsprung.

Verbreitet an Lonicera periclymenum; Hilversum, Juni,

1) Vor kurzem hat HERING typische Exemplare von „Agromyza”

lonicerae KALT. untersuchen können und gefunden, dass diese eine echte

Napomyza ist (Deutsch. Entom. Zeitschr. 1925, p. 378; Minenstudien VII,

Ztschr. Morph. Ök. d. Tiere. V. 1926, p.453). Was ich, auch in meinen

„holländischen Agromyzinen”, als Phytagromyza lonicerae KALT. bezeich-

net habe, ist nach ihm eine besondere Art, welche er Zendeliana HER.

nennt. Weil vor kurzem HENDEL eine Phylomyza alpigenae n. sp. aus

Lonicera alpigena beschrieben hat (Konowia 4. 1925, p. 307) kennen

wir somit 6 Lonicera-Agromyzinen und dennoch sind die beiden Arten

von ROBINEAU-DESVOIDY noch immer unsicher.

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN, 229

Im. April bis Juni des folgenden Jahres. Beetsterzwaag, im

Juni Verpuppung.

MEIJERE, J. C. H. DE. Über zusammengesetzte Stigmen

bei Dipterenlarven. Tijdschr. v. Entom. 38, p. 32 (als Phy-

fomyza Sp...

*Phytagromyza similis BRISCHKE. Fig. 62.

Mundhaken schwarz, je mit 2 Zähnen, welche alternieren.

Schlundgeriist schwarz, obere Anhänge schmal, schwach ge-

bogen, der untere kurz. Kopfabschnitt ohne Warzchen.

Warzengiirtel breit, aus meistens zerstreuten, dreieckigen

Warzchen gebildet, welche ziemlich dunkel und mässig gross

sind, die hinteren im allgemeinen etwas grösser. Dorsal vor

den Hinterstigmen sind die Warzen relativ zahlreich und

gut entwickelt, auch das Hinterende ist unter den Hinter-

stigmen mit Warzchen besetzt. Uberhaupt ist die Dorsalseite

mehr als gewöhnlich mit Warzchen versehen.

Vorderstigmen oval, mit 2 fast gleichen Hôrnern, jedes

Stigma mit ca. 18 Knospen. Hinterstigmen auf kurzen Fort-

sätzen, ungleich zweihörnig, das hintere Horn etwas grösser,

zusammen mit ca. 24 etwas. unregelmassig angecrdneten

Knospen.

Hinterende abgestutzt, mit zerstreuten wenig gefarbten

und ziemlich grossen spitzen Warzchen besetzt, welche sich

von dicht unter den Hinterstigmen nach unten erstrecken.

Aus Knautia arvensis L., Oesterreich, HENDEL leg.

Napomyza HALID.

Die Larven sind ziemlich verschiedenartig. Die Mundhaken

zeigen bei lateralis FALL. einen besonders kleinen 2" Zahn,

bei xy/ostei KALT. sind sie relativ kurz und auffällig hoch. Bei

letztgenannter Art findet sich ein Stirnfortsatz, ein Wärzchen-

band kann am Kopfe vorhanden sein. Warzengürtel meistens

von einfacher Bildung, bei xylostei KALT. je die hinteren

Wärzchen grösser.

Vorderstigmen bei lateralis einfach, nur wenig breiter als

die Filzkammer, mit mehreren Knospen, im übrigen meistens

zweihörnig mit noch zahlreicheren Knospen. Hinterstigmen

immer vielknospig, bei lateralis vom Bau der Vorderstigmen,

aber grösser, bei sa/viae HERING mit 2 gleichen Hörnern,

230 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

bei glechomae KALT. und xylostei mit sehr ungleich grossen,

das eine Horn hakenförmig vorspringend. Hinterende nackt.

Das Puparium verbleibt meistens im Blatt oder Stengel,

bisweilen geht die Larve in die Erde (bei glechomae); bei

lateralis ist es relativ lang und schmal, gelb, bei g/echomae

schwarz.

Hinterstigmen je nach der Komplikation mehr oder weniger

vorragend, bisweilen, so bei xylostei, die Läppchen neben

dem Anus sehr deutlich.

Napomyza glechomae KALT. Fig. 63.

Larve gelb, aber nicht tief gelb, hintere Hälfte etwas heller,

mehr weisslich. Mundhaken schwarz, je mit 2 Zahnen, welche

einigermassen alternieren. Schlundgeriist schwarz, mit braunen

Anhängen, die oberen schmal, die unteren kurz. Über der

Sinnesgruppe ein aus ca. 3 Reihen bestehendes Querbänd-

chen von sehr kleinen Wärzchen; unter den Mundhaken

keine vorhanden; Stirnfortsatz nicht vorhanden.

Warzengürtel ziemlich breit, aus äusserst kleinen, ungefähr

gleichgrossen, ziemlich dunklen, kurz dreieckigen Wärzchen

bestehend.

__Vorderstigmen mit 2 ziemlich langen und gleich langen

Hörnern, zusammen mit ca. 16 Knospen. Hinterstigmen

zweihörnig, die Hörner sehr ungleich, das eine Horn lang,

etwas gebogen, in eine Spitze ausgezogen, mit ca. 16 Knospen,

das andere nur halb so lang, mit ca. 6 Knospen. Hinterende

fast gerade abgeschnitten, nackt, zu beiden Seiten des Afters

etwas stumpf dreieckig vorspringend.

Puparium glänzend schwarzbraun bis dunkel rotbraun,

Oberseite seicht gewölbt, Ventralseite flach; Einschnitte deut-

lich aber nicht tief; Vorderstigmen deutlich zweihörnig, das

obere Horn etwas länger, Hinterstigmen ziemlich weit aus-

einander, von charakteristischer Gestalt mit sehr kurzem

oberen Horn; oberhalb der Hinterstigmen eine seichte Längs-

grube. Neben dem Anus keine Läppchen.

Gangminen an Glechoma hederacea L. Amsterdam, Mitte

Mai, verpuppt ca. 30. V, Im. 24. VI; ein anderes am 30. V

verpupptes lieferte die Fliege erst am 18. IX; verpuppt

o. VII, Im. 24. VIII.

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 231

HERING, M. Zur Kenntnis der Blattminenfauna des Banats

II. Zeitschr. f. wiss. Insektenbiol. XIX, 1924, p. 41, wo der

Stigmenbau erwahnt ist im Vergleich mit demjenigen bei

N. salviae HER.

VIMMER, A. Rozpr. Cesk. Ak. Cis. Frant. Josef. XXIII, II,

44. — Abhandlung über das Tracheensystem von Dipteren-

larven (Czechisch). Die p. 3 erwähnte Larve von Phytomyza

xylostei KALT. ist nach den Figuren der Stigmen eher Ph,

luteoscutellata DE MEI].

Fig. 63. Napomyza glechomae KALT. a Vorderstigma, è Hinterstigma.

Fig. 64. Napomyza lateralis FALL. a Schlundgerüst, 5 Vorder-,

c Hinterstigma,

Fig. 65. Napomyza salviae HER. a Vorder-, 5 Hinterstigma.

Napomyza lateralis FALL. Fig. 64.

Larve blassgelb; Mundhaken schwarz, ungleich gross, mit

2 Zähnen, welche alternieren, der. 2‘! Zahn klein, nahe

hinter dem Endzahn stehend. Kopfabschnitt ohne Wärzchen.

Schlundgerüst schwarz, relativ stark, obere Anhänge ziemlich

breit, stabförmig, die unteren nur wenig kürzer.

Warzengürtel wenig entwickelt, schmal, aus äusserst kleinen

dreieckigen Wärzchen bestehend, welche keine deutlichen

Quergruppen bilden.

Vorderstigmen knopfförmig, einhörnig, mit ca, 10 Knospen,

2 32 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE;

Hinterstigmen von demselben Bau, je mit ca. 16 in 2 Reihen

angeordneten kleinen sitzenden Knospen, die Filzkammer

relativ schmal, das Stigma nur wenig breiter.

Die Sinnespapillen sind nicht gross, halkkugelförmig, farb-

los. Hinterende abgerundet, nackt.

Puparium blassgelb, relativ lang und schmal, parallelseitig,

mit undeutlichen Segmentgrenzen, Hinterstigmen weit aus

einander, klein, als kurze dunkle Zapfchen vorragend, das

letzte Segment deutlicher abgesetzt als die vorhergehenden.

Neben dem Anus keine Lappchen.

Aus Blütenboden von Senecio aquaticus Huds., Amsterdam,

Pup 24 VDE Im. ca. 201%.

Aus Blütenboden von Matricaria chamomilla, Amsterdam,

Pup. Ende Juli, Im. 10 August.

Aus Blütenboden von Chrysanthemum inodorum. Amster-

dam, Im. 8; Amsterdam, verpuppt ca. 24, VIII; Muiderberg,

235. MIE me ADG Amsterdam Sept., In.ca. 1498

Aus etiolierten Blättern von Cichorium intybus (,,Brusselsch

lof”), in Amsterdam gekauft; III Puparium im Blatte, Im. V,

oder bei Zimmerzucht schon IV. Aus denselben Blättern züch-

tete ich gleichzeitig Ophromyra pinguts, deren Puparium dem

von N. lateralis sehr ähnlich sieht, sich aber besonders durch

die Struktur der Gürtel unterscheidet. In den dicken, kurzen

gelblichen Blättern sind die Gänge dieser Arten wenig deut-

lich, zumal auch keine Excrementkörner gut erkennbar sind.

Aus Stengel von Anthriscus sylvestris (Haarlem), Im. 5. IX.

22; die Puparien finden sich im Winter in Anthriscus-Stengeln

bei Haarlem und Haag, meistens jedoch leer oder Parasiten

führend; ich bekam noch kein Ex. aus einem in solchem

Stengel überwinterten Puparium.

Ein in Mai zu Abcoude gefangenes Exemplar machte einige

Bohrlocher in Taraxacum officinale.

C. BöRNER. Zwei neue Möhrenschädlinge aus den Gattun-

gen Ceutorhynchidius und Phytomyza. Arb. k. biol. Anst. f.

Land- und Forstw. V. 1907, p. 289— 292 (als Ph. genzculata).

Larve im Innern eines ausgehöhlten Stengelgrundes; Ver-

puppung im Stengel. Nach den Figuren handelt es sich hier

um Nap. lateralis FALL., welche nach meinen Beobachtungen

auch im Stengel anderer Umbelliferen lebt.

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 23

*Napomyza salviae HERING. Fig. 65.

Mundhaken schwarz, relativ kurz, mit 2 gleichen Zahnen,

diese wenig alternierend. Kein Stirnfortsatz vorhanden, auch

keine Warzchen am Kopfabschnitt. Die oberen Fortsatze des

Schlundgeriistes gebogen, relativ breit, von schwarzer Farbe.

Warzengürtel mässig breit, mit dunklen, dreieckigen Wärz-

chen, je die der vorderen Hälfte im allgemeinen etwas

kleiner.

Vorderstigmen zweihörnig, mit 2 gleichen Hörnern und

ca. 12 Knospen. Hinterstigmen mit 2 etwas ungleichen

Hörnern und ca. 15 Knospen in fast regelmässigem Bogen

Hinterende abgerundet, nackt, unten ohne Lappchen. Papillen

nicht auffallig.

Aus Salvia verticillata (Banat, HERING leg.).

HERING. Zur Kenntnis der Blattminenfauna des Banats,

Zeitschr. wiss. Insektenbiol. XIX, 1924, p. 30 und p. 41, wo

auch die Unterschiede in der Hinterstigmenbildung zwischen

dieser Art und glechomae angegeben sind.

Napomyza xylostei KALT. Fig. 66.

Larve weiss. Mundhaken schwarz, relativ kurz und stark,

ungleich gross, alternierend.

Schlundgeriist schwarz, die oberen Anhänge relativ breit,

der untere nur halb so lang. Über dem Munde median ein

relativ langer kolbenförmiger Anhang. Weder über noch unter

den Mundhaken finden sich am Kopfabschnitt Warzchen.

Warzengürtel ziemlich breit, die Wärzchen der hinteren

Reihen etwas gròsser, scharfer und mehr in Querreihen

angeordnet, nach vorn hin werden die Warzchen allmählich

kleiner, die vorderen oft wenig gefärbt und nicht spitz. Am

2t bis 7ten Abdominalringe liegt auch dorsal eine breite

Wärzchengruppe, etwas mehr nach hinten als der übrige

Teil des Giirtels, auch an diesen Stellen sind je die hinteren

Wärzchen am grössten.

Vorderstigmen dicht neben einander liegend, zweihörnig,

die Hörner fast gleichgross, zusammen mit ca. 18 Knospen,

welche nicht regelmässig in einen Bogen angeordnet sind,

aber hin und wieder dichter stehen. Je unter den Knospen

liegt Ofters an der Aussenseite eine kleine Knospe,

234 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

Hinterstigmen zweihörnig, mit sehr ungleichen Hörnern,

das hintere viel länger; Knospenzahl ca. 24.

Hinterende abgerundet, nackt, zu beiden Seiten der Anal-

offnung ein stumpf dreieckiges, öfters ziemlich grosses

Läppchen.

Puparium im Blatte, meistens oberseits im etwas erwei-

terten, äussersten Ende der Gangmine; in Symphoricarpus-

Blättern aus Leimuiden liegt das Puppchen bisweilen an der

Unterseite, als Fortsetzung der Mine. ‘

uw,

ve!»

Uy U C2

“uy y VVUYV

vvv

€

Fig. 66. Napomyza xylostei KALT. a Vorder-, 5 Hinterstigma,

c Mundhaken, 4 Warzengürtel, e Hinterende des Pupariums.

KALTENBACH’s Differenz zwischen seine xylostei und Zonz-

cerae ist somit nicht stichhaltig und wie ich Tijdschr. v. Ent.

67, 1924, p. 144, auseinandergesetzt habe, beziehen sich

wahrscheinlich seine Angaben iiber die unterseitigen Pupa-

rien letzterer Art gleichfalls auf xy/ostez. !) Die Tonnchen

sind braungelb, oben und unten mit schwarzlichem Längs-

streifen. Die beiden Vorderstigmen als kurze, unmittelbar

neben einander stehende Stäbchen vorragend und etwas

divergierend; charakteristisch sind die ungleichhörnigen Hin-

terstigmen; zwischen diesen liegen 2 kleine gelbe Papillen,

welche nicht immer gleich stark entwickelt sind, aber doch

bei den untersuchten Exemplaren immer gefunden wurden.

Diese Tönnchen sind WEYENBERGHs Figur von Nap. „har-

lemensis’ ahnlich, nur muss er Vorder- und Hinterseite

verwechselt haben.

TRaGARDHS Beschreibung von ,,Phytomysa” xylostei KALT.

1) Man vergleiche ndessen die Anmerkung auf p. 228.

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN, 235

stimmt mit obiger Art; der charakteristische Stirnfortsatz

wird von ihm nicht erwähnt,

Verbreitet an Lonicera periclymenum; Hilversum, Juni,

Im, April des folgenden Jahres; Bussum 1 Juni, Im. ca. 1 Juli;

'sHage ca. 30 Juli, Im. ca. 20 August; Hilversum, verpuppt

Oct., Im. April des folgenden Jahres; Winterswijk Juni, Im.

Ende Juni bis 10 Juli; Vollenhove Juni, Im. ca. 19 Juni.

Bergen-binnen Juli, Im. ca. 7 August.

Auch an Symphoricarpus racemosus. Zwammerdam, Im.

Juli; Leimuiden Juli, Im. ca. 18 Aug., Puparien teils ober-,

teils unterseits; Nieuwersluis, Im. Juli.

WEVENBERGH, H. Nederlandsche Dipteren in metamorphose

en levenswijs. Tijdschr. v. Entom. 13. 1870, p. 196. — Wie

ich schon in meinem Verzeichnis der holländischen Agromy-

zinen auseinandergesetzt habe, ist die Phytomyza harlemensts

WEY. obige Art; wenigstens bezieht sich die Beschreibung

von Imago, Larve und Puparium auf diese, auch nach den

Abbildungen auf Taf. 7. Der Autor hat bei Larve und Pupa-

rium das Vorder- und Hinterende mit einander verwechselt.

TRäGäRDH, Iv. Zur Kenntnis von Phytomyza xylostei KLTB.,

eine in Lonicera symphoricarpus minierende Fliege. Zeitschr.

wiss. Insektenbiol. V. 1909, p. 301—304. — Gute Beschrei-

bung und Figuren der verschiedenen Stände.

VIMMER, ANT. Ergänzungen zu dem Aufsatze „Zur Kennt-

nis Phytomyza xylostei KLTB.”, ibid. IX. 1913, p. 19—21. —

Angaben über das 1'° stadium u.s.w.; der ,,sechszähnige”

Mundhaken in Fig. 4 scheint mir nicht richtig.

Pseudonapomyza HENDEL.

Von dieser Gattung mit der einzigen Art afra MG. kenne

ich nur das Puparium. Namentlich eigentümlich sind die

stabförmigen, also für eine Agromyzine weit vorragenden

Papillen.

Pseudonapomyza atra MEIG. Fig. 67.

Diese Art habe ich im Zuchtglase auf Gras gezüchtet und

erhielt aus der weisslichen Larve eine gelbe Puppe. Die Mine

nahm die ganze obere Hälfte des Poa-Blattes ein, zum Teil

war sie zunächst schmaler als das Blatt. Das Excrement

236 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

bildete Reihen von getrennten Körnchen, welche dicht bei-

sammen lagen. Im erweiterten Teile fand sich zu beiden

Seiten eine Reihe. Die Larve hatte sich am Boden des Zucht-

glases verpuppt.

Das Puparium ist vorn etwas breiter als hinten; die Vor-

derstigmen ragen als kurze, konische, schwarze Fortsätze

vor. Die Ringgrenzen sind deutlich. Namentlich auffällig

sind die Papillen, welche je in einer Querreihe nahe dem

Vorderrande der Segmente als kurze, nach der Spitze hin

verjiingte Stàbchen vorragen. Am Hinterende finden sich

unten noch einige etwas grössere Papillen von derselben

Gestalt. Die Warzengiirtel sind an den Seiten

gut entwickelt, als schwarze, mehrere Reihen

bildende Warzchen. Auch ventral sind die

Warzengürtel deutlich zu sehen, die Papillen

etwas kiirzer als oben. Unter den Vorder-

stigmen ist eine Anzahl ziemlich grosser

Warzchen vorhanden. Die Hinterstigmen

stehen weit aus einander, auf kurzen, koni-

RZ DIAL]

= j Dd schen Trägern.

LEV Abcoude, Mitte August die weibliche

Fig. 67. Pseudona- Fliege, Verpuppung der Larve am 22ten Sep-

pomyza atra MG. tember. Ich erhielt diese Art auch aus

Puparium. = 5

Schweden als aus Blattminen von Hafer

gezüchtet (TULLGREN leg.).

Phytomyza FALL.

Die zahlreichen Larven dieser Gattung haben meistens

wenig charakteristische Mundhaken mit je 2 Zähnen, der eine

Haken ist grösser als die andere, die Zähne also alternie-

rend. Nur ausnahmsweise, so bei PA. sphondylii ROB. DESV.

zeigen sie eine besondere Gestalt, wodurch man die Art

gleich erkennen kann. Das Schlundgerüst ist meistens schwarz,

die oberen Anhänge, welche den oberen Flügeln der Agro-

myzen entsprechen, sind schmal, mehr oder weniger gebogen,

der untere ist kurz. Ein Warzenband über der Sinnesgruppe ist

öfters vorhanden, bei mehreren Arten auch ein Stirnfortsatz.

Die Warzengürtel sind fast immer aus zahlreichen einfachen

Wärzchen in zerstreuter Anordnung aufgebaut; besonders

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 237

breit, fast die ganzen Segmente in Anspruch nehmend sind

die Gürtel bei Ph. aquilegiae HARDY.

Die Stigmen sind in vielen Fallen stark kompliziert. Bei

der atricornis-Gruppe sind die Vorderstigmen klein, nur wenig

breiter als ihre Filzkammer, mit mässig zahlreichen Knospen,

die Stigmen dicht neben einander geiegen; in anderen Fallen

sind sie ein- oder zweihörnig, mit zahlreicheren Knospen;

langgestreckte Hörner finden sich z.B. bei /%. obscurella

FALL., Ph. primulae KR. D. Die Hinterstigmen zeigen immer

mehr als 3 Knospen. In der africornis-Gruppe sind auch diese

Stigmen klein und öfters wenig breiter als die Filzkammer,

die Anzahl der sitzenden Knospen dadurch beschränkt, z. B.

6—9. Bei weitaus den meisten Arten wird die Anzahl der

Knospen eine grössere und dann sind sie meistens bogen-

artig, mehr oder weniger regelmässig auf den zweihörnigen

Stigmen angeordnet. Besonders lang ausgezogene Hörner

finden sich bei PA. cicutae HEND. und nzgritella ZETT.

Bisweilen ist bei starker Vergrösserung der Knospenzahl

eine radienartige Anordnung vorhanden, wie sie auch in

anderen Dipterenfamilien auftritt; dies ist im besonderen

bei der in Brennesselstengeln lebenden #avicornis-Larve

der Fall.

In einigen Fällen, nämlich bei #avofemorata STROBL.,

varipes MACQ. und pratensis n.sp., deren Larven Samen von

Rhinanthaceen bewohnen, ist der Bogen geschlossen, sodass

ein vollständiger Knospenkreis vorhanden ist. In anderen

Fällen sind die Hörner ungleich gross, im extremen Verhältnis

findet sich dies bei mili KALT. und primulae R.D., wo die

eine Seite in ein spitzes Horn ausgezogen ist.

In nur wenigen Fällen sind die Papillen auffälliger wie

gewöhnlich, sodass die Art daran z. T. zu erkennen ist. Das

Hinterende ist meistens abgerundet und nackt, bisweilen, so

bei Ph. luteoscutellata DE MEI. mit Wärzchen besetzt. Im

besonderen bei dieser Art finden sich auch untere Läppchen

deutlich entwickelt.

Die Puparien zerfallen hauptsächlich in 2 Formen, die im

Blatte verbleibenden der africornis-Gruppe sind mehr weniger

abgeflacht, nach vorn hin verbreitert und hier mit den V-

förmig neben einander stehenden Vorderstigmen versehen,

238 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

welche, weil das äusserste Vorderende nach der Ventralseite

umgebogen ist, senkrecht aus dem Blatte hervorragen. In

besonderen Fallen durchbohren die dann hornförmig ver-

längerten Hinterstigmen das Blatt, so bei mik KALT. und

primulae R.D. Die Segmentgrenzen sind öfters relativ deutlich.

Die Farbe ist in dieser Gruppe bisweilen bei einer und

derselben Art wechselnd, weiss, gelb, braun oder schwarz.

Bei den anderen, welche sich meistens in der Erde befinden,

ist die Abflächung geringer, das Vorderende meistens auch

etwas, aber wenig, verbreitert; die Vorderstigmen stehen

weiter auseinander und sind oft klein, die Hinterstigmen

gewöhnlich auch wenig vorragend und dadurch wenig auf-

fällig. Die Segmentgrenzen sind im allgemeinen wenig deut-

lich, die Farbe meistens schwarz, bisweilen rot oder gelb.

*Phytomyza abdominalis ZETT. Fig. 68.

Puparium weiss. Vorderstigmen kurz vorragend, parallel,

das Stigma oval mit kleinen ovalen Knospen, ihre Zahl

schwer festzustellen, anscheinlich ca. 10. Hinterstigmen breit

oval, mit ca. 15 sitzenden Knospen in einem Kreis. Papillen

wenig auffällig, farblos, wenig erhaben.

Warzengürtel mässig breit, aus zahlreichen Reihen be-

stehend, die Wärzchen kurz dreieckig, wenig spitz, je die

der vorderen Hälfte kleiner.

Hinterende abgerundet, nackt, auch die Analgegend, zu

beiden Seiten derselben ein kleines dreieckiges Läppchen.

In Blasen an Anemone hepatica (HENDEL leg., Österreich).

Phytomyza aconiti HEND. Fig. 69.

Mundhaken schwarz, je mit 2 Zähnen, welche alternieren.

Schlundgerüst schwarz, die Anhänge braun, die oberen

Anhänge schmal, der untere wenig kürzer, aber bald ver-

blassend. Am Kopfabschnitt keine Wärzchen, auch kein

Stirnfortsatz vorhanden.

Gürtel mässig breit, aus zahlreichen spitz dreieckigen

Wärzchen gebildet, die der hinteren und vorderen Reihen

etwas kleiner.

Vorderstigmen zweihörnig, mit 2 gleichen Hörnern, mit

ca. 12 sitzenden Knospen; Hinterstigmen oval, mit ca. 20

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 239

sitzenden Knospen im Randsaum. Papillen nicht auffallig.

Hinterende abgerundet, nackt.

Puparium glänzend graubraun mit massig deutiches Ring-

Fig. 68. Phytomyza abdominalis ZETT. Hinterstigma.

Fig. 69. Phytomyza aconiti HEND. a Vorderstigma, 5 Hinterstigma.

grenzen, vorn nur wenig verbreitert; Vorderstigmen klein,

dicht beisammen, Hinterstigmen weit auseinander, als kurze

konische Stäbchen.

In Blattblasen an Aconitum napellus im Garten, öfters

mehrere beisammen in einer Blase: Amsterdam, verpuppt

cas Mitte Juni, Im. 9 Juli bird Im. ea, 6Sept.; Larve Aug,

Im. im Mai des folgenden Jahres.

In Blattblasen von Delphinium: Amsterdam, Larve im Aug.

Im. im Mai des folgenden Jahres.

Phytomyza affinis FALL. Fig. 70 a, 6, c.

Larve weiss. Mundhaken schwarz, mit je 2 Zähnen, welche

alternieren, je der hintere kleiner als der vordere, die Haken

ziemlich lang, mit fast geradem Rücken. Schlundgerüst mässig

lang, der unpaare Abschnitt schwarz, etwas gebogen, die

oberen Fortsätze braun, schmal, mässig gebogen. Über der

Sinnesgruppe keine Wärzchen, aber ein kurzer Stirnfortsatz

vorhanden.

Warzengürtel ziemlich schmal, aus kleinen, dreieckigen,

zerstreuten Wärzchen gebildet, je die hinteren nur wenig

grösser, wohl etwas weiter aus einander und öfters mehr in

Querlinien angeordnet. Vorderstigmen einhörnig, mit ca. 18

Knospen, die Filzkammer nach oben hin nur wenig verbreitert.

Hinterstigmen von demselben Bau, mit fast gleicher Anzahl

von gleichfalls sitzenden Knospen, auf kurzen konischen

Trägern. Hinterende abgestutzt, nackt, ohne Läppchen.

Papillen nicht auffällig.

Puparium im Blatte, in der Farbe wechselnd, bisweilen

240 PROFMDR MAC. "EP DEUMETIERE,

glänzend schwarz, mit deutlichen Einschnitten, vorn etwas

breiter als hinten, die V-förmigen Träger der beiden Vor-

derstigmen aus der Unter- oder Oberseite des Blattes

hervorragend.

Blattgangminen an Cirsium arvense: Amsterdam, verpuppt

October, im Zimmer 18 Oct., Im. 7—-13 Januar des folgenden

Fig. 70. Phylomyza affinis FALL. a Vorderende, 5 Vorder-,

c Hinterstigma.

Phytomyza agromyzina MG. d Vorder-, e Hinterstigma.

Jahres. Puparium glänzend schwarz. Ibidem, weisse Puppen

im Blatte, Im. 15—20 Juli.

Gangminen an Carduus: Leimuiden Juli, Im. August:

Amsterdam, Im. 1 September.

*Gangminen an Cirsium arvense (Österreich, HENDEL leg.).

Puparium weiss.

Gangmine an Aster tripolium: Diemen, Puparium weiss.

GOUREAU. Mémoire pour servir à l’histoire des Diptères

dont les larves minent les feuilles des plantes. Ann. Soc.

Entom. France (2) 9, 1851, p. 156, Taf. 5. XIII (als daterals,

bezieht sich auch nach HENDEL auf eine affinzs-Form (aus

Sonchus oleraceus und Chrysanthemum leucanthemum).

MELERE, J. C. H. DE. Im Verzeichnis der holländischen

Agromyzinen, Tijdschr. v. Ent. LXVII, 1924, p. 127, gab ich

diese Art auch aus Lappa, Chrysanthemum und Malva an.

Die Exemplare waren durch den Besitz mehrerer Acrostichal-

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 241

borstchen von africoruis verschieden. Eine genauere Unter-

suchung, auch der Genitalien ist indessen erwünscht um zu

erforschen, ob auch hier nicht eine Mischart vorliegt.

Phytomyza agromyzina MG. Fig. 70 d, e.

Mundhaken ziemlich klein, dunkelbraun, je mit 2 Zähnen,

welche kurz und stumpf sind und alternieren. Stirne mit

cylindrischem Fortsatz. Am Kopfabschnitt keine Wärzchen

vorhanden.

Vorderstigmen mit 2 gleichen Hörnern und ca. 14 Knospen.

Hinterstigmen gleichfalls mit 2 gleichen Hörnern, mit ca.

17 Knospen, welche relativ gross sind. Warzengürtel schmal,

die Wärzchen klein und wenig gefärbt, ziemlich weit aus-

einander, nicht in Querreihen, je die hinteren im allgemei-

nen etwas grösser. Papillen nicht auffällig. Hinterende abge-

rundet, nackt.

Gangminen an Cornus sanguinea: Valkenburg (L.), als

Puppe ca. Mitte Juni, Im. Anfang Juli, als Puppe Ende Juli,

Im. 6 August. (Österreich, HENDEL leg.).

Puparium glänzend gelbbraun, vorn etwas breiter als hinten,

Einschnitte mässig deutlich. Hinterstigmen als weit getrennte

Stäbchen kurz vorragend, nach unten mit kurzem Horn.

Hinterende gerade abgeschnitten, unten ohne Läppchen.

Länge 1.5 mm.

Phytomyza albiceps MG. Fig. 71.

Larve gelb. Mundhaken schwarz, ungleich gross, je mit

2 Zähnen, welche alternieren. Schlundgerüst schwarz, die

oberen Anhänge ziemlich breit, nach hinten verschmälert,

unterer Fortsatz halb so lang. Kein Stirnfortsatz vorhanden ;

über der Sinnesgruppe des Kopfes und unter den Mund-

haken finden sich deutliche Warzenbänder. Die Sinnespapillen

an den Seiten der Kopfsinnesgruppe in deutlichem Hof,

welcher halbkugelförmig vorragt.

Die Gürtel mässig breit, aus zahlreichen Reihen von drei-

eckigen, ziemlich spitzen Wärzchen bestehend, die hinteren

allmählich etwas grösser; es werden keine deutlichen Quer-

reihen oder Quergruppen gebildet. Vorderstigmen mit 2 gleich-

grossen oder etwas ungleichgrossen, nicht langen Hörnern,

242 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

deutlich zweiteilig, der Umriss oval; Anzahl der Knospen

ca. 18—20, nach den von mir untersuchten am geringsten

bei den Larven aus Achillea (16— 18), am zahlreichsten bei

denen aus Pyrethrum (bis 21). Puparium schwarz.

Lange Blattgänge an Artemisia vulgaris: Amsterdam, ver-

puppt Ende Juni, Im. Ende Juli; verpuppt Ende August,

Fig. 71. Phytomyza albiceps MG. a, 6 Vorderstigmen, c Warzengürtel,

d, e Hinterstigmen.

Im. Ende Mai des folgenden Jahres; verpuppt Mitte October,

Im. Mitte Mai des folgenden Jahres; verpuppt Mitte Juni,

Im. Mitte Juli.

Blattgänge an Pyrethrum hybridum: Amsterdam, Juni.

Blattgänge an Lupinus im Garten: Amsterdam, 30 Septem-

ber, 1 Ex., nach der Larve vielleicht diese Art.

FROST, S. W. A study of the leaf mining Diptera of North

America, Cornell Univ. Agr. exper. Stat. 1925, p. 65. —

Diese Art kann p.p. wohl die richtige aldzceps MG. sein,

auch nach den Larven-Angaben, doch scheinen mir nicht

alle Wirtpflanze, so z.B. Heracleum, Symphoricarpus, ganz

zuverlässig, zumal die Imagines nicht in allem mit den europäi-

schen stimmen sollen. Zu welcher Pflanze die beschriebenen

Larven und Imagines gehören, wird leider nicht angegeben.

*Phytomyza albimargo HER.

HERING, M. Minenstudien V. Zeitschr. Morph. Okol. d.

Tiere IV, 1925, p. 508, 510. — Abbildung des Pupariums;

nach dieser sind die Vorderstigmen kurz zweihörnig, die

Hinterstigmen desgleichen, die Hörner in beiden Stigmen-

arten gleichgross, sodass die Hinterstigmen nach HERING

pilzförmig aussehen, im Gegensatz zu denen von anemones

HER. — Blattblasen an Anemone nemorosa L. (HERING leg.).

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 243

“Phytomyza anemones HER.

HERING, M. Minenstudien VI. Zeitschr. Morph. Okol. d.

Tiere IV, 1925, p. 508. — Abbildung des Pupariums; nach

dieser stehen die Vorderstigmen auf relativ langen, diinnen

Trägern, welche unmittelbar neben einander eingepflanzt

sind und stark divergieren; die Hinterstigmen zeigen offenbar

nur ein Horn von bedeutender Länge, sodass das Puparium

denen von Napomyza xylostei ähnlich sieht. — Blattmine

an Anemone nemorosa L. (HERING leg.).

Phytomyza angelicae KALT. Fig. 72.

Larven weiss, bisweilen etwas gelblich. Mundhaken schwarz,

relativ lang, je mit 2 starken Zähnen, welche alternieren.

Schlundgerüst schwarz, die oberen Anhänge ziemlich schmal,

wenig gebogen, braun, der untere halb so lang. Stirn ohne

Fortsatz, Kopfabschnitt ohne Wärzchen. |

Gürtel ziemlich breit, aus sehr zahlreichen, kleinen, drei-

eckigen, fast gleichgrossen, zerstreuten Wärzchen gebildet.

Papillen mässig auffallend, wenig gefärbt, kaum halbkugel-

förmig vorragend.

Vorderstigmen oval, mit 2 gleichen Hörnern, mit ca. 12

Knospen. Hinterstigmen oval, mit 20—22 Knospen.

Hinterende abgestutzt, nackt, zu beiden Seiten mit drei-

eckigem Läppchen.

Fig. 72. Phytomyza angelicae KALT. a Vorder-, Hinterstigma.

Fig. 73. Phytomyza angelicivora HERING. a Vorder-, à Hinterstigma.

Puparium in der Erde, schwarz, nach vorn hin nur wenig

breiter, die Finschnitte schwach; die Vorderstigmen sehr

klein, dicht beisammen. Hinterstigmen klein, von einander

entfernt.

In Blattblasen an Angelica sylvestris, öfters mehrere Lar-

ven in einer Blase.

244 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

*In Blattblasen an Aegopodium podagraria (Osterreich,

HENDEL leg.), nach der Larve obiger Art gleich, wegen der

gelbbraunen oberen Fortsätze nicht = obscurella, auch die

Hinterstigmen mit wenigeren Knospen (23).

*Phytomyza angelicivora HERING. Fig. 73.

Mundhaken mit je 2 Zahnen, welche deutlich alternieren.

Obere Anhänge des Schlundgerüstes mässig gebogen, braun.

Am Kopfabschnitt weder Wärzchen noch Stirnfortsatz vor-

handen. Vorderstigmen zweihörnig, die Hörner mässig lang,

das vordere etwas kiirzer, zusammen mit ca. 16 Knospen.

Hinterstigmen ziemlich lang und schmal, mit ca. 22 sitzenden

Knospen.

Giirtel massig breit, aus zahlreichen Reihen kleiner, drei-

eckiger, dunkler Wärzchen gebildet, je die hinteren etwas

grôsser, Papillen nicht auffallig. Hinterende abgestutzt, nackt.

Gangmine an Angelica sylvestris (Berlin, HERING leg.),

nach seiner Angabe steht die Fliege der Px. selint nahe,

ist aber doch spezifisch verschieden.

HERING, Minenstudien IV, Ztschr. Morphol. Ökol. Tiere II,

1024, D. 225.

Phytomyza anthrisci HENDEL !). Fig. 74, a—d.

Larve blassgelb. Mundhaken schwarz, je mit 2 Zähnen,

diese alternierend. Schlundgerüst schwarz, die oberen Anhänge

ziemlich schmal, wenig gebogen. Stirne mit kurz kolben-

Fig. 74. Phytomyza anthrisci HEND, a Stirnfortsatz, 6 Vorder-,

c, d Hinterstigma.

förmigem oder cylindrischem Stirnfortsatz; am Kopfabschnitt

keine Wärzchen.

Gürtel mässig breit, die Wärzchen sehr klein, dreieckig,

ziemlich dunkel, zerstreut.

1) Vor kurzem von HENDEL als besondere Art von obscurella FALL.

und chaerophylli KALT. abgetrennt.

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 245

Vorderstigmen mit 2 gleichen Hörnern, mit 10 —12 Knos-

pen. Hinterstigmen länglich oval, mit 16—20 Knospen.

Papillen klein, wenig vorragend, als kleine, öfters dunklere

Punkte wahrnehmbar. Hinterende abgerundet bis abge-

stutzt, nackt.

Puparium glänzend schwarz, leer bisweilen auch etwas

heller, bräunlich, relativ breit oval und stark gewölbt, vorn

etwas breiter als hinten, Segmentgrenzen wenig erkennbar.

Vorder- und Hinterstigmen getrennt, als kurze Zäpfchen

vorragend. Länge fast 2 mm.

Blattgänge an Anthriscus sylvestris: Amsterdam, verpuppt

Cd LD Juni, Im. 20 Juni, ein zweites erst am 13. Sept.; ibid.

Larve im Januar, Im. im Frühjahr, auch Larve Mitte Mai;

auch verpuppt 6 Aug.; verpuppt ca. 10 Juni, Im. 8—22 Sept. ;

Haarlem, verpuppt ca. 20 Mai, Im. 20—26 Sept.

Eine Larve an Oenanthe phellandrii in meinem Zucht-

garten gehört wohl auch hieher.

HERING. Minenstudien II. Deutsch. Entom. Zeitschr. 1921,

De.

HENDEL. Blattminierende Fliegen (Musciden), Wien. Ent.

Lise 30,, 1922.

HENDEL. Acht neue europäische Agromyziden. Konowia

MOA pi 144.

MEIJERE, J. C. H. DE. Verzeichnis der holländischen Agro-

manen. Lijdschr., v. Entom. LXVIT, :1024,/p: 128,151 (als

chaerophylii).

Phytomyza aquilegiae HARDY. Fig. 75.

Larve weiss bis gelblich weiss. Mundhaken schwarz, mit

je 2 Zähnen, welche alternieren. Schlundgerüst schwarz, die

oberen Anhänge schmal. Am Kopfabschnitt keine Wärzchen

und kein Stirnfortsatz.

Die Gürtel sehr breit, sodass nur ein schmaler Hinterrands-

saum an den Ringen nackt erscheint; die Wärzchen wenig

an Grösse verschieden, abgerundet, mässig gefärbt, dorsal

und ventral vorhanden.

Vorderstigmen mit 2 fast gleichen Hörnern, das hintere

etwas kürzer, mit ca. 10 —12 sitzenden Knospen; die Hinter-

246 PROF. DR. J. €. H. DE MEIJERE,

stigmen gross, fast kreisförmig, mit einem Kreis von ca. 20

sitzenden Knospen.

Hinterende abgerundet, median dicht unter den Hinter-

stigmen eine kleine Gruppe von Wärzchen, weiter nach unten

die ganze untere Hälfte der Hinterseite mit kleinen runden

Wärzchen, dazwischen mehrere Papillen; die Analgegend ist

Fig. 75. Phytomysa aguilegiae HARDY. a Vorder-, è Hinterstigma.

Fig. 76. Phytomyza astrantiae HENDEL. a Vorder-, è Hinterstigmen.

ventral ohne Wärzchen, aber der vorhergehende Gürtel sehr

breit; zu beiden Seiten der Analgegend ein kurzes und

stumpfes Lappchen mit Sinnespapille.

Puparium rôtlich, nach vorn hin nicht merkbar verbreitert.

Einschnitte sehr deutlich. Stigmen klein, wenig vorragend.

An der Hinterfläche die untere Hälfte ziemlich stark gewölbt

vorragend.

In Blattblasen an Aquilegia in Gärten: ’s Hage, verpuppt

7 Juli, Im. ca. I Aug.; ibid. verpuppt Ende Aug. ; Linschoten,

verpuppt ca. 10 Sept., Im. 6—18 Mai des folgenden Jahres.

Leimuiden, verpuppt Ende September, Im. bei Zimmerzucht

Anfang April.

“Phytomyza astrantiae HENDEL. Fig. 76.

Mundhaken schwarz, je mit 2 Zähnen, welche alternieren;

der unpaare Abschnitt des Schlundgerüstes etwas gebogen.

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 247

Obere Anhänge wenig gebogen, nur an der Wurzel schwarz,

im übrigen gelbbraun. Kopfabschnitt ohne Warzchen.

Vorderstigmen mit 2 gleichgrossen, ziemlich langen Asten.

Hinterstigmen schmal, relativ gross, mit 15—17 Knospen in

ziemlich unregelmässiger Anordnung. Warzengürtel mässig

breit, mit zahlreichen Reihen kleiner, dreieckiger Wärzchen.

Prothorakalgürtel dorsal gut ausgebildet, mit zahlreichen,

kleinen, dunkleren Wärzchen. Papillen nicht auffällig, Hinter-

ende abgestutzt, nackt.

Aus Blattminen an Astrantia major (HERING leg).

HENDEL. Acht neue europäische Agromyziden. Konowia

II. 1924, p. 145.

Phytomyza atricornis MG. Fig. 77, 79.

Larve weiss, etwas gelblich bis gelbweiss. Mundhaken mit

je 2 Zähnen, welche alternieren. Schlundgerüst schwarz, die

oberen Fortsätze schmal, etwas breiter als bei den Phyto-

myzen gewöhnlich, der untere mehr als halb so lang. Kein

Stirnfortsatz. Über der Sinnesgruppe des Kopfes und unter

den Mundhaken je ein Wärzchenband.

Gürtel schmal, aus kleinen Warzen bestehend, diese drei-

eckig und ziemlich dunkel, in zahlreichen Reihen, die der

Fig. 77. Phytomyza atricornis MG. a, 6 Vorderstigma, c Warzengürtel,

d, e, f Hinterstigma.

vorderen Reihen, bis etwa die Mitte des Gurtels, meistens

deutlich kleiner als die der hinteren Hälfte. Prothorax

ohne Wärzchen.

Vorderstigmen mit nach oben allmählich verbreiterter Filz-

248 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

kammer, welche die 6—10 sitzenden Knospen trägt, diese

in 2 unregelmässigen Reihen angeordnet. Hinterstigmen mit

relativ breiter, kurzer Filzkammer; diese ist nach der Spitze

zu wenig erweitert und trägt die relativ wenigen, 6—0,

Knospen. Hinterende abgestutzt, nackt.

Puparium im Blatte, in der Farbe sehr veränderlich, bis-

weilen dunkelgraubraun bis schwarzlich, bisweilen gelb.

Diese Art befallt hauptsächlich Compositen, kommt aber

auch in vielen anderen Pflanzen vor; als Wirtpflanzen fand ich:

Carduus crispus, ’s Hage, Juli, Im. August; Amsterdam,

August, Im. 20 August; Centaurea sp., Amsterdam, Im.

16 Juni; Chrysanthemum frutescens, ’s Hage, Im. Januar

(Zimmerzucht), Garten-Chrysanthen, Amsterdam, Juni, Im.

5 Juli; Cichorium endivia, Amsterdam, October, Im. 4 No-

vember (Zimmerzucht); Dahlia variabilis, Pup. im October,

Amsterdam; Helianthus sp., Pup. Ende Juli, Im. 6 August;

Hvpochoeris radicata, Alkmaar, Im. Ende Juli, Amsterdam,

Pup. im Juli; Lampsana communis, Alkmaar, Valkenburg (L ),

als Pup. 23 Juni, Im. 2 Juli; Pyrethrum hybridum, Amster-

dam, Pup. Juni, Im. 17 Juni; Senecio saracenicus, Amsterdam,

Im. Mitte Juli, auch Bloemendaal; Senecio vulgaris, Meerssen,

Im. Ende Juli bis Anfang August; Sonchus-Arten, Amsterdam,

Juli, Im. 20 Juli, ibid. August, September; ’s Hage, October,

als Pup., Im. 4 November (Zimmerzucht), Alkmaar, Juli;

Tagetes patula, Amsterdam, als Pup. Anfang August, Im.

im selben Monat; Taraxacum officinale, Haarlem, als Pup.

12 Sept., Im. 23 Sept; Meerssen, Juli, Im. Ende Juli; Brassica

napus, Hilversum, Juni; Br. nigra, Amsterdam, als Pup.

26 Sept., Im. 6 Oct. (Zimmerzucht); Sisymbrium sophia,

Amsterdam, verpuppt ca. 1 August, Im. ca. 9 August;

Papaver-Arten: Amsterdam, Juli, Im. ca. 27 Juli; P. orien-

tale, Amsterdam, Juni; Im. ca. 15 Juli, ibid. Ende Juli;

P. dubius, Amsterdam, 19 August, Im. September; Tropaeo-

lum canariense, ’s Hage, Larve August., Im. 12 September;

Trop. maius, Amsterdam, Im. Ende Juli, Putten (G.), Im.

Anfang August; Malva sylvestris, Im. 8 August; Lathyrus

odoratus, ’s Hage, Im. Juli; Pisum sativum, Ulrum, Im. August,

Amsterdam, verpuppt Mitte Juni; verpuppt Mitte Juli, Im.

ca. I August; Convolvulus tricolor, Amsterdam, August;

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 249

Lamium purpureum, Amsterdam, Juli, Galeopsis tetrahit,

Valkenburg (L.), als Pup. ca. 26 Juli, Im. 3 August; Phacelia

tanacetifolia, Amsterdam, Juli; Linaria vulgaris, Denekamp,

Im. 26 Juli; Nieuwersluis, Juli, Im. ca. 25 Juli; Valkenburg,

Juni, Im. im August; Antirrhinum maius, Amsterdam, Juni;

Im. 4 Juli; Echium vulgare, Amsterdam, Im. 7 September.

— Angeblich aus Hafer, Schweden, was die einzige Zucht

aus einer monocotylen Pflanze sein wiirde, welche mir zu

Gesicht kam.

Wahrscheinlich nach der Larve oder dem Puparium auch

hieher gehörend:

Achillea millefolium, Amsterdam, September; Artemisia

vulgaris, Amsterdam, Juni; Calliopsis bicolor, Amsterdam,

August; Centaurea cyanus, Amsterdam, August; Chrysan-

themum leucanthemum, Amsterdam, August; Chr. maximum,

Amsterdam, Juli; Eupatorium cannabinum, Amsterdam, Sep-

tember; Matricaria chamomilla, Amsterdam, Pup. Ende Juli;

Senecio jacobaea, Bussum, Juli; Tussilago farfara, Amster-

dam, Larve im October; Sisymbrium alliaria, Amsterdam,

Ende Mai eine Larve (jedoch keine Wärzchen am Kopf-

abschnitt); Cucumis sativus, Zwammerdam, Juli; Solanum

nigrum, Amsterdam, September.

VIMMER, ANT. Phytomyza albiceps MG. a Phytomyza flavo-

scutellata FALL. jako rostlinni parasiti. Casop. ceské Spol.

Entom. IX. 1912, p. 139. — Mitersterer Art — aus Sonchus

laevis — ist wahrscheinlich PA. atricornis gemeint. Die 2'*

Art halte ich für die Zzriomyza-pustilla-Form aus Vicia faba.

GOUREAU. Mémoire pour servir a l’histoire des diptères

dont les larves minent les feuilles des plantes. Ann. Soc.

Entom. France (2) 9, 1851, p. 148, Taf. 5. X. (als genzculaia).

MEIJERE, J. C.H. DE. Uber zwei schädliche Cecidomyiden,

Contarinia ribis KIEFF. und frszcola n. sp., und über die Erbse

bewohnende Dipteren. Tijdschr. v. Entom. 54, IQII, p. 191

(aus Pisum sativum, als a/biceps MG.). Angaben über das

Puparium.

DUFOUR, L. Phytomyza tropacoli n. sp. Ann. Soc. Ent.

France (3) V. 1857, p. 39—48.

HEEGER. Sitzber. Ak. Wiss. Wien. math. naturw. CI. IX.

1852, p. 774—775 (als Ph. albiceps). Wegen des erwähnten

250 PROF. DR. J. €. H. DE MEIJERE,

hellbraunen, im Blatte verbleibenden Pupariums bezieht sich

die kurze Larvenbeschreibung wahrscheinlich auf afrzcornis.

Angeblich aus Atriplex, Helianthemum, Ballota, Sambucus,

indessen wohl nicht alles einerlei. Die Imago hat in der

Abbildung einen hellen Seitenstreifen in der vorderen Thorax-

hälfte, was mit azrzcornis wenig stimmt.

THEOBALD. Report economic entomol. 1912, p. 61—62.

Die nicht genügend ausgearbeitete Figur der Larve mit dem

im Blatte verbleibenden Puparium ist wohl wieder airzcornis.

Sie wird als pis? KALT. aufgeführt.

SMULYAN, M. T. The marguerite fly or chrysanthemum

leafminer (7%. chrysanthemi KOW.) Agr. exp. Stat. Massach.

Amherst. Bull. 157, 1914, p. 21—52, pls. I—3. — Larven-

beschreibung p. 39, nicht geniigend eingehend.

KRASSILISCIK, I. M. [Zur Frage iiber die Schadlinge des

Flachses in den Gouv. Bessarabien und Chersson und im

nôrdlichen Caucasus]. (Russisch mit deutschem Resumé).

Kisinev. Trd. Obsc. jest. I. 1907, p. 71—127 (als Ph. geniculata).

TULEGREN. Studier og Jakttagelser rôrande Skadeinsekter.

Medd. k. handtbruksstyr. Nr. 111. Stockholm, 1905, p. 41—46.

Die aus Chrysanthemum angegebene Fliege, welche als affinis

bezeichnet wird, könnte nach den nicht genügend charakte-

ristischen Larvenfiguren auch a¢ricornzs sein. Wenigstens

fehlt der Stirnfortsatz der echten affinis aus Cirsium. In

Trädgärden Nr. I, 1915, p. 9—12: Skadeinsekter pà Chrysan-

themum, werden affinis FALL. und genzculata MACQ. beide

aufgeführt.

Die Art, welche RITZEMA BOS an mehreren Stellen als

»albiceps” aus Pisum sativum beschreibt und welcher er früher

eine Beschädigung der Triebspitsen zuschrieb, welche ich

später als durch Cecidomyiden-larven verursacht feststellte,

ist wieder richtig afrzcornis MG.

BÖRNER, K. Zwei neue Schädlinge aus den Gattungen

Ceutorhynchidius und Phytomyza. Arbeiten k. biol, Anst.

Land- und Forstwirtsch. V, 1906, p. 2839— 292 (Ph. geniculata).

Am Grunde der äusseren Rosettenblätter von Möhren in

feinen Gängen. Ist wohl Wap. lateralis FALL. gewesen; man

vergl. p. 232.

BRASHNIKOW. Nachr. Moskauer Landwirtsch. Inst. Jhrg.

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 251

1897. Russische Arbeit. Auszug Zoolog. Centrbl. V. 1898,

p. 234—235.

FRENCH. The PAytomysa leaf tunneller (PA. affinis). Hand-

book destruct. insects Victoria, III, p. 71—73, pl. 45. Die

Art soll an einer Auzanl Pflanzen vorkommen; weil hierunter

im besonderen Sonchus als stark befallen erwähnt wird,

möchte ich annehmen, dass es sich auch hier um afrzcornis

handelt.

Frost, S. W. A study of the leaf mining Diptera of North

America. Cornell Univ. Agr. Exp. Stat. Mem. 78. 1924, p. 68.

— Nach diesem Autor soll die von ihm p. 70 erwähnte chry-

santhemi KOW. nicht mit azricornis MG. identisch sein, sich

u.a. durch gelbe Fühlerwurzelglieder unterscheiden. Die von

mir gezüchteten Stücke, auch die aus Chrysanthemum, zeigen

ganz schwarze Fühler. Die Angaben über die chrysanthemi-

Larve stimmen mit meiner africornis. Nach FROST soll

chrysanthemi mehrere Acrostichalborsten aufweisen können;

solche fand ich auch bei Stücken aus Chrysanthemum, wie

ich sie bei affinis erwähnte. In wieweit hier mehrere Arten

vorliegen, ist noch nicht genugend klar.

*Phytomyza avenae n.sp. Fig. 78.

Mundhaken schwarz. Obere Anhänge des Schlundgerüstes

schmal gelblichbraun, wenig gebogen. Über der Sinnesgruppe

ein Warzenband vorhanden; ein Stirnfortsatz fehlt. Warzen-

gürtel mässig breit, aus zerstreuten dunklen dreieckigen

Wärzchen gebildet, die hinteren im allgemeinen etwas grösser.

Vorderstigmen dicht beisammen, einhörnig, mit einer Anzahl

von Knospen; die Träger nicht besonders lang.

Hinterstigmen klein, mit 6 Knospen, nicht viel breiter als

die Filzkammer. Hinterende abgestutzt, nackt.

Die Fliege hat im allgemeinen die Merkmale der PA. affines,

welche offenbar auch wieder eine Mischart ist. Sie hat deut-

lich zweireihige Acrostichalborsten. Stirn und Untergesicht

sind weniger reingelb als bei der echten affinzs, als welche

ich die Art aus Cirsium betrachte. Die Backen sind relativ

lang. Augen zerstreut behaart, viel weniger als bei P/. nigra.

Die hinteren Schenkel sind an der Spitze relativ schmal

gelb, meistens oben weniger breit als unten. Am meisten

252 PROF. DR, J. C. H. DE MEIJERE,

charakteristisch dürfte der Penis gebildet sein (Fig. 78, 0),

an welchem ein langer S-förmig gekrümmter Fortsatz beson-

ders auffällt.

Vorderhüften dunkel. Flügelgeäder ungefähr wie bei atri-

cornts \), aber 2'° und 3 Längsader dunkel. Schwinger dun-

kel. Schüppchen dunkel gerandet und mit dunklen Wimpern.

Hinterleib schwarzgrau, am vorletzten Ring mit schmalem

gelben Hinterrand.

Fig. 78. Phylomyza avenae DE MEI. a Vorder-, 5 Hinterstigma, c Penis.

Fig. 79. Phylomyza atricornis MG. aus Hafer. Penis.

Fig. 80. Phytomyza Brischkei HEND. a Stirnfortsatz, 6 Vorderstigma,

c Hinterstigma.

Puparium wie bei africornis gelblich, ventral mit dunklen

Querbinden an den Einschnitten, diese am Vorderende zu

einem dunklen Flecken verschmolzen. Das durch die Vorder-

stigmen gebildete V mässig lang.

Phytomyza Brischkei HEND. Fig. 80.

Mundhaken schwarz, je mit 2 Zähnen, welche alternieren;

Schlundgerüst schwarz, die Fortsätze ins Rotbraune ziehend,

!) Von welcher in dieser Hinsicht auch die affinis aus Cirsium nicht

viel abweicht, weniger als HENDELs Tabelle vermuten lässt.

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN, 253

die oberen schmal, ziemlich stark gebogen. Am Kopfe ein

cylindrischer, etwas auf- oder abwärts gebogener Stirnfortsatz,

Warzengürtel mässig breit, mit sehr kleinen dreieckigen,

nicht zugespitzten, ziemlich dunklen Wärzchen, alle ungefähr

von gleicher Grösse, die vorderen im ganzen etwas kleiner.

Vorderstigmen mit etwas grösserem Vorderhorn. Hinter-

stigmen mit 2 gleichgrossen Hörnern, mit ca. 16 Knospen.

Papillen nicht auffällig, wenig erhaben und farblos. Hin-

terende abgerundet, mit dreieckigem Läppchen zu beiden

Seiten des Anus, ohne Warzchen.

Blattblasengang an Trifolium: Hilversum, Mitte Julí, Im.

I Aug.; Diemen, 3 Juli, Im. 23 Aug.; Leimuiden, verpuppt

ca. 30 Juli, Im. 23 Aug. Wenigstens z. T. an Trifolium repens.

Puparium in der Erde, dunkelrotbraun, mässig glänzend,

oval mit deutlichen Ringgrenzen. Hinterstigmen weit aus-

einander, ziemlich kurz.

Das Ei wird in die Unterseite des Blattes abgelegt, der

Gang ist zunächst unten, später nach der Oberseite über-

gehend.

HENDEL. Blattminierende Fliegen (Musciden). Wien. Entom.

769.330, 1922, P. 00:

Phytomyza chaerophylli KALT.

Bis vor kurzem wurde unter diesem Namen auch die

verbreitete Art aus Anthriscus sylvestris begriffen. Nach

HENDEL unterscheidet sie sich indessen von den Exemplaren

aus Chaerophyllum, sodass sie den besonderen Namen

anthrisci HEND. bekommen hat. In den Larven sehe ich

indessen keine Unterschiede, sodass hier höchstens zwei in

beiden Stadien sehr ähnliche Arten vorliegen.

An Chaerophyllum temulum, Valkenburg (L.) verpuppt

ca. 20 Juni.

HENDEL. 8 neue europäische Agromyziden. Konowia III,

1924, p. 144.

“Phytomyza cicutae HENDEL. Fig. 81.

Mundhaken und Schlundgerüst schwarz, die oberen Anhänge

schmal, gebogen, die Mundhaken je mit 2 Zahnen, welche

alternieren. Kein Stirnfortsatz und keine Warzchen am Kopf-

abschnitt vorhanden.

254 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

Warzengürtel mässig breit, aus zahlreichen, zerstreuten

Wärzchen bestehend, namentlich im hinteren Teil der Gürtel

öfters noch deutliche Querreihen, je die hinteren Wärzchen

im allgemeinen etwas grösser.

Vorderstigmen ziemlich lang zweihörnig, mit fast gleichen

Hörnern und ca. 17 Knospen, das hintere Horn etwas grösser.

Hinterstigmen auf ausserordentlich breiten und abgeplatteten

Fig. 81. PAytomyza cicutae HEND. a Vorderstigmen, 5 Hinterende,

c Hinterstigma.

kurz bandförmigen Vorsprüngen, welche sich aus dem abge-

stutzten und nackten Hinterende hervorheben; die Knospen

an den eigentlichen Stigmen zahlreich, mehrreihig und dicht

auf einander gedrängt.

Gangmine an Cicuta virosa (Berlin, HERING leg.).

HENDEL. Blattminierende Fliegen (Musciden), Wien. Ent.

Zte. 39, 1922;9p:07., „Das Tonnchen soll am Blatte kleben

und dem von Ziriomysa virgo ähnlich sehen. Die hinteren

Stigmenträger haben eine Spitzendistanz von */, mm bei 1 mm.

Tönnchendurchmesser und bilden eine auffällig abgeschnürte

Krücke. Bei Liv. virgo ist das Puparium mit dieser Krücken-

gabel in der Öffnung im Stengel von Equisetum palustre

verankert und kann nicht ins Wasser fällen. Vielleicht ist

es bei der Phytomyza ebenso der Fall”.

“Phytomyza cinerea HEND.

Puparium gelbweiss mit rotbrauner Ventralseite, auch hin-

ten fast bis zu den Hinterstigmen von dieser Farbe, ziemlich

DIE LARVEN DER AGROMVZINEN. 255

lang und schmal, parallelseitig. Vorderstigmen dicht beisam-

men. Hinterstigmen auf konischen Trägern, aus deren Spitze

nicht seitlich hervorragend. Über denselben median eine

Längsfurche. Warzengürtel wenig entwickelt, an den Seiten

ziemlich breit, aber mit sehr kleinen zerstreuten Wärzchen.

Hinterende nackt, gerade abgeschnitten. Länge 2 mm.

Aus Centaurea scabiosa (Blasen, Pup. in der Blase) HEN-

DEL leg.

Phytomyza cirsii HENDEL. Fig. 82.

Larve gelb. Mundhaken schwarz, je mit 2 Zähnen, welche

alternieren. Schlundgerüst schwarz, der unpaare Abschnitt

kurz, die oberen Anhänge ziemlich schmal, mässig gebogen.

Am Kopfabschnitt keine Wärzchen und kein Stirnfortsatz.

Warzengürtel mässig breit, die Wärzchen zahlreich, klein,

dreieckig, fast gleichgross, die vorderen im allgemeinen etwas

kleiner. Am Mesothorax der Gürtel nur dorsal vorhanden,

auch am Metathorax und dem 1!“ Abdominalring dorsal die

Wärzchen vorhanden. Prothorax ohne Wärzchen. Papillen

nicht auffallig.

Fig. 82. Phytomyza cirsii HEND. a Vorder-, à Hinterstigma.

Fig. 83. Phytomyza conyzae HEND. a Vorder-, 5 Hinterstigma.

Vorderstigmen einhörnig, mit ca. 16 Knospen. Hinter-

stigmen mit 2 gleichen Hörnern und mit bis 26 Knospen in

unregelmässiger Anordnung. Hinterende abgerundet, nackt.

In Blattminengängen an Cirsium arvense: Amsterdam,

October; verpuppt 17 Juni, Im. ca. 9 Juli; verpuppt 2 Juli,

Im. 20 Juli. Fühler und Taster bisweilen practisch schwarz,

die Fühler unten etwas gelblich.

In blasenartigem Gang an Sonchus: Amsterdam, Larve

August, 1 Ex.

256 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

Puparium ziemlich glänzend schwarz, mit ziemlich deut-

lichen Einschnitten, nach vorn hin etwas breiter als hinten.

Vorderstigmen sehr klein, auch die Hinterstigmen wenig

vorragend. Verpuppung in der Erde.

HENDEL. Blattminierende Fliegen. Deutsch. Entom. Zeitschr.

1923, p. 390. Gänge mit wellenförmigen Frasslinien; Excre-

ment ziemlich unregelmässig einreihig, in Körnchen.

Die Gange dieser Art an Cirsium liegen an der Oberseite,

die Epidermis ist diinn, trocken hellbraun, mit wellenfòrmigen

Frasslinien, die Excremente liegen öfters lange Strecken ein-

seitig und dann die Kérner dicht beisammen. Bei den

gleichzeitig vorhandenen Minen von affinzs ist die Epidermis

dicker, gelbweiss, wellenförmige Frasslinien sind nicht vor-

handen und die Excrementkörner liegen weiter auseinander.

Die Larve aus Sonchus habe ich wegen ihrer Ähnlichkeit

mit den Cirsiumlarven hieher gestellt. Im übrigen kommt

auch die nächstverwandte Ps. albiceps in Sonchus vor, so

nach der Angabe von GOUREAU (als sorckz R. D., von welcher

ROBINEAU DESVOIDY besonders angibt, dass die Fühler ganz

schwarz sein sollen. Rev. Mag. d. Zoolog. (2) III. 1851, p. 400).

Phytomyza conyzae HEND. Fig. 83.

Mundhaken schwarz, mit je 2 alternierenden Zähnen. Obere

Fortsätze des Schlundgerüstes schmal, mässig gebogen, von

schwarzer Farbe. Über der Sinnesgruppe eine Querbinde von

zahlreichen Reihen sehr kleiner Wärzchen; auch unter den

Mundhaken eine Gruppe von kleinen Warzen.

Vorderstigmen klein, knopfformig, einhörnig, mit einigen

sitzenden Knospen; Hinterstigmen auf kurzen, konischen

Trägern, mit ca. 17—19 Knospen in regelmässigem Bogen.

Warzengürtel mässig breit, aus zahlreichen zerstreuten

kleinen dreieckigen, dunklen Wärzchen gebildet, je die vor-

deren etwas kleiner, die hinteren am meisten in Querreihen.

Papillen klein, halbkugelförmig gewölbt. Prothorax ohne

Wärzchen. Im ganzen 9 Gürtel vorhanden, die vorderen am

schmalsten.

Hinterende abgestutzt, nackt, auch in der Analgegend;

unten ein paar kleine Läppchen.

Puparium glänzend dunkelbraun, mit mässig deutlichen

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 257

Einschnitten, etwas abgeflacht. Wärzchen zahlreich, je die

hinteren bisweilen etwas grösser und weiter auseinander.

Ilinterstigmen etwas grösser als die Spitze der getrennten

konischen Träger. Am abgestutzten Hinterende unten ein

paar kleine Läppchen. Länge 1.5 mm.

Aus Gangminen an Inula conyza, Valkenburg (L.), im

Juli als Pup., Im. 3 August; aus In. britannica, Oesterreich,

HENDEL leg.

MARTELLI, G. Intorno a due insetti che attaccono l’Inula

viscosa. Portici Boll. Lab. Zool. 4, 1910 (307— 315). — Der

Autor bezeichnet die Art mit Fragezeichen als praecox MG.,

welche Art in Ranunculus lebt. Nach HENDEL lag in Wirk-

lichkeit conysae HEND. vor.

HERING, M. Minenstudien V. Zeitschr. wiss. Insekt. Biol.

XX, 1925, p. 174. — Ph. centaureae HER. ist dieselbe wie

conysae HEND.; sie stammte wahrscheinlich gleichfalls aus

Inula conyza.

Phytomyza crassiseta ZETT. Fig. 84.

Mundhaken schwarz, kurz und dick, nach hinten verschmä-

lert. Die oberen Anhänge des Schlundgerüstes an der Wurzel

verbreitert, fast gerade, nach hinten braun. Am Kopfabschnitt

keine Wärzchen.

Vorderstigma knopfförmig, wie bei a#ricornis mit nach oben

hin allmählich etwas verbreiterter Filzkammer. Hinterstigmen

gleichfalls ähnlich, mit ca. 8 Knospen. Papillen nicht auffällig,

Warzengürtel ziemlich schmal, mit zerstreuten Wärzchen, die

hinteren im ganzen etwas grösser. Das Hinterende abge-

rundet, nackt.

In Veronica chamaedrys, Valkenburg (L.), als Pup ca.

26 Juli, Im. 3° August.

In Veronica montana (Banat, HERING leg.).

Puparium im Blatte, 1.5 mm. lang, vorn nur wenig breiter

als hinten; Segmentgrenzen nur an den Seiten deutlicher.

Vorderstigmen dicht neben einander aus dem Blatte hervor-

ragend, als kurze, schwarze, wenig divergierende Stäbchen,

Hinterstigmen als ziemlich weit entfernte gelbe Knöpfchen

sehr wenig vorragend.

258 PROF.;DR. J. €. H. DE MEIJERE,

Phytomyza cytisi BRI. Fig. 85.

Larve weiss bis hellgelb, Mundhaken schwarz, ungleich

gross, je mit 2 Zähnen. Schlundgerüst schwarz, die oberen

Anhänge schmal. Am Kopfabschnitt keine Wärzchen.

Vorderstigmen klein, oval, auf kurzen, breiten Fortsätzen,

mit ca. 10 kurzgestielten Knospen in 2 unregelmässigen

Reihen. Warzengürtel mässig breit, mit kleinen aber zahl-

reichen Wärzchen, in zahlreichen Reihen, je die mittleren

Fig. 84. Phytomyza crassiseta ZETT. a Mundhaken, 6 Vorder-,

c Hinterstigma.

Fig. 85. Phytomyza cytisi BRI. a Vorder-, à Hinterstigma,

c Warzengürtel.

Fig. 86. Phytomyza facialis KALT. a, è Hinterstigmen.

Fig. 87. Phytomyza flavicornis FALL. Hinterstigma.

Wärzchen etwas grösser, die vorderen am kleinsten. Hinter-

stigmen auf kurzen, konischen Fortsätzen, mit ca. 13 Knospen.

Papillen wenig gewölbt, farblos. Hinterende abgestutzt, nackt,

unten mit kurzem, dreieckigem Läppchen. Puparium gelb,

überall gleichbreit, Segmentgrenzen wenig deutlich.

Blattgänge an Cytisus laburnum: Amsterdam, verpuppt

ca. 18 Juni—27 Aug, die meisten im Juni; verpuppt 18 Juni,

Im. ca. Aug; verpuppt ca 6 Juli, Im. ea. 10 Aug:

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 259

“Phytomyza facialis KALT. Fig. 86.

Mundhaken schwarz, ungleich gross, je mit 2 Zähnen, welche

alternieren. Schlundgerüst schwarz, die oberen Anhänge ziem-

lich breit, die unteren kaum halb so lang und viel heller,

nur am Unterrande dunkel. Weder Stirnfortsatz noch Wärz-

chen am Kopfabschnitt vorhanden. Vorderstigmen mit 2

kurzen gleichen Hörnern, von der Seite gesehen mit 6

sitzenden Knospen. Hinterstigmen oval, mit 11—14 sitzenden

Knospen in regelmässigem Bogen. Warzengürtel ziemlich breit,

Warzen mässig gross, dunkel, meistens zerstreut, im ganzen

die der beiden vorderen Reihen etwas kleiner, meistens

dreieckig und spitz, nach hinten folgen dann zahlreichere

Reihen mit etwas grösseren Wärzchen. Charakteristisch sind

die grossen, halbkugelförmigen bis fast kugelförmigen Papil-

len, welche man in je einer Querreihe zwischen den Warzen-

gürteln beobachtet; sie sind von brauner Farbe. Auch an

den beiden hinteren Thoracalringen, wo die gewöhnlichen

Warzen sparsam sind, sind diese Papillen sehr auffällig; am

Mesothorax dorsal sogar in 2 Reihen. Es finden sich auch

2 dorsal an der Basis des hinteren Stigmenhorns. Die Quer-

reihen verläufen fast rings um den Körper, es finden sich in

ihnen ca. 8 Papillen an jeder Körperhälfte, auch ventral

sind sie vom Mesothorax angefangen deutlich. Hinterende

ohne Wärzchen.

Gangmine an Bupleurum falcatum (Österreich, HENDEL leg.).

Puparium braungelb, dünnwandig, vorn etwas breiter, mit

deutlichen Einschnitten. Warzengürtel mässig breit, mit klei-

nen Wärzchen. Vorderstigmen klein, ziemlich dicht beisam-

men. Hinterstigmen nicht breiter als die Spitze der Träger,

Hinterende abgestutzt, jederseits mit 3 kurzen Höckerchen,

je das untere am grössten. Länge 1.5 mm.

Phytomyza flavicornis FALL. Fig. 87.

Puparium braungelb, relativ langgestreckt, dünnwandig, nahe

dem Vorderende etwas breiter als hinten, mit sehr deutlichen

Einschnitten. Länge 2.5 —3 mm.

Mundhaken wenig an Grösse verschieden, ziemlich kurz,

das unpaare Vorderende des Schlundgerüstes gleichfalls kurz

und ziemlich breit; obere Anhänge schwarz, ziemlich schmal,

260 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

der untere relativ lang, ca. 3/, der oberen, gleichfalls schwarz,

Vorderstigmen meistens einhörnig, kurz knopfförmig, ziem-

lich weit auseinander, mit ca. 9 Knospen. Hinterstigmen

relativ gross und weit auseinander, rundlich, wenig vorra-

gend, mit sehr zahlreichen Knospen in mehreren Radien

angeordnet.

Warzengürtel wenig entwickelt, das Puparium ist an den

Gürteln fein quergestreift, sodass die Wärzchen oft auf oder

neben diesen Linien eingepflanzt sind; sie sind sehr klein,

dreieckig, wenig gefärbt und nicht dicht gestellt, im ganzen

wenig zahlreich. Anallippen etwas angeschwollen.

Im Stengel van Urtica dioica: Bloemendaal, als Pup. Ende

März, Im. ca. 6 Mai; bei Zimmerzucht die Im. schon früher,

z.B. 22 Febr. ins Zimmer, Im. 3 März; 3 März ins Zimmer,

Im. 13 März; Pup. Aug.; Hilversum, als Pup. im Stengel

26 Juli, Im. 19 April des folgenden Jahres.

Larve, Häutungsstadium II—IIl; Bloemendaal, 20 Mai.

Am Kopfabschnitt finden sich keine Wärzchen über der

Sinnesgruppe.

Phytomyza flavofemorata STROBL. Fig. 88.

Larve gelblichweiss. Mundhaken kurz, schwarz, wenig an

Grösse verschieden, mit je 2 Zähnen, welche nicht alter-

nieren, je der hintere Zahn kleiner. Kopf ohne Wärzchen

und ohne Stirnfortsatz. Schlundgerüst relativ kurz, nament-

lich der unpaare Abschnitt, schwarz, die oberen Fortsätze

wenig gebogen, schmal.

Warzengürtel wenig entwickelt, aus wenigen, mehr als

gewöhnlich aus einander stehenden unregelmässigen Reihen

von kleinen Wärzchen bestehend, welche namentlich auf die

dorsale Hälfte der Körperseite beschränkt sind. Wärzchen

klein, dunkelbraun, abgerundet. Prothorax dorsal von vorne

bis fast zu den Vorderstigmen mit breitem Gürtel; die

Wärzchen meistens in Querreihen und kurz dreieckig.

Vorderstigmen wenig vorragend, schmal, zweihörnig, mit

ca. 18 Knospen. Hinterstigmen gleichfalls auf sehr kurzen

Trägern, oval, mit ca. 20 in regelmässigem Kreis angeordneten

Knospen, welcher nicht unterbrochen ist, weil die Stigmen-

narbe ganz von der Filzkammer umschlossen ist.

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN, 261

Hinterende abgerundet, nackt.

Puparium oval, etwas abgeflacht, sehr glänzend schwarz,

mit ziemlich deutlichen, namentlich an den Seiten tieferen

Einschnitten. Vorderstigmen sehr klein, weit auseinander.

Hinterstigmen weit auseinander, nur wenig vorragend. Hin-

202

Fig. 88. PAytomyza flavofemorata STROBL. a Vorder-, 6 Hinterstigma.

Fig. 89. Phytomyza gentianae HEND. a Mundhaken, è Vorderstigma,

c Hinterstigma.

Fig. 90. Phytomyza hellebori KALT. Hinterstigma des Pupariums,

Fig. 91. Phytomyza Hendeli HER. a Stirnfortsatz, 5 Vorder-,

c Hinterstigma.

terende gleichmässig gewölbt, gleichfalls stark glänzend.

Länge 1.5 mm.

Aus Samen von Melampyrum arvense, Bunnik, verpuppt

ca. 20 Juli.

Im Juli 1923 war ich durch die Freundlichkeit des Herrn

STRUYKENKAMP in der Lage, frisches Material dieser Art zu

untersuchen. Die Larven sind im Leben weisslich, nur etwas

gelblich. Bisweilen sind mehrere Samenknospen einer und

derselben Blume ausgegessen, sodass keine unbeschädigte

übrigbleibt; andererseits fand ich auch öfters mehrere, sich

gut entwickelnde junge Samen in einer Frucht, ohne Spuren

eines Bohrloches. Die Puparien liegen nicht immer in der

Warze. Ein direkter Zusammenhang, so dass nur die mit

262 PROFEL DR: J. C. “H. DE MEIJERE;

einem Puparium beteilten Samen reif werden würden, scheint

mir nicht vorhanden; die Anzahl der reifenden Samen ist

offenbar sehr verschieden.

“Phytomyza gentianae HEND. Fig. 89.

Mundhaken bräunlich schwarz, der eine mit einem, der

andere mit 2 starken Zähnen. Schlundgerüst gelb, nur ganz

vorn schwarz, die Fortsätze wenig gefärbt. Stirne mit cylin-

drischem Fortsatz, der an der Spitze etwas aufgebogen, aber

nicht erweitert ist. Am Kopfabschnitt keine Wärzchen.

Vorderstigmen einhörnig, mit ca. 11 Knospen; an der

Innenseite unter den Knospen kleine längliche Anhänge wie

bei Ph. ilicis, aber weniger deutlich. Hinterstigmen längs-

oval, fast gleichhörnig, mit 11—13 sitzenden Knospen.

Papillen nicht auffällig, mässig gewölbt, ungefarbt.

Warzengürtel ziemlich breit, aus zahlreichen Reihen wenig

gefärbter abgerundeter bis kurz dreieckiger Wärzchen gebil-

det, die der hinteren Reihen etwas grösser und weiter aus-

einander. Hinterende abgerundet, nackt.

Blattblasen an Gentiana asclepiadea (Österreich, HEN-

DEL leg).

Puparium vorn etwas breiter als hinten, blassgelb, wenig

glänzend, mit wenig deutlichen Einschnitten. Vorderstigmen

dicht beisammen, kurz; Hinterstigmen ziemlich weit aus-

einander, klein, wenig vorragend. Hinterende einfach gewölbt.

Länge fast 2 mm.

“Phytomyza hellebori KALT. Fig. 90.

Puparium braun. Mundhaken schwarz, ungleich gross, je

mit 2 Zähnen. Schlundgerüst schwarz, obere Anhänge ziem-

lich schmal. Vorderstigmen dicht neben einander, stabförmig

vorragend, divergierend. Hinterstigmen mit ca. 20 Knospen.

Papillen undeutlich. Hinterende abgerundet, nackt.

Gangblasenmine an Helleborus (Österreich, HENDEL leg.).

Lupwic, F. Weiteres zur Biologie van Helleborus foetidus.

Zeitschr. f. wiss. Insektenbiol. 1907, p. 45 — 50. — Die Larven

sind weiss, die Puparien finden sich im Blatte.

“Phytomyza Hendeli HERING. Fig. 91.

Mundhaken mit je 2 Zähnen, welche alternieren, die hin-

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 263

teren etwas klein. Stirnfortsatz vorhanden, nach der Spitze

etwas verbreitert. Schlundgerüst schwarz, die oberen Fort-

sätze wenig gebogen, schmal. Am Kopfabschnitt keine

Wärzchen.

Warzengürtel schmal mit gleichgrossen, kleinen, zerstreu-

ten, dreieckigen Wärzchen, welche nur an den Körperseiten

vorhanden sind. Prothorax fast ohne Wärzchen, nur einige

an der Seite. Vorderstigmen mit 2 gleichgrossen Hörnern,

mit ca. 10 Knospen. Hinterstigmen ziemlich gross, auf kurzen

dicken Trägern, oval, mit ca. 18 ziemlich unregelmässig

angeordneten Knospen. Hinterende schief nach unten und

hinten abgestutzt, nackt.

An Anemone nemorosa, Gangminen im Blatte, HERING leg.

M. HERING, Minenstudien Ill. Deutsch. Entom. Zeitschr.

1923, p. 197.

“Phytomyza heringiana HEND. Fig. 92 a, 4.

Mundhaken schwarz, je mit 2 Zähnen, welche alternieren.

Schlundgerüst schwarz, der vordere Teil gerade und relativ

lang, die Fortsätze nur an der Wurzel schwarz, weiterhin

braun, die oberen schmal und fast gerade. Weder Stirn-

fortsatz noch Wärzchen am Kopfabschnitt vorhanden.

Gürtel ziemlich schmal, mit zahlreichen Reihen relativ

dicht gelagerter, farbloser, abgerundeter Wärzchen, viele

zerstreut, andere, namentlich im hinteren Teil der Gürtel,

wo die Wärzchen auch etwas grösser sind und weiter aus-

einander stehen, auch etwas spitzer sind, noch in deutlichen

Querreihen.

Vorderstigmen mit 2 gleichen Hörnern, im mittleren Teil

keine Knospen. Hinterstigmen zweihörnig, das untere Horn

etwas grösser, mit einem Bogen von ca. 20 Knospen. Hinter-

ende abgestutzt, nackt.

Gangmine an Pirus malus (Güntersberg a/O., HERING leg).

HENDEL. Blattminierende Fliegen (Musciden). Wien. Ent.

Zito. 398 1922,.p: 69.

*Phytomyza hieracii HENDEL. Fig 92 c, d.

Mundhaken schwarz, ziemlich dick, je mit 2 Zähnen, diese

alternierend. Die oberen Fortsätze des Schlundgerüstes

264 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

schmal, wenig gebogen. Über der Sinnesgruppe keine Wärz-

chen. Vorderstigmen einhörnig, mit ca. 25 sitzenden Knospen.

Hinterstigmen relativ klein, mit ca. 20— 24 Knospen in ziem-

lich unregelmässiger Anordnung. Warzengürtel an den Seiten

Fig. 92. Phytomyza heringiana HEND. a Vorder-, 5 Hinterstigma.

Phytomyza hieracii HEND. c Vorder-, 4 Hinterstigma.

Phytomyza ilicis CURT. e Vorder-, /, g Hinterstigma.

ziemlich breit, die kleinen Warzchen alle fast gleich gross,

dreieckig. Das Hinterende abgerundet, nackt.

Mine an Hieracium pilosella, bei Berlin, HERING leg.

*Phytomyza ilicicola LOEW.

Diese Art wird auch bei z/czs CURT. besprochen. FROST

betrachtete sie als mit letzterer synonym, welche dann von

aguifolii GOUR. verschieden ware, was nach HENDELS und

meiner Ansicht nicht richtig ist. Nach FROST soll die Larve

an den Vorderstigmen ein langes und ein kurzes Horn be-

sitzen, zusammen mit ca. 9 Knospen; die Hinterstigmen

zeigen 22 Knospen in einem Halbkreis (man vergl. seine

Figur Taf. XI, Fig. 4 und Taf. XII, Fig. 12, wo die Art als

ilicicola bezeichnet wird).

Phytomyza ilicis CURT. (= aguifolii GOUR.). Fig. 92 e, fig.

Larve im 2'e" Stadium weisslich. Mundhaken schwarz, der eine

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 265

mit 2 Zähnen, der andere mit Endzahn und sehr kleinem

zien Zahnchen; die Zähne alternierend. Schlundgerüst schwarz,

die oberen Anhänge schmal, der untere halb so lang, bald

verblasst. Stirne mit relativ langem, schmalem Stirnfortsatz.

Am Kopfabschnitt keine Wärzchen vorhanden.

Gürtel breit, die Warzchen dreieckig, fast alle gleichgross,

die hinteren im ganzen etwas grösser. Prothorax nackt, auch

der mesothorakale Giirtel nur dorsal vorhanden, der meta-

thorakale erstreckt sich weiter nach unten und endet in der

Mitte der Körperseite.

Vorderstigmen relativ lang cylindrisch vorragend; ihre

Filzkammer sehr lang, nach oben allmählich zum Stigma

erweitert, am unteren Ende der Filzkammer eine spindel-

formige Tracheeerweiterung. Das Stigma mit 6—-7 Knospen,

je unter sich mit braunem Fleckchen wie im letzten Stadium.

Hinterstigmen mit 6—7 sitzenden Knospen in cinem Bogen,

je unter sich mit braunem Flecken.

Papillen nicht auffallig. Hinterende abgestutzt, nackt.

Dieses 2'° Stadium fand ich im Dezember, gleichzeitig

dann aber auch ein 3'“, aber noch von geringer Grösse.

Anfang März gibt es gleichzeitig erwachsene Larven und

Puparien. Die erwachsenen Larven sind gelblich weiss bis

blassgelb, 3 mm lang, das Puparium ist zunächst gelb, spater

gelbbraun, etwas abgeplattet.

GOUREAU. Mémoire pour servir à l'histoire des diptères

dont les larves minent les feuilles des plantes. Ann. Soc.

EntiErancet@) 00185 p:%143 Pats. Vi

WEYENBERGH, H. Nederlandsche Dipteren in metamorphose

en levenswijze beschreven. Tijdschr. v. Entom. 12, I , p.171

(als Ph. obscurella). Auch bei dieser Art hat W. Vorder-

und Hinterende, desgleichen Rücken- und Bauchseite mit

einander verwechselt.

FROST, S. W. A study of the leaf mining Diptera of North

America. Cornell Univ. Agr. Exp. Stat. 1924. Mem. 78, p. 66.

— Nach diesem Autor sind aguzfolii GOUR. und zlzczs CURT.

nicht identisch. <Aguzfolzz soll eine neuerdings aus Europa

in Amerika eingeführte Art sein, namentlich aus Holland.

Die hier in Ilex nicht seltene Art stimmt tatsächlich mit

FROSTs Angaben über aguifolii überein; die Mine soll sich

266 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

dadurch von der z/czs-Mine unterscheiden, dass sie keine

linienartigen Abschnitte enthält. Bei z/zczs fange die Mine mit

einem linienartigen Gang an; die Vorderstigmen enthalten

je einen längeren und einen kürzeren Ast, die Knospenzahl

ist ca. 9; die Hinterstigmen zeigen 22 Knospen in einem

Halbkreis.

CURTIS’ ursprüngliche Beschreibung seiner z/c2s findet

sich in Gardeners’ Chronicle vom 4'™ Juli 1846, p. 444.

Nach FROST wäre z/zczcola LOEW (von MELANDER als var.

ilicicola zu obscurella gestellt) mit z/zczs CURTIS synonym.

In der kurzen Mitteilung von CURTIS, welche nicht mit

seinem Namen, sondern mit dem Pseudonym ,,Ruricola”

unterzeichnet ist (auch diese Mitteilung soll, wie andere vom

selben Autor, sich in seinem „Farm Insects” (1860) wieder-

finden) zeigt die abgebildete Mine nichts von einem linien-

artigen Anfang. Dass der Autor im Frühjahr ausser Puparien

auch noch einige Larven fand, spricht gleichfalls nicht für

»ilicis” nach FROST, weil bei dieser die Puparien in den

Blattern überwintern sollen.

Auch die Beschreibung der Fliege trifft genügend auf

unsere g/icis zu, die Angaben „face yellowish” und „thorax

yellowish on the sides” sind wohl darauf zuriick zu führen,

dass das einzige vorliegende Exemplar auch nach Angabe

des Autors nicht ganz ausgereift war. Bei FROSTs 2/zczs sollen

Stirne, Angesicht und Wangen ,,yellowish, strongly infus-

cated” sein, nach MELANDER die Wangen braun, die Seiten

des Abdomens und einige Einschnitte gelb, der Thorax mit

schwachem gelbem Humeralfleck, was doch zusammen fiir

CURTIS’ Fliege nicht zutrifft. Ich möchte mir deswegen

HENDELs Auffassung anschliessen und die hier vorkommende

Art als Z/cis CURTIS bezeichnen; z/czcola LOEW wäre dann

aus Europa noch nicht bekannt.

Eine sehr schöne monographische Bearbeitung dieser Art

bildet die Abhandlung von MIALL und TAYLOR: The structure

and life history of the holly-fly, Transact. Ent. Soc. London,

1907, p. 259—283. Auch die 3 Stadien der Larve werden

hierin beschrieben. Die Abbildungen von der Unterseite des

Kopfabschnittes mit den 2 ungleich grossen Mundhaken, der

Seitenansicht desselben mit dem Stirnfortsatz, der Warzen-

DIE LARVEN DER AGROMVZINEN. 267

giirtel und der Stigmen sind vorziiglich, sowie auch die des

Pupariums. Selbst die Stigmennarben und die feinen Bei-

apparate der Stigmen sind richtig abgebildet und erwahnt.

Von letzteren heisst es: each pit (Knospe, DE M.) has a

thickened margin from which an oval appendage hangs down

like an earring in the space outside the air-containing cylinder.

From each appendage a delicate filament is given off, which,

passing down the stalk, branches and ends in intricate

beaded coils, resembling the termination of a nerve on a

muscle-fiber. — Als vermutlicher Name der Art wird nur

aquifolit GOUR. angegeben; es ist eigentiimlich, dass die

Autoren den Namen zgZczs ihres Landsmannes CURTIS über-

haupt nicht erwähnen. Auch im Katalog der paläarktischen

Dipteren IV findet sich zézczs CURT. gar nicht.

Phytomyza jacobaeae DE MEI].

Puparium gelblich, vom afrzcornis-Type, im Blatte liegend.

Schlundgerüst schwarz, die oberen Anhänge ziemlich stark

gebogen. Stigmen klein, die vorderen ein kurzes V bildend,

die hinteren kurz vorragend, mit unregelmässigem Knospen-

bogen, wenig breiter als die Filzkammer. Ein bestimmter

Unterschied von afrzcornis ist mir noch nicht bekannt.

Gangminen an Senecio jacobaea, Valkenburg (L.), Juli.

MEIJERE, J. C. H. DE. Verzeichnis der Holländischen Agro-

myzinen. Tijdschr. v. Entom. LXVI, 1924, p. 152.

Phytomyza lampsanae HERING. Fig. 93.

Die Art gehört in die Nähe von /appae, auch was die

Mine anlangt; ich hielt sie deswegen zunächst für eine und

dieselbe Art und gab auch in meinen „Holländischen Agro-

myzinen” noch Lampsana communis als eine der Futter-

pflanzen von Ph, lappae an. Seitdem hat HERING sie als

besondere Art beschrieben. Auch die beiden von mir gezüch-

teten Exemplare unterscheiden sich von Zappae dadurch,

dass die Mesopleuren nur am oberen Rande, und nicht bis

zur Mitte, hell sind. Auch sind die Beine dunkler.

Was die Larve anlangt, so ist auch diese derjenigen von

lappae sehr ähnlich; sie hat auch einen Stirnfortsatz, aber

einen kürzeren als /appae; auch zeigen die Hinterstigmen

268 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

eine grössere Anzahl von Knospen, bis 30. Über der Sinnes-

gruppe finden sich, wie bei /appae, keine Wärzchen. Wohl

kommen welche weiter nach hinten vor.

Blattgänge an Lampsana communis, Hilversum, Alkmaar,

Fig. 93. Phytomyza lampsanae HER. a Mundhaken, 5 Stirnfortsatz,

c Vorder-, d Hinterstigma.

Juli, verpuppt ca. Mitte Juli, Im. Mitte August; Valkenburg (L.),

verpuppt ca. 25 Juni, Im. 29 Juli; Amsterdam, September.

HERING, Minenstudien V. Zeitschr. Wiss. Ins. Biol. XX,

1925, D:AOL:

MEIJERE, J. C. H. DE. Verzeichnis der Holländischen Agro-

myzinen, Tijdschr. v. Entom. LXVII, 1924, p. 127 (als PA.

lappae GOUR.).

Phytomyza lappae GOUR. Fig. 94.

Larve schmutzig weiss, Mundhaken schwarz, obere Anhänge

mässig breit, schwarz, wenig gebogen, unterer halb so lang.

Stirn mit am Ende etwas kolbenartig angeschwollenem Fort-

satz; über der Sinnesgruppe findet sich kein Warzenband,

sodass der Stirnfortsatz in einer ganz nackten Region liegt,

nur unten am Kopfe findet sich an der Seite je eine Gruppe

ganz kleiner Wärzchen.

Gürtel mässig breit, aus zahlreichen dreieckigen nicht be-

sonders spitzen Wärzchen von fast gleicher Grösse bestehend;

die vorderen etwas kleiner und weiter auseinander. Papillen

nicht auffällig, nur wenig gewölbt, farblos.

Hinterstigmen lang und schmal, verzweigt mit ca. 20—28

ziemlich lang gestielten Knospen, welche in 3 Gruppen

angeordnet sind, die zahlreichste ist ventralwärts gerichtet,

die kleinste nach aussen.

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 269

Vorderstigmen kurz zweihörnig, das vordere Horn etwas

langer, mit einer Reihe von ca. 10—12 sitzenden Knospen.

Hinterende abgerundet, nackt.

Bei den Larven aus Eupatorium cannabinum ist der Kopf-

abschnitt bedeutend mehr mit Wärzchen versehen. Sowohl

über als unter den Mundhaken finden sich hier gut entwickelte

Querbänder, im oberen liegt der Stirnfortsatz .

Puparium schwarz, Segmentgrenzen wenig deutlich.

Fig. 94. Phytomvza lappae GOUR. a Stirnfortsatz. à Vorder-,

c Hinterstigma (aus Lappa', d id. (aus Eupatorium).

Blattgänge an Lappa-Arten: Bloemendaal, verpuppt 29 Juli,

Im. 26 Aug.; verpuppt ca. 4 Aug., Im. 26 Mai des folgenden

Jahres; ’s Hage, verpuppt 1 Aug.; Nieuwersluis, 5 August;

Putten (G.), verpuppt ca. 23 Juli, Im. Mitte August.

Blattgänge an Eupatorium cannabinum, Amersfoort, ver-

puppt ca. 11 Sept., Im. 26 Mai; Winterswijk.

Der Gang liegt bei dieser Art zunächst auf der Blattunter-

seite; im zarten Eupatoriumblatt ist dieser Abschnitt lang-

gestreckt, in Lappa meistens kurz und unregelmässig zusam-

mengedrängt, der bei weitem grösste Teil der Mine liegt

oberseits. Das Excrement ist lang streifenartig einseitig, die

Körnchen mehr oder weniger von einander entfernt, bisweilen

aber öfters wechselnd.

Blattgänge an Senecio fuchsi, Berg en Dal, Mitte August,

Valkenburg (L.), verpuppt ca. 28 Juli, Im. ca. Mitte August.

Blattgänge am gezüchteten Heister Diervillea trifida Mnch.

(lonicerae Mill), Nieuwersluis, 5 August, nach der Larve

gleichfalls diese Art, welche an selber Stelle gleichzeitig in

Lappa vorhanden war.

MEIJERE, J. C. H. DE. Über zusammengesetzte Stigmen

bei Dipterenlarven. Tijdschr. v. Entom. 38, p. 32 (als PA.

geniculata ?).

270 BROESWDR ea SCH DE MEIERE:

GOUREAU. Mémoire pour servir à l’histoire des. Diptères

dont les larves minent les feuilles des plantes. Ann. Soc.

Ent: France (2), 9, 1851, p. 150 dafsi AOV

*Phytomyza laserpitii HENDEL. Fig. 95.

Mundhaken mit je 2 Zähnen, welche alternieren, die Mund-

haken an der Anheftungsstelle des unpaaren Abschnittes

ejwas verjüngt, der unpaare Abschnitt gerade, relativ lang

und schmal, die oberen Anhänge schmal, nur an der Basis

schwarz. Über dem Munde kein Wärzchenband, aber nur

ein paar kurze häkchenartige Warzen vorhanden, unter den

Mundhaken keine Warzen.

Vorderstigmen klein, knopfförmig, mit mehreren sitzenden

Knospen. Hinterstigmen kurz vorragend, oval, mit fast regel-

mässigem Bogen von 15 Knospen. Papillen nicht auffällig.

€

Fig. 95. PAytomyza laserpitii HENDEL. a Mundhaken,

6 Vorderstigma, c Hinterstigma.

Fig. 96. PAytomyza luteoscutellata DE Meij. a Vorderstigma,

b Hinterende, e Hinterstigma.

Warzengiirtel massig breit, aus zahlreichen Reihen kleiner

dreieckiger Warzchen gebildet. Hinterende abgestutzt, nackt.

Aus Laserpitium latifolium (HERING leg.), Platzmine.

HENDEL. Acht neue europàische Agromyziden. Konowia

III ‘1024; "pt 140:

Phytomyza luteoscutellata DE MEI. — /onzcerae BRI. Fig. 96.

Mundhaken schwarz, je mit 2 Zähnen, diese alternierend.

Schlundgeriist schwarz, die oberen Anhange schmal, der

untere halb so lang. Weder Stirnfortsatz noch Warzchen am

Kopfabschnitt vorhanden.

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 271

Gürtel ziemlich breit, aus mässig grossen, dunklen Wärz-

chen gebildet, die der hinteren Reihen etwas grösser, die

Wärzchen dreieckig, nicht zugespitzt. Papillen gut entwickelt,

braun, halbkugelförmig vorragend.

Vorderstigmen klein, kurz zweihörnig, mit ca. 7 Knospen;

Hinterstigmen mit ca. 12 Knospen in einem regelmässigen

Bogen.

Hinterende abgerundet, im oberen Teile, unter den Hinter-

stigmen, mit zahlreichen Wärzchen; die Lappchen zu beiden

Seiten der Analöffnung mit ziemlich grossem dreieckigen,

nackten Läppchen.

Puparium gelb--dunkelbraun, oval, glänzend, oberseits ge-

wölbt. Vorderstigmen dicht beisammen als kleine Knöpfchen ;

Hinterstigmen als kurze dicke Vorsprünge dicht beisammen,

darunter ein paar deutliche konische Höcker.

Blattgange an Lonicera-Arten in Gärten, u.a. L. tatarica:

Amsterdam, Juni, Im. 30 Juli; Haarlem, verpuppt Anfang Juli.

An Symphoricarpus racemosus: Haarlem, Hilversum, ver-

puppt 14 Mai.

MEIJERE, J. C. H. DE. Verzeichnis der holländischen Agro-

myzinen: Lijidsehr.'v.. Entom.-LX VII, 1924, p. 143, 147.

“Phytomyza luzulae HERING.

Das Puparium dieser Art beschreibt HERING in Minen-

studien IV, ‘Zeitschr. f., Morph... Okol. d. Tiere II, 1924,

p. 241. Es ist vom azrzcornis-Type und befindet sich in der

Mine. Die Vorderstigmen sind mässig lang, wie gewöhnlich

in dieser Gruppe auf dicht beisammen stehenden, divergie-

renden Tragern. Wenn HERING von 2 Knospen spricht, so

sind hier wohl die 2 Horner meiner Terminologie gemeint,

von welchen jede wohl mehrere ,,Knospen” zeigen wird. Die

Hinterstigmen ragen wenig vor und zeigen auf einem Halb-

kreis eine grössere Anzahl von Knospen; sie sind also von

denen der Ph. milii, mit welcher die Fliege grosse Uber-

einstimmung zeigt, sehr verschieden.

In Blattminen an Luzula (Deutschland, HERING leg).

Phytomyza matricariae HENDEL. Fig. 97 a, b.

Die Art steht als Larve wie auch als Imago der Px. albiceps

sehr nahe. Wie diese hat die Larve über der Sinnesgruppe

272 PROF: MDR AMC AT SDESMEIJERE,

und unter den Mundhaken zahlreiche Wärzchen. Das Schlund-

gerüst ist schwarz, der unpaare vordere Abschnitt gerade,

die oberen Fortsätze sind schmal, namentlich in der hinteren

Hälfte wenig gebogen.

Die Warzengürtel bestehen aus zahlreichen, zerstreuten,

einfach dreieckigen Wärzchen. Die Vorderstigmen sind weni-

ger breit als bei a/dzceps, vielmehr einfach kolbenformig mit

etwa 12 Knospen; die Hinterstigmen zeigen ca. 18 Knospen.

Eig. 97. Phytomyza matricariae HEND. a Vorder-, è Hinterstigma,

Phytomyza milii KALT. c Vorder-, d Hinterstigma.

Puparium klein, glänzend schwarzbraun, vorn etwas breiter,

mit deutlichen Einschnitten. Warzengürtel ziemlich schmal,

aus fast gleichgrossen, im ganzen kleinen, dunklen, meistens

zerstreuten Wärzchen gebildet, die im vorderen Abschnitt

der Gürtel etwas grösser. Schlundgerüst schwarz, die oberen

Anhänge schmal, gleichmässig gebogen. Hinterstigmen auf

kurzen konischen Trägern, mässig getrennt, seitlich aus der

Spitze der Träger nicht vorragend. Hinterende gerade abge-

schnitten, nackt, höchstens einige ganz unten, ohne beson-

dere Läppchen. Lange I mm.

An Matricaria chamomilla, Blattgänge mit Kotlinie, Am-

sterdam.

“Phytomyza melana HENDEL.

Puparium stark gewölbt, oval, schwarz, ganz wie das-

jenige von Ph. chaerophylli aussehend, auch mit undeutlichen

Einschnitten.

Gangminen an Pimpinella saxifraga L. (HENDEL leg.).

Phytomyza milii KALT. Fig. 97 ec, d.

Mundhaken schwarz, je mit 2 Zähnen, diese alternierend.

Schlundgerüst vorn schwarzbraun, nach hinten schwächer

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN, 273

gefärbt, die oberen Fortsätze schmal, wenig gebogen, der

untere sehr kurz. Am Kopfabschnitt weder Stirnfortsatz

noch Warzchen.

Die Gürtel ziemlich schmal, aus sehr kleinen und zahl-

reichen Wärzchen bestehend, welche spitz dreieckig sind;

die vorderen öfters etwas, aber wenig kleiner. Papillen nicht

auffallig.

Vorderstigma mit 2 langen, gleichgrossen Hôrnern.

Hinterstigmen mit 2 sehr ungleichen Hörnern, das vordere

mit ca. 5 Knospen, das hintere als gerades, spitzes Horn

vorragend, mit ca. 20 Knospen.

Hinterende abgestutzt, nackt, unten jederseits mit abge-

rundetem Läppchen.

Blattgange an Gras: Amsterdam, als Pup. 12 Juni, Im.

26 Juni; Bussum, 2 Juni, Im. ca. 18 Juni; Vollenhove, ver-

puppt ca. 10 Juni; Im. 21— 24 Juni; Amsterdam, Im. im Juni,

Juli, August und Oct.; Meerssen, Juli, Im. 28 Juli—2 August.

Bei Zimmerzucht erhielt ich auch im Winter einige Genera-

tionen hinter einander.

Puparium im Blatte, die beiden Vorderstigmen unmittelbar

neben einander V-fürmig aus dem Blatte senkrecht hervor-

ragend, die Hinterstigmen getrennt, je für sich als langes

schmales etwas gebogenes Horn aus dem Blatte hervorragend.

MEIJERE, J. C. H. DE. Über zusammengesetzte Stigmen

bei Dipterenlarven. Tijdschr. v. Entom. 38, p. 32.

Phytomyza minuscula GOUR. Fig. 98.

Larve weiss, am Hinterende schmal gelb, Mundhaken

schwarz, je mit 2 Zahnen, diese alternierend, Schlundgeriist

schwarz, die oberen Anhänge schmal, wenig gebogen. Am

Kopfabschnitt keine Warzchen und kein Stirnfortsatz. Die

Giirtel wenig entwickelt, mässig schmal, die Wärzchen sieht

man noch am besten am Rande des Riickens (bei seitlicher

Ansicht) als äusserst kleine, ziemlich stumpfe oder abgerun-

dete Zahnchen. Papillen nicht auffallig.

Vorderstigmen schmal oval, mit 2 Hôrnern, das vordere

etwas grösser, ca. 9 sitzende Knospen vorhanden. Hinter-

stigmen schmal, mit ca. 14 Knospen. Hinterende abge-

rundet, nackt.

274 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

Puparium sehr glänzend gelb bis braun, in der Mitte sehr

breit und gewölbt, mit undeutlichen Ringgrenzen.

Blattgänge an Thalictrum: Leimuiden, verpuppt ca. 30 Juli,

Im. 29 Aug.; Amsterdam, verpuppt Mitte Sept., Im 14 Mai

des folgenden Jahres; ibid. verpuppt 3 Aug., Im. 25 —29 Aug.

Blattgänge an Aquilegia vulgaris u.a: ’s Hage, Aug., Im.

25 Sept.; ibid. verpuppt 12 Juni, Im. 3 Juli; Leimuiden,

verpuppt 6 Aug., Im. 28 Aug.; Amsterdam, verpuppt ca.

14 Juni, Im. ca. 3 Juli; verpuppt 1 Sept., Im. 23—26 Sept;

ibid. verpuppt 21 Sept, Im. 29 April des folgenden Jahres.

Die ersten Gänge im Freien beobachtete ich Anfang Juni.

TUR

9) a Al

98a

Fig. 98. Phytomyza minuscula GOUR. a Vorder-, 4 Hinterstigma.

Fig. 99. Phytomyza nepetae HEND. a Vorder-, è Hinterstigma.

GOUREAU. Mémoire pour servir à l’histoire des Diptères

dont les larves minent les feuilles des plantes. Ann. Soc.

Entom: France (2) 9,1851, p. 153. Taf.’ 5, XII

Cory. The columbine leaf miner. Journ. econ. entom. IX,

1916, p. 419—424, pl. 31, fig. 25-—26. Nach den Figuren von

Larve und Puparium wohl diese Art und nicht aguzlegiae

HARDY; in der Beschreibung der Imago wird wohl etwas

Gelb ringsum den Ocellenflecken angegeben, ,,shading to

black at base of antennae”, aber nicht die ganz rotgelbe

Stirne der HARDy’schen Art. Bei mznuscula ist die Stirne

gewöhnlich ganz schwarz.

FROST, S. W. A study of the leaf mining Diptera of North

America. Cornell Univ. Agr. Exp. Stat. 1924. Mem. 78, p. 67.

— Auch diese als aguzlegiae HARDY angegebene Art ist

offenbar eher minuscula, weil die Minen linienartig sein sollen;

auch nach seiner Fig. 1, Taf. V. Der Autor erwähnt noch

dass nach HARDY die Minen blasenartig sein sollen, was für

die richtige aguzlegiae HARDY auch wirklich stimmt. FROSTs

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 275

Angabe, dass bei der Imago ,,front, face, and cheeks yellow”

sind, bleibt immerhin unverständlich, wenn es sich nicht

um eine dritte Art handelt.

“Phytomyza nepetae HENDEL. Fig. 90.

Mundhaken schwarz, je mit 2 Zähnen, welche alternieren.

Obere Anhänge des Schlundgerüstes schmal, fast gerade.

Kein Stirnfortsatz und am Kopfabschnitt keine Wärzchen

vorhanden.

Warzengürtel breit, aus zahlreichen kleinen, dreieckigen,

zerstreuten Wärzchen gebildet, je die des vorderen Drittels

am kleinsten. Vorderstigmen sehr dicht beisammen, je mit

2 kurzen, gleichgrossen Hörnern mit nicht zahlreichen Knos-

pen. Hinterstigmen weit auseinander, auf kurzen Vorsprün-

gen, klein mit unregelmässigem Bogen von ca. 14 Knospen.

Papillen wenig auffällig, ungefärbt, durch das stark licht-

brechende Centrum erkennbar. Hinterende abgerundet, nackt.

An Nepeta cataria (Mark, HERING leg).

HENDEL. Blattminierende Fliegen (Musciden). Wien. Ent.

Ales 1022; D. 70.

Phytomyza nigra MEIG. Fig. 100.

Larve weiss. Mundhaken je mit 2 alternierenden Zähnen,

schwarz. Schlundgerüst schwarz, die oberen Anhänge ziem-

lich schmal, mässig gebogen. Über der Sinnesgruppe ein

Wärzchenquerband. Kein Stirnfortsatz vorhanden.

Warzengürtel massig breit, aus zerstreuten kleinen drei-

eckigen Warzchen gebildet, je die hinteren in den Gürteln

um weniges grösser. Vorderstigmen kurz zweihörnig, das

vordere Horn etwas länger, auf relativ langen Trägern, mit

ca. 18 sitzenden Knospen in unregelmässiger Gruppe. Hin-

terstigmen mit nach der Spitze hin wenig verbreiterter Filz-

kammer, einhörnig, nur das untere Horn vorhanden, mit ca.

10 Knospen. Hinterende abgerundet, nackt.

Puparium ziemlich lang und schmal, parallelseitig, glanzend

gelb bis schwärzlich, mit deutlichen Einschnitten, nament-

lich die hinteren. Vorderstigmen dicht neben einander,

divergierend, senkrecht nach aussen gerichtet und aus dem

Blatt hervorragend. Hinterstigmen auf seichtem Querwulst

wenig vorragend.

276 PROF, DR. J. C. H. DE MEIJERE,

In Gras minierend: Bussum, 1 Juni (Larve); Hilversum,

Juli (Pup.); Haarlem, 25 Juni (Pup.); Nieuwersluis, 9 Oct.

(Pup.); Vollenhove, Mitte Juni; Amsterdam, Juni—October,

noch Mitte October verpuppt; ibid. Juni, Im. ca. 7 Juli.

Fig. roo. Phytomyza nigra MG. a, b Vorder-, c Hinterstigmen.

Diese Art bildet Minengänge in Grasblättern, welche als

sehr feine Gänge anfangen; die Excremente sind feinkörnig,

öfters längere Zeit an der einen Seite liegend, dann plötzlich

zur andern übergehend; in den weiteren, ca. 2 mm breiten

Minenabschnitten sind die Gruppen kürzer und mehr abwech-

selnd liegend, im Endteil öfters zerstreute grössere Körner,

in weiter Entfernung von einander.

Die Gänge sehen denen von Lzrzomyza flaveola sehr ähn-

lich, diese haben aber weniger regelmässiges Excrement, die

Körner sind feiner, bisweilen in weiter Entfernung von ein-

ander, bisweilen in Gruppen, wobei öfters mehrere dergleichen

mehr oder weniger lineare Gruppen auf einander folgen, der

Gang bis ca. 3 mm breit werdend. Weiterhin unterscheidet

sich diese Art durch die gelben Larven, welche in der Erde

verpuppen.

Auch die Gänge von Phytomyza mili zeigen grosse Ähn-

lichkeit, das Excrement findet sich in denselben in Längs-

reihen von Körnchen.

Die in den Blättern befindlichen Puparien von 1/12 erkennt

man daran, dass auch die beiden Hinterstigmen hornförmig

aus dem Blatte hervorragen.

Phytomyza nigritella ZETT. Fig. 101.

Mundhaken schwarz, je mit 2 Zähnen, diese alternierend.

Schlundgerüst schwarz, die oberen Anhänge schmal, wenig

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 277

gebogen, nur in der vorderen Hälfte schwarz. Am Kopf-

abschnitt keine Wärzchen, aber auf der Stirne ein grosser,

kolbenförmiger Stirnfortsatz vorhanden.

Die Warzen in den Gürteln zahlreich und klein, zerstreut,

ziemlich dunkel und abgerundet. Prothorakalgürtel gut ent-

wickelt.

Vorderstigmen einhörnig. Hinterstigmen sehr auffällig,

mit 2 langen, schmalen Hörnern, welche zahlreiche sitzende

Knospen tragen; diese in ca. 3 Reihen auf den bandförmigen,

an der Wurzel verschmälerten Hörnern angeordnet.

Fig. ror. Phytomyza nigritella ZETT. a Stirnfortsatz, 6 Vorder-,

c Hinterstigma.

Fig. 102. Phytomyza obscura HEND. a Vorder-, è Hinterstigma.

Papillen nicht auffällig. Hinterende abgerundet, nackt, nur

die Analgegend mit kleinen, zerstreuten, schwarzen, wenig

spitzen Wärzchen.

Puparium schwarzbraun, etwas glänzend, mit wenig deut-

lichen Segmentgrenzen, ca. 1.5 mm lang, vorn etwas breiter

als hinten, die beiden Vorderstigmen unmittelbar neben ein-

ander, stabförmig vorragend, divergierend, die Hinterstigmen

weit von einander entfernt, je an einer Seite des quer abge-

stutzten Endes, beide am Ende deutlich zweihörnig.

Blattgänge an Caltha palustris: Abcoude, verpuppt ca,

8 Juli; Winterswijk, verpuppt 22 Juni.

Frost, S. W. A study of the leaf mining Diptera of North

America. Cornell Univ. Agr. Exp. Stat. Mem. 78, 1924, p. 81.

— Die hier als Ph. obscurella FALL. var. nzgritella ZETT.

aufgeführte Art aus Blättern vom Pfirsich, Kirsche, Geissblatt

ist offenbar eine ganz andere Art als obige aus Caltha.

278 PROF. DR. TC: ZH: 2DEIMEITBERE,

HERING, M. Minenstudien VI. Zeitschr. Morph. Ökol. Tiere

IV, 1925, p. 509. — Abbildung des Pupariums.

“Phytomyza obscura HEND. Fig. 102.

Mundhaken schwarz, je mit 2 Zähnen, welche etwas weniger

als gewöhnlich alternieren. Schlundgerüst schwarz, die oberen

Anhänge schmal, die unteren halb so lang. Weder Stirn-

fortsatz noch Wärzchen am Kopfabschnitt vorhanden.

Vorderstigmen mit 2 gleichen ziemlich kurzen Hörnern,

mit ca. 10 Knospen. Hinterstigmen oval, mit ca. 13—15

Knospen in regelmässigem Bogen. Warzengürtel mässig breit,

die Wärzchen meistens zerstreut, namentlich die hinteren

bisweilen in Querreihen, die Warzen ziemlich gross, dunkel,

dreieckig, die hintere Hälfte der Gürtel hat etwas grössere

Warzen. Papillen nicht auffällig. Hinterende abgerundet,

ohne Wärzchen.

Gangmine an Clinopodium vulgare (Österreich, HENDEL leg).

Puparium dunkelbraun, glänzend, vorn etwas breiter als

hinten, mit deutlichen Ringgrenzen ; Vorderstigmen dicht

beisammen, divergierend, Hinterstigmen weiter auseinander

als kurze Höcker, zwischen ihnen eine kleine Grube.

HENDEL. Prodromus, p. 168, 174.

Phytomyza obscurelia FALL. Fig. 103.

Mundhaken schwarz, je mit 2 Zähnen, diese alternierend.

Schlundgerüst schwarz, die oberen Fortsätze schmal, an der

Wurzelhälfte etwas erweitert, der untere sehr kurz, gleichfalls

schwarz. Kein Stirnfortsatz vorhanden; am Kopfabschnitt

keine Wärzchen.

Warzengürtel sehr breit, aus sehr zahlreichen Reihen von

kleinen Wärzchen bestehend; diese dreieckig, wenig zugespitzt

und nicht sehr dunkel. Am Prothorax der Gürtel breit, die

Wärzchen klein aber zahlreich, der Mesothorakalgürtel nicht

entwickelt. Papillen nicht auffällig.

Vorderstigmen mit2 langen Hörnern und zahlreichen, ca.

18—20, Knospen. Hinterstigmen gleichfalls gross, lang zwei-

hörnig, mit ca. 26 Knospen.

Papillen nicht auffällig. Das Hinterende abgerundet, der

untere Teil etwas vorspringend, nackt.

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 279

Puparium wenig glänzend schwarz, dorsal stark gewölbt,

in der Mitte am breitesten, Einschnitte undeutlich; Hinter-

stigmenträger weit auseinander, auch die der Vorderstigmen

relativ deutlich, an beiden die Stigmen selbst länglich und

schmal.

Blattgange an Aegopodium podagraria: Amsterdam, ver-

puppt 30 Mai, Im. ca. 29 Juni; ibid. o Aug., Im. 8 Sept.;

Fig. 103. PAytomyza obscurella FALL. a Vorder-, 5 Hinterstiema

> J 3) Ly ’ 5

(aus Aegopodium), c, d id. (aus Angelica).

verpuppt Ende October, Im. bei Zimmerzucht im April.

Leimuiden, verpuppt Ende Sept., Im. in Mai. Bodegraven,

Im. Aug.

An Angelica sylvestris: verpuppt 30 Juli, Im. 21—28 Aug.

MEIJERE, J. €. H. DE. Uber zusammengesetzte Stigmen

bei Dipterenlarven. Tijdschr. v. Entom. 38, p. 33.

FROST, S. W. A study of the leaf mining Diptera of North

America. Cornell Univ. Agr. Expi.Stat..Mem.:78; 1924, p-181.

— Die hier als odscurella FALL. var. nigritella ZETT. aus

Blättern von Pfirsich, Kirsche und Geissblatt angegebene

Art ist zweifelsohne ganz etwas anderes als obige, ebenso-

wenig mit unserer nzgrztella ZETT. aus Caltha identisch.

Nach, FRoSTs Figur‘ (laf. 1X. Big. 5) tat. XI Fier 1) zeigt

die Larve in den Stigmen Ähnlichkeit mit der Larve von

Ph. heringiana HEND. aus Apfelblatt, doch stimmen die

Angaben über die Zahl der Knospen im Texte nicht; auch

nach Taf. XI, Fig. 13, haben die Hinterstigmen weniger

Knospen.

Phytomyza orobanchia KALT. Fig. 104.

Puparium braun, im unteren Ende des Orobanche-Stengels,

ca. 2 mm lang, oval, vorn und hinten fast von gleicher

280 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

Breite. Mundhaken schwarz, kurz und breit, mit je 2 kurzen

dicken Zahnen, welche nicht alternieren; das Schlundgerüst

schwarz, die oberen Anhänge ziemlich breit. Vorder- und

Hinterstigmen unter einander an Grösse wenig verschieden,

Fig. 104. Phytomyza orobanchia KALT. a Mundhaken, 5 Vorder-,

c Hinterstigma.

Fig. 105. Phytomyza Pauli-Loewi HEND. a Vorder-, à Hinterstigma.

beide oval, die Vorderstigmen mit ca. 16 Knospen, die

Hinterstigmen mit ca. 18.

Warzengürtel schmal, aus ziemlich grossen, dreieckigen

Wärzchen gebildet, alle ungefähr von gleicher Grösse. Papillen

nicht auffällig. Hinterende abgerundet. ohne Wärzchen.

Im Stengel von Orobanche, in den Dünen zu Loosduinen,

als Puparium. Im. Juni.

KALTENBACH. Die Pflanzenfeinde aus der Klasse der In-

sekten. 1874, p. 457.

HENDEL. Prodromus, p. 157, 174.

Nach KALTENBACH nährt sich die Larve zunächst von den

unreifen Samen des Fruchtknotens; sie geht Ende Juli in

den Stengel und verpuppt sich im Marke desselben oder

unter der Rinde in eine braune, lange Puppe.

“Phytomyza Pauli-Loewi HEND. Fig. 105.

Mundhaken schwarz, je mit 2 Zähnen, welche alternieren.

Schlundgerüst schwarz, die oberen Anhänge schmal, der

untere kurz, nur an der Wurzel dunkel. Am Kopfabschnitt

weder Wärzchen noch Stirnfortsatz.

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 281

Gürtel mässig breit, aus fast gleich grossen, dunklen,

abgerundeten oder stumpf dreieckigen, ziemlich kleinen

Wärzchen gebildet. Papillen kleiner als bei Ph. faczalis aus

Bupleurum, aber doch relativ gross und je zwischen den

Gürteln auffällig. Vorderstigmen klein, knopfförmig, mit ca.

7 Knospen. Hinterstigmen oval, mit ca. 14 sitzenden Knospen

in regelmässigem Bogen. Hinterende abgestutzt, nackt.

Blasen an Peucedanum oreoselinum L. (HENDEL leg.).

HENDEL. Prodromus, p. 158, 174.

Phytomyza periclymeni DE MEIJ. Fig. 106.

Mundhaken schwarz, je mit 2 Zähnen, welche alternieren.

Obere Anhänge schmal, schwarz, wenig gebogen. Am Kopf-

abschnitt kein Stirnfortsatz, über der Sinnesgruppe kein

Wärzchenband. Unter den Mundhaken ein etwas konischer

Vorsprung.

Gürtel mit zahlreichen unregelmässigen Wärzchenreihen,

diese alle gleichgross, relativ klein, wenig spitz, dunkel, meis-

tens zerstreut stehend. An den vorderen Ringen erstrecken

sich die Wärzchen dorsal median weiter nach hinten als an

den mehr seitlich liegenden Partien. Papillen wenig auffällig,

Fig. 106. Phytomyza periclyment DE MEY. a Vorder-, 0, c Hinterstigma.

d Vorderende, e Hinterende des Pupariums.

bräunlich. Vorderstigmen mit 2 gleichgrossen Hörnern. Hin-

terstigmen kurz oval, von der Seite gesehen mit 2 gleichen

Hörnern, von oben gesehen mit ca. 20 Knospen in unregel-

mässiger Anordnung. Hinterende abgerundet, nackt.

Puparium gelbbraun, im Blatte liegend, in der Mitte am

breitesten, vorn dreieckig zulaufend ; Segmentgrenzen ziemlich

deutlich. Vorderstigmen V-förmig vorragend. Hinterstigmen

weit anseinander, beide zusammen als kurzes horizontales

Plättchen vorragend, welches hinten eingebuchtet ist. Zu

beiden Seiten der Analöffnung nur ein paar sehr wenig

gewölbte Hôckerchen.

282 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

In Lonicera periclymenum, Bergen-binnen, als Pup. 7 Juli,

Im. Mitte Juli bis Anfang August.

In Symphoricarpus racemosus, Putten (G.), Juli, Im. ca.

I August.

HENDEL. Blattminierende Fliegen. Wien. Entom. Ztg. 39,

1922; 9) 7a

MEIJERE, J. C. H. DE. Verzeichnis der holländischen Agro-

myzinen. Tijdschr. v. Entom. LXVII, 1924, p. 145.

Phytomyza plantaginis ROB. DESV. Fig. 107.

Larve weisslich, nur hinten stellenweise etwas gelb. Mund-

haken schwarz, relativ kurz und breit, je mit 2 grossen Zähnen,

welche kaum alternieren. Schlundgerüst schwarz, die oberen

Anhänge bald ins Rotbraune verblassend, schmäler als bei

atricornis.. Weder über der Sinnesgruppe, noch unter den

Mundhaken Wärzchen vorhanden. Stirnfortsatz gleichfalls

fehlend.

Gürtel mässig breit, aus zahlreichen kleinen Wärzchen

bestehend, welche nicht so deutlich in 2 Querzonen geteilt

sind wie gewöhnlich bei azrzcornis, weil alle fast gleich gross

Fig. 107. Phytomyza plantaginis RoB. DESV. a Vorder-, > Hinterstigma.

Fig. 108. Phytomyza populi KALT. a Vorder-. 5 Hinterstigma.

Fig. 109. Phytomyza pratensis DE MEN. Hinterstigma.

sind, die hinteren nur etwas grösser; die Wärzchen sind kurz

dreieckig oder abgerundet und wenig gefärbt. Papillen wenig

auffällig, klein und farblos. Stigmen von demselben Bau wie

bei africornis, aber im ganzen etwas breiter. Vorderstigmen

kolbenförmig, kurz einhörnig, auf kurzen Trägern, mit zer-

streuten sitzenden Knospen. Hinterstigmen oval, klein mit

einem Bogen von ca. 12 sitzenden Knospen, unter jeder

ein kleines, ovales Fleckchen. Hinterende abgerundet, ohne

Wärzchen und ohne Läppchen, höchstens ganz unten mit

einigen fast farblosen Warzchen.

_ DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 283

Puparium im Blatte, gelblich, von derselben Gestalt wie

bei atrzcornis MG.

In Blattgängen an Plantago lanceolata: Abcoude, Anfang

Juni verpuppt, Im. ca. 5 Juli.

An Plantago major: Amstelveen, als Pup. Ende Juli, Im.

7—14 August. Zwammerdam, Juni, Im. 29 Juni.

HENDEL. Prodromus, p. 162, 174.

GOUREAU. Mémoire pour servir à l’histoire des diptères

dont les larves minent les feuilles des plantes. Ann. Soc.

Entom-.#France: (2) 0, 1851, px 142, Daf. 5, V.

FROST, S. W. À study of the leaf-mining Diptera of North

America. Cornell Univ. Agr. Exp. Stat. Mem. 78, 1024, p. 83.

— Nach der Imaginalbeschreibung wohl dieselbe Art wie

obige, die Larve soll indessen an den Vorderstigmen nur 5,

an den Hinterstigmen 7 Knospen besitzen, also bedeutend

weniger als oben angegeben wurde (man vergl. seine Figuren

HAE Bis. 8% Fat. XII Five; Taf. XIV, Rie. 7).

Phytomyza populi KALT. Fig. 108.

Larve weisslich. Mundhaken schwarz, ungleich gross, je

mit 2 Zähnen, welche alternieren. Schlundgerüst schwarz,

relativ lang und schlank. Obere Anhänge mässig breit,

fast gerade. Über der Sinnesgruppe des Kopfes keine

Wärzchen. Die Gürtel mässig breit, aus sehr kleinen und

zahlreichen, mässig spitzen, oft abgerundeten Wärzchen be-

stehend, die hinteren etwas grösser und weiter auseinander,

alle wenig gefärbt und keine deutlichen Querreihen bildend.

Die Papillen wenig auffällig. Vorderstigmen kurz zweihörnig,

mit 2 gleichen Hörnern und ca. Io kurzgestielten Knospen;

die Hinterstigmen oval, mit ca. 16 Knospen. Hinterende

abgerundet, nackt.

Gänge an Populus nigra: Valkenburg (L.), Juni, Im.

7 Aug.; Bodegraven, Im. Juni und Juli; Scheveningen, Im.

3 Juni; ’s Hage, Juli, Im. ca. 12 Aug.; Amsterdam, 22 Aug.

Im. im folgenden Frühjahr; Amsterdam, verpuppt October,

ins Zimmer 8 Februar des folgenden Jahres, Im. 1—2 März;

nach Überwinterung im Freien Im. Mitte Juni.

Puparium im. Blatte, oval, etwas abgeflacht, ziemlich

glänzend mattgelb bis braungelb, ventral mit sehr breiter,

284 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

schwarzer, etwas glänzender Längsbinde, bisweilen weisslich

mit brauner Längsbinde (’s Hage, Juli); mit ziemlich deut-

lichen Einschnitten, Vorder- und Hinterstigmen als sehr

kurze Knöpfchen vorragend, die vorderen etwas dichter bei-

sammen. Länge 1.5 mm.

KALTENBACH. Die Pflanzenfeinde aus der Klasse der In-

sekten, p. 560.

HENDEL. Blattminierende Fliegen, 4“ Beitr. Deutsch.

Entom--Zeitschr. 1923, P. 392:

Phytomyza pratensis n.sp. Fig. 109.

Diese Larve ist nach dem Puparium derjenigen von Phyt.

flavofemorata STROBL. sehr ähnlich. Wie bei dieser sind die

Warzengürtel schmal und mit wenigen zerstreuten Warzen.

Die Hinterstigmen zeigen weniger Knospen, nämlich nur 16.

Auch unterscheidet sich das auch hier überwinternde Pupa-

rium durch die rote Färbung, während das von flavofemorata

schwarz ist; im übrigen sind sie ähnlich. Diese Art lebt in

den Samen von Melampyrum pratense (Zeist, STRUYKENKAMP

leg.), flavofemorata in denen von Mel. arvense.

Was die Fliege anlangt, so ist auch diese der flavofemorata

nicht ganz ahnlich. Sie unterscheidet sich durch Folgendes:

Fühlerwurzel dunkel, nicht gelb, Stirne weniger lang und

schwach convex, die Augen weniger schiefliegend und breiter,

der obere Augenrand, welcher die Stirne beriihrt, mehr ge-

bogen. Backen etwas schmaler, hinten weniger herabreichend.

Fühlerborste etwas stärker und hoher hinauf verdickt.

In meinem Verzeichnis der hollandischen Agromyzinen

(Tijdschr. v. Ent. 67, 1924, p. 126), habe ich diese Art noch

nicht von flavofemorata abgetrennt.

Phytomyza primulae Ros. DESV. Fig. 110.

Mundhaken schwarz, je mit 2 Zahnen, welche alternieren.

Schlundgeriist schwarz, die oberen Anhange ziemlich breit

und kurz, nach hinten braun, der untere Anhang halb so

lang, braun. Am Kopfabschnitt keine Wärzchen.

Die Giirtel breit, je die vorderen und namentlich die

hinteren mehr in Reihen angeordnet, alle ziemlich stumpf,

namentlich die hinteren, weniger die vorderen, etwas grösser.

Vorderstigmen mit 2 fast gleichlangen, grossen Hörnern, das

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 285

vordere etwas länger, weit vorragend. Hinterstigmen gleich-

falls gross, mit 2 ungleichen Hôrnern und ca. 30 Knospen.

Papillen undeutlich. Hinterende abgestutzt, nackt.

Puparium im Blatte, bräunlich weiss bis rotbraun, ziemlich

schmal, mit deutlichen Segmentgrenzen, vorn etwas breiter

als hinten, ca. 2.5 mm lang, die langen Stigmenhörner aus

Fig. 110. Phytomyza primulae ROB. DESV. a Vorder-, Hinterstigma,

c Puparium, 4 Vorder-, e Hinterstigma des Pupariums.

dem Blatte vorragend. Vorderstigmen dicht beisammen, diver-

gierend, gerade, Hinterstigmen weit auseinander.

In Blattgängen von Primula veris, Winterswijk, Puparium

Mitte Juni; Domburg, in gezüchteten Primula, Pup. 13 Juni;

Wylre, Juli, Im. Ende Juli--Mitte August; in Primula acaulis,

Osterreich, HENDEL leg.

HARDY, J. On the Primrose-leaf Miner. Ann. Mag. Nat.

ESA) N0.z24,2 Vols IV, 18405: p.385.

GOUREAU. Mémoire pour servir à l’histoire des diptères

dont les larves minent les feuilles des plantes. Ann. Soc.

Ent/Erance (2) 9; 16641, parson leaks NI.

Beide Autoren erwähnen die absonderlich verlängerten

Stigmen.

Phytomyza pubicornis HEND. Fig. 111.

Larve gelblich weiss bis nicht tief gelb. Mundhaken schwarz,

je mit 2 Zähnen, welche alternieren. Schlundgerüst schwarz,

die oberen Anhänge schmal, schmäler als bei odscurella,

nach dem hinteren Ende zu braun, der untere halb so lang.

Kein Stirnfortsatz; über der Sinnesgruppe des Kopfes ein

Wärzchenquerband.

286 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

Warzengürtel ziemlich breit, aus fast gleichgrossen, kleinen,

dunklen, dreieckigen oder stumpfen Wärzchen gebildet.

Vorderstigmen ziemlich kurz und breit, einhörnig, mit

11—12 Knospen auf ziemlich langen Stielen. Hinterstigmen

oval, mit ca. 22 Knospen.

Papillen nicht auffällig, wenig gefärbt. Hinterende abge-

rundet, nackt, unten jederseits mit dreieckigem Läppchen.

Puparium gelbbraun bis hell rotbraun, mit undeutlichen

Segmentgrenzen, vorn etwas breiter als hinten, ca. 2 mm.

Fig. 111. Phylomyza pubicornis HEND. a Vorder-, 5 Hinterstigma.

Fig. 112. Phytomyza ranunculi SCHRANK, a Stirnfortsatz,

b Vorder-, c Hinterstigma.

Fig. 113. Phytomyza rufipes MG. a Vorderstigma, è Hinterstigma.

In Blattgängen an Aegopodium podagraria: Amsterdam,

Mai, verpuppt Juni, Im. Anfang Mai des folgenden Jahres,

bei Zimmerzucht schon früher (ins Zimmer ı Dec., Im.

14 Febr.--3 März).

HENDEL, FR. Prodromus, p. 168.

MEIJERE, J. C. H. DE. Verzeichnis der hollandischen Agro-

myzinen. Dudschr. v. Ent. XVI 1924) ep. 152;

Phytomyza ramosa HENDEL.

Puparium im Hauptnerv von Dipsacus pilosus von mir bei

Valkenburg (L) aufgefunden; die Larve habe ich noch nicht

untersuchen können. Das Puparium ist dünnwandig, weiss,

vom atricornis-Type, aber etwas länger gestreckt, nach vorn

hin nur wenig breiter. Einschnitte deutlich. Warzengürtel

schmal, durch viele Querlinien gerunzelt, zwischen welchen

DIE LARVEN DER AGROMVZINEN. 287

je zerstreute und nicht dicht gelagerte, kleine Wärzchen zu

beobachten sind. Hinterstigmen auf konischen Trägern kurz

vorragend, Stigma oval, mit mehreren sitzenden Knospen.

Im Blatte von Dipsacus pilosus, Valkenburg (L.), Gang im

Hauptnerv mit feinen Seitenästen im Blatte; auch in Blättern

von Knautia (am Giessbach in der Schweiz). Die Puparien

fand ich am 26 Juli schon alle leer.

HENDEL. Blattminierende Fliegen, 4" Beitr. Deutsch. Ent.

Zeitsehr., 1923, p. 387.

Phytomyza ranunculi SCHRANK. Fig. 112.

Larve gelbweiss. Mundhaken schwarz, je mit 2 Zähnen,

welche alternieren. Schlundgerüst schwarz, die oberen Anhänge

schmal, seicht gebogen, der untere halb so lang. Stirnfort-

satz als kurzer, etwas kolbenartiger Anhang vorhanden. Am

Kopfabschnitt keine Wärzchen vorhanden.

Gürtel ziemlich breit, aus zahlreichen Reihen kleiner drei-

eckiger, dunkler Warzchen von fast gleicher Grösse gebildet.

Die Gürtel dorsal nur wenig unterbrochen. Papillen nicht

auffällig.

Vorderstigmen mit einem nach vorn gerichteten längeren

und einem kürzeren Hinterhorn, dieses öfters von geringer

Entwicklung. Knospenzahl ca. 12. Hinterstigmen länglich,

mit 2 gleichen Hörnern und 18-—20 ziemlich lang gestielten

Knospen. Hinterende abgerundet, nackt, beiderseits mit kur-

zem, dreieckigem Läppchen in der Nähe des Anus.

Puparium in der Färbung variabel, ziemlich blassgelb,

braungelb, gelbbraun oder graubraun bis schwärzlich, mässig

glänzend, ziemlich langgestreckt, nach vorn hin deutlich

verbreitert. Vorderstigmen dicht beisammen, als kurze, diver-

gierende Stäbchen. Hinterstigmen ziemlich weit auseinander

auf kurzen konischen Fortsätzen. Anallippen etwas ange-

schwollen. Segmentgrenzen undeutlich.

Gangminen an Ranunculus-Arten: Amsterdam, verpuppt

ca. 3 Sept., Im. 25 Sept. (die var. flavoscutellata); ibid. ver-

puppt ca. 20 Juni, Im. 15 Juli (dieselbe var.); ibid. verpuppt

u Aus, Im: 26. Aug:

Die var. aldipes: Roermond, verpuppt ca. 15 Juni, Im. Juli;

ibid. verpuppt ca. 9 Juni, Im. 27 Juni. Amsterdam (aus

Ranunc. sceleratus), verpuppt 20—28 Juni, Im. 20—28 Juli;

ibid. verpuppt ca. 4 Juni, Im. ca. 1 Juli.

Aus Gangminen an Ficaria ranunculoides: Kortenhoef,

verpuppt ca. 13 Mai, Im. 7—25 Juni.

An Ranunc. sceleratus fand ich die Larven zu Nieuwersluis

noch am g' Oct. 1920.

An Ranunc. flammula, ’t Woold, Larve Juni.

Die Minen dieser Art sind meistens schmale Gange, nur

ausnahmsweise breiter, so in einem im Sept. ‘19 zu Amster-

dam aufgefundenen Fall. Der breite Gang zeigte hier weniges

zerstreutes Excrement und der Frass hatte einen wellenartigen

Charakter, wie oft in Blasengangen; das Puparium des ein-

zigen weiter geziichteten Exemplares blieb in der Mine, lieferte

keine Fliege, war aber von den sranuncul-Puparien nicht zu

unterscheiden, ebensowenig wie die 2'° Larve, welche ich

als Präparat aufbewahrte, von den ranunculz-Larven.

KALTENBACH. Pflanzenfeinde, p. 9.

HENDEL. Prodromus, p. 153, 174.

MEIJERE, J. C. H. DE. Uber zusammengesetzte Stigmen bei

Dipterenlarven, Tijdschr. v. Entom 38, p. 33 (als Pd. sp.).

GOUREAU. Mémoire pour servir à l’histoire des dipteres dont

les larves minent les feuilles des plantes. Ann. Soc. Entom.

Hrance 4(2)' @f29 850; ip. 146, Taf. S'VMIIE

MEIJERE, J. C. H. DE. Uber zusammengesetzte Stigmen bei

Dipterenlarven. Tijdschr. v. Entom. 38, p. 33 (als /%. sp.).

— —_., Verzeichnis der holländischen Agromyzinen.

Tijdschr. v. Entom. LXVII, 1924, p. 149.

Phytomyza rufipes Mc. Fig. 113.

Mundhaken schwarz, ungleich gross, je mit 2 Zahnen.

Schlundgeriist schwarz, die oberen Anhange ziemlich breit,

ziemlich stark gebogen, namentlich an der Wurzel. Stirne

mit kurzem kolbenartigen Anhang; am Kopfabschnitt keine

Warzchen.

Die Gürtel ziemlich breit, grösstenteils aus stumpfen, halb-

kugelförmigen Wärzchen bestehend, welche wenig gefärbt sind.

Papillen wenig gefärbt. Vorderstigmen einhörnig, mit ca.

15 sitzenden Knospen in 2 Reihen; auch die Hinterstigmen

vielteilig, mit ca. 28 Knospen. Hinterende abgestutzt, nackt.

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 289

Puparium etwas länglich, gelb, wenig glänzend. Segment-

grenzen undeutlich. Vorderstigmen als sehr kleine schwarze

Knöpfchen. Hinterstigmen ziemlich weit auseinander als

schwarze Scheibchen auf kurz konischen Vorsprüngen Hin-

terende ohne weitere Anhänge. Länge 3 mm.

In Blattminen an Brassica oleracea.

Zu dieser Art gehört wahrscheinlich auch die Mitteilung

ZACHERS: Ein neuer Schädling des Blumenkohls u.s.w.

Gartenflora 68, 1919, Heft 13/14. Die Art wird hierin als

Ph. flavicornis FALL. bezeichnet, womit indessen nicht stimmt,

dass das hellbraune Tönnchen sich in der Erde befinden

soll. Mlavzcornis lebt im Stengel von Urtica dioica und ver-

puppt sich ebenda.

“Phytomyza saxifragae HERING. Fig. 114

Von dieser Art sah ich nur eine nicht ganz vollständige

Larve. Die Warzengürtel sind mässig breit, die vorderen

und hinteren Wärzchen sind je deutlich etwas grösser und

mehr in Querreihen angeordnet als die übrigen; sie sind

braun, dreieckig, nicht spitz. Die Hinterstigmen sind zwei-

hörnig, mit 2 gleichen Hörnern, zusammen mit ca. 25 Knospen

in ziemlich unregelmässiger Anordnung.

An Saxifraga rotundifolia (Banat, HERING leg.).

HERING. Zur Kenntnis der Blattminenfauna des Banats.

Zeitschr. wiss. Insektenbiol. XIX, 1924, p. 31, 38.

Minenstudien IV. Zeitschr. f. Morph. u. Ökol.

d'Hliére. 11, 21924, p. 243. (Enthält die Angabe; dass! das

Puparium im Blatte liegt.

*Phytomyza scolopendri ROB. DESV.

GOUREAU. Mémoire pour servir à l’histoire des Dipteres,

dont les larves minent les feuilles des plantes. Ann. Soc.

Entom: France (2)'9, 1351, p. 139, Laf. 5, IV. Aus, der

Figur des Pupariums geht hervor, dass dieses vorn nicht

breiter ist als hinten.

Diese Art wurde neuerdings von HERING wieder aus Scolo-

pendrium vulgare gezüchtet, nähere Angaben über die Larve

liegen indessen noch nicht vor. (HERING. Zur Kenntnis der

Blattminenfauna des Banats. Zeitschr. wiss. Insektenbiol. XIX,

290 PROF. DR. J. €. H. DE MEIJERE,

1924, p. 32, 38. Minenstudien V. Zeitschr. wiss. Insekten-

biol. XX, 1925, p. 163. Die Verpuppung findet im Blatte statt.)

*Phytomyza scotina HEND. Fig. 115.

Mundhaken mit je 2 relativ langen Zähnen. Unpaarer

Abschnitt des Schlundgerüstes kurz, die oberen Fortsätze

schmal, gebogen, von schwarzer Farbe. Über der Sinnesgruppe

ein Querband von einigen Reihen dunkler Wärzchen; unter

den Mundhaken keine vorhanden.

Warzengürtel ziemlich breit, aus zahlreichen braunen, drei-

eckigen Wärzchen gebildet. Vorderstigmen kurz zweihörnig,

Fig. 114. Phytomyza saxifragae HER. Hinterstigma.

Fig. 115. Phytomyza scotina HEND. a Vorder-, à Hinterstigma.

Fig. 116. PAytomyza sedicola HER. a Vorder-, à Hinterstigma.

mit 2 gleichen Hörnern. Hinterstigmen ziemlich weit vorra-

gend, klein, oval, mit ca. 15 Knospen in fast regelmässigem

Bogen. Hinterende abgestutzt, nach unten etwas vorsprin-

gend, nackt.

Aus Salvia pratensis (HERING leg).

HENDEL. Prodromus, p. 165.

Puparium braungrau, etwas matt, dünnwandig, vorn ebenso

breit wie hinten, mit wenig deutlichen Einschnitten. Warzen-

gürtel ziemlich breit, aus dunklen Wärzchen in zahlreichen

Reihen gebildet, je die vorderen etwas grösser und mehr in

Querreihen. Vorderstigmen dicht beisammen, auf zwei paral-

lelen, kurz stabförmigen Trägern, mit 2 gleichen kurzen

Hörnern. Hinterstigmen getrennt, auf 2 divergierenden koni-

schen Trägern, das Stigma rundlich. Länge 1.5 mm.

*Phytomyza sedicola HER. Fig. 116.

Mundhaken schwarz, je mit 2 Zähnen, diese relativ lang.

Unpaarer Abschnitt des Schlundgerüstes relativ kurz, etwas

gebogen; obere Anhänge mässig schmal, nur an der Wurzel

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 291

schwarz, weiterhin gelbbraun, wenig gebogen. Kopfabschnitt

ohne Wärzchen; Stirnfortsatz vorhanden, kurz, nach oben

verschmalert, von schmal konischer Gestalt. Vorderstigmen

einhornig, mit ca. 9 sitzenden Knospen. Hinterstigmen mit

ca. 12 Knospen in 2 Hörnern, das eine Horn etwas grösser,

die Knospen klein, sitzend, ziemlich weit von einander in

regelmassigem Bogen. Warzengiirtel schmal, aus sehr kleinen

dreieckigen oder abgerundeten, fast farblosen Wärzchen,

welche zerstreut stehen und fast gleich gross sind. Papillen

nicht auffällig. Hinterende abgestutzt, nackt. Anallappen

wenig erhaben.

In Sedum maximum (Banat, HERING leg).

HERING, M. Zur Kenntnis der Blattminenfauna des Banats.

Zeitschr. wiss. Insektenbiol. XIX, 1924, p. 33, 40.

*Phytomyza selini HERING. Fig. 117.

Mundhaken schwarz, je mit 2 Zahnen, welche alternieren.

Schlundgerüst schwarz, die oberen Fortsätze etwas gebogen.

Kein Stirnfortsatz vorhanden.

Warzengürtel schmal, aus kleinen, gleichgrossen, dreiecki-

gen, zerstreuten Wärzchen gebildet, die hinteren etwas grösser

Fig. 117. PAytomyza selini HER. a Vorder-, 6. Hinterstigma,

Fig. 118. Phytomyza solidaginis HEND. (Hinterstigma

des 2ten Stadiums),

Fig. 119. Phytomyza sphondylii R.D. a. Vorder-, à Hinterstigma

(aus Heracleum), c, d idem (aus Pastinaca).

und etwas weiter aus einander. Papillen nicht auffällig. Am

Prothorax nur an der Seite ein paar Warzchen.

202 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

Vorderstigmen mit 2 gleichen Hôrnern, mit ca. 18 Knospen

in einem Bogen, von der Aussenseite ca. 10 erkennbar, an

der Innenseite der Bogen ununterbrochen. Hinterstigmen

länglich, mit ca. 20 Knospen in einem regelmässigen Bogen.

Hinterende abgestutzt, nackt.

An Selinum carvifolia L., Blattminen (Mark, HERING leg.).

HERING, M. Drei neue Arten der blattminierenden Agromy-

ziden. Deutsch. Entom. Zeitschr. 1922, p. 425.

*Phytomyza solidaginis HEND. Fig. 118.

2ts Stadium: Mundhaken mit je 2 Zähnen, welche alter-

nieren, der vorderste Zahn etwas grösser und heller. Schlund-

gerüst schwarz, die oberen Anhänge schmal, fast gerade,

der untere nur an der Wurzel dunkel. Warzengürtel aus

kleinen, zerstreuten Wärzchen bestehend, mässig breit. Über

der Sinnesgruppe des Kopfes ein breites Band von kleinen,

schwarzen Wärzchen, unter den Mundhaken keine vorhanden.

Papillen nicht auffällig. Hinterstigmen oval, mit 10—12

Knospen. Hinterende abgestutzt, nackt.

Puparium glänzend schwarzbraun, vorn etwas breiter als

hinten. Hinterende gerade abgeschnitten, ohne Läppchen,

Hinterstigmen ziemlich klein, wenig vorragend, über den-

selben median eine kleine ovale Furche. Vorderstigmen klein,

knopfförmig, getrennt, aber ziemlich dicht beisammen. Länge

fast 2 mm,

In Blattminen an Solidago virga-aurea. (Österreich, HEN-

DELMEE):

Phytomyza sphondylii ROB. DESV. Fig. 110.

Larve gelblich-weiss bis gelblich, die vordere Halfte etwas

tiefer. Mundhaken von auffalliger Gestalt, relativ klein, je mit

2 Zahnen, alle Zähne kurz, der Haken an der Oberseite der

vorderen Halfte mehr als gewöhnlich gewölbt. Schlundgerüst

schwarz, die oberen Fortsätze schmal, der untere sehr kurz.

Am Kopfabschnitt weder Warzchen noch Stirnfortsatz.

Die Gürtel mässig breit, aus kleinen, fast gleichgrossen

Wärzchen gebildet, die vorderen bisweilen etwas kleiner.

Papillen nicht auffällig, farblos, kaum gewölbt.

Vorderstigmen mit 2 fast gleichlangen Hörnern, ca. 10—14

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN, 293

Knospen. Hinterstigmen mit ca. 16—21 Knospen in 2 gleichen

Hörnern, bisweilen auch eine grössere Anzahl, so bis 26

(aus Pastinaca, Castricum).

Puparium schwarz, vorn etwas breiter als hinten, mit mässig

deutlichen Einschnitten. Träger der Hinterstigmen kurz stab-

förmig, nach unten etwas breiter, ziemlich stark vorragend.

Vorderstigmen sehr klein.

Blattgänge an Heracleum sphondylium: Amsterdam, ver-

puppt 24 Juni, Im. ca. 26 Juli; Diemen, Sept., Im. Mai des

folgenden Jahres; Nieuwersluis, verpuppt ca. 5 Aug., Im.

24 Aug.—1 Sept.

An Heracleum persicum Dess.: Amsterdam, verpuppt ca.

9 Juni, Im. 2—6 Juli.

An Pastinaca sativa: Castricum, verpuppt 18 Juli, Im. 10

Aug.; Linschoten, verpuppt ca. 3 Juni, Im. 30 Juni.

GOUREAU. Mémoire pour servir à l’histoire des diptères

dont les larves minent les feuilles des plantes. Ann. Soc.

Ent. France (2)19, 01861, p. 147, Taf. 5,01X.

HEEGER. Neue Metamorphosen einiger Dipteren. Sitzber.

math. nat. CI. k. Akad. Wiss. Wien. Bd. XXXI, 1858, p. 297.

(Als Ph. affinis, aus Pastinaca sativa, wohl eher = sphondylit

oder vielleicht die von HENDEL als Ph. pastinacae abge-

trennte Art).

MEIJERE, J. C. H. DE. Über zusammengesetzte Stigmen

bei Dipterenlarven. Tijdschr. v. Entom. 38, p. 31 (als PA.

heraclei KLTB.).

*Phytomyza succisae HERING.

Puparium gelbweiss, vom Typus der atricornis-Gruppe,

also vorn etwas breiter als hinten, die Einschnitte deutlich,

Vorderstigmen kurz V-förmig vorragend, Hinterstigmen klein,

getrennt, beide mit mehreren Knospen, aber mit wenig

erweiterter Filzkammer. Lange 2 mm.

Aus Blattminen an Succisa pratensis (Berlin, HERING leg.).

HERING. Drei neue Arten der blattminierenden Agromy-

ziden. Deutsch. Ent. Zeitschr. 1922, p. 425.

Phytomyza tanaceti HENDEL.

Diese Art sieht sowohl als Larve wie als Imago der Phyt.

albiceps sehr ähnlich. Ich hatte sie nach der Larve denn

204 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

auch zuerst von a/biceps abgetrennt. Die oberen Fortsätze

des Schlundgerüstes sind schmäler und mehr ins Gelbbraune

ziehend; die Zahl der Knospen an den Hinterstigmen ist

etwas kleiner (16—18); die Vorderstigmen sind kürzer zwei-

hörnig.

Ich züchtete diese Art aus Achillea millefolium. Amster-

dam, am 16' October verpuppt, wurde das Pup. den 13te

Januar des folgenden Jahres ins geheizte Zimmer übertragen;

am rte Februar erschien die Imago. Larven fand ich an

derselben Pflanze auch zu Haarlem und Leimuiden, wahr-

scheinlich alle zu vorliegender Art gehòrig.

*Phytomyza thalictri ROUG. ESCHERK.

In dem Aufsatz von ROUGEMONT und ESCHERKÜNDIG:

Details biologiques sur la Phytomyza du Thalictrum, Mitteil.

schweiz. entom. Ges. 12, 1912, p. 82—87, finden sich auch

kurze Angaben iber Larve und Puparium dieser Art, welche

in den Blumen van Thalictrum lebt. Die Larve ist weisslich,

mit schmalen oberen Anhangen am Schlundgerüst. Das Pupa-

rium ist gleichfalls in den befallenen Blumen zu finden, es

ist tropfenförmig, die Hinterstigmen bilden zwei tellerförmige

Rosetten. Es ist glatt, in durchfallendem Lichte schòn gold-

braun, das Hinterende stumpfer.

Phytomyza thysselini HENDEL. Fig. 120.

Mundhaken schwarz, je mit 2 Zahnen, je der vordere

grösser. Schlundgerüst schwarz, die oberen Fortsätze mässig

schmal. gleichfalls fast schwarz. Über der Sinnesgruppe kein

Stirnfortsatz und kein Wärzchenband, wohl Wärzchen zu beiden

Seiten der Mundhaken vorhanden. Warzengürtel mässig breit

mit zahlreichen dreieckigen Wärzchen, je die hinteren ein

wenig grösser und etwas weiter auseinander. Papillen nicht

auffallig.

Vorderstigmen mit 2 gleichgrossen Hornern, mit ca. 12-14

Knospen. Hinterstigmen länglich oval, mit 2 gleichen Hôrnern

und ca. 22 Knospen. Hinterende abgestutzt, nackt.

In Gangminen an Thysselinum palustre: Amsterdam, Juli; .

Kortenhoef.

Das Puparium sieht dem von /%. chaerophylli ähnlich, ist

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 295

also kurz und relativ breit, stark gewölbt; es ist aber nicht

schwarz, sondern glänzend braun, im ganzen zarter.

HENDEL, FR. Blattminierende Fliegen, 4t* Beitr. Deutsch.

Entom. Zeitschr. 1923, p. 387.

Fig. 120. Phytomyza thysselini HEND. a, 6 aus Thysselinum palustre;

e, f aus Berula angustifolia; g, 3 aus Pimpinella magna;

a, c, e, g Vorder-, db, d, f, A Hinterstigmen.

Gangmine an Pimpinella magna, Nieuwkoop, August;

Valkenburg (L.), verpuppt 26 Juni, Im. 16 Juli.

Gangmine an Berula angustifolia, Valkenburg (L.), August.

Phytomyza tridentata Löw. Fig. 121.

Mundhaken schwarz, je mit 2 Zähnen, welche alternieren.

Kein Stirnfortsatz und keine Wärzchen am Kopfabschnitt

vorhanden. Schlundgerüst relativ lang, die oberen Fortsätze

wenig gebogen, an der Wurzel schwarz, nach hinten braungelb.

Warzengürtel schmal, aus farblosen, dicht gelagerten und

oft Reihen bildenden, abgerundeten Wärzchen gebildet ;

hintere Gürtel etwas breiter. Prothorax dorsal median in

seiner ganzen Länge mit Längsbinde von ebensolchen Wärz-

chen. Papillen nicht auffällig. Vorderstignien mit 2 kurzen,

gleichgrossen Hörnern und mit ca. 12 sitzenden Knospen.

296 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

Hinterstigmen schmal, mit ca. 20 Knospen in unregelmäs-

sigem Bogen. Hinterende abgerundet, nackt.

In blasenförmigem Gang an der Blattspitze von Salix,

Amersfoort, Juli.

In Populus, Blattblasen (Deutschland, HERING leg).

HENDEL, FR. Blattminierende Fliegen, 4'er Beitr. Deutsch.

Ent. Zeitschr. 1923, p. 394. — Bemerkungen über die Imago.

Phytomyza tripoli DE MEI. Fig. 122.

Puparium leer blass braungelb, oval, mit ziemlich deut-

lichen Segmentgrenzen. Gürtel breit mit kleinen schwarzen

Wärzchen von dreieckiger Gestalt, meistens zerstreut, nament-

lich hinten mehr in Reihen angeordnet, die hinteren im

Gürtel meistens auch etwas grösser. Papillen nicht auffällig.

721a

Fig. 121. Phytomyza tridentata Low. a, 6 Vorderstigmen,

c d Hinterstigmen.

Fig. 122. Phytomysa tripolii DE MEJ. a Vorder-, à Hinterstigma

des Pupariums,

Hinterstigmen weit auseinander, kurz vorragend, mit 12 Knos-

pen in einem Bogen, das obere Horn etwas kiirzer. Hinter-

ende schwach gewölbt, ohne Wärzchen, auch die Analgegend

nackt; hier zu beiden Seiten ein dreieckiges Läppchen.

Vorderstigmen mit ca. 12 Knospen, kurz zweihörnig, mit

2 gleichen Hörnern.

In Blattminen an Aster tripolium.

MEIJERE, J. C. H. DE. Verzeichnis der holländischen Agro-

myzinen. Tijdschr. v. Entom. LXVII, 1924, p. 148.

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 297

Phytomyza varipes MACQ. Fig. 123.

Larven kurz und gedrungen, namentlich die Oberseite

relativ stark gewölbt; weiss bis gelblich.

Mundhaken schwarz, relativ kurz, von gleicher Grösse, je

mit 2 ungleich grossen Zähnen. Schlundgerüst schwarz,

relativ kurz, auch das ungefähr gerade unpaare Stück

kurz, die oberen Fortsätze wenig gebogen, in der Wurzelhälfte

nach oben etwas flügelförmig verbreitert, die unteren Fort-

sätze halb so lang wie die oberen. Am Kopfabschnitt keine

Wärzchen. Prothorakalgürtel dorsal und an den Seiten ent-

wickelt; dorsal die Wärzchen in Querreihen, an den Seiten

weniger regelmässig angeordnet, die Wärzchen nicht gross,

kurz dreieckig. Warzengürtel schmal, aus wenigen Reihen

dreieckiger Wärzchen gebildet, welche ziemlich unregelmässig

Fig. 123. Phytomyza varipes MACQ. a Schlundgerüst, 5 Vorder-,

c Hinterstigma.

in Quergruppen oder längeren Reihen angeordnet sind,

stellenweise auch zerstreut, im allgemeinen nicht dicht auf

einander. Nach hinten zu werden die Wärzchen auch an den

Seiten viel weniger zahlreich, runder und weniger gefärbt.

Prothorakalstigmen mit 2 gleichgrossen Hörnern, zusammen

ca. I2 Knospen. Hinterstigmen oval, mit ca. 25 länglichen

Knospen in geschlossenem Kreise. Hinterende abgerundet,

nackt.

In Samen von Rhinanthus major, Noordwijk, Juli, ins

Zimmer 15 Januar, Im. Mitte April; in Rhinanthus major-

Fruchtknoten, zwischen den noch grünen Samen, Mitte Juni,

Heumen.

KALTENBACH. Die Pflanzenfeinde in der Klasse der Insekten.

1874, p. 467 (an Rhinanthus minor).

Puparium glänzend schwarz, relativ breit, in der Mitte am

298 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

breitesten, etwas abgeflacht, oben und unten gewölbt, die

Einschnitte wenig deutlich. Vorderstigmen weit auseinander,

sehr klein; auch die Hinterstigmen weit von einander ent-

fernt, sehr kurz vorragend; Anus als rundliches Grübchen.

Phytomyza vitalbae KALT. Fig. 124.

Mundhaken schwarz, mit je 2 Zähnen, welche alternieren.

Schlundgerüst schwarz, obere Anhänge mässig breit, sehr

wenig gebogen, der untere halb so lang. Ein kurzer, kolben-

förmiger Stirnfortsatz vorhanden. Am Kopfabschnitt keine

Wärzchen.

Gürtel mässig breit, aus fast gleichgrossen, kleinen, drei-

eckigen Wärzchen gebildet, welche wenig oder nicht spitz

sind. Papillen nicht auffällig. Vorderstigmen klein, knopf-

förmig, mit ca. 5 Knospen. Hinterstigmen oval, mit ca. 10

fast sitzenden Knospen. Hinterende abgerundet, nackt.

Puparium blassgelb, glänzend, mit deutlichen Ringgrenzen,

nach vorn hin erweitert, 1.5 mm lang.

Fig. 124. Phytomyza vitalbae KALT. a, c Vorderstigmen,

b, d Hinterstigmen.

Gangmine an Clematis vitalba: Amsterdam; Valkenburg (L.),

verpuppt ca. 5 Juli, Im. 19— 20 Juli. Utrecht, Juli (BALFOUR V.

BURLEIGH leg.); in einer Clematis aus Californien (HERING leg.).

Die Minen fangen meistens in der Nähe der Blattspitze

an, verlaufen längs dem Rande nach unten, entfernen sich

zuletzt von demselben. Sie liegen oberseits, die Larve verlässt

die Mine unterseits.

Von der ranunculi-Larve ist obige namentlich durch die

weniger zahlreichen Stigmenknospen verschieden.

KALTENBACH. Die Pflanzenfeinde aus der Klasse der In-

sekten, 1874, (p. 4%

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 299

Phytomyza xylostei ROB. DESV.

In GOUREAU’s Abhandlung: Mémoire pour servir à l’histoire

des Diptères, dont les larves minent les feuilles des plantes,

et à celle de leurs parasites (Ann. Soc. Entom. France (2)

9, 1851), finden sich p. 145 Angaben über diese bis jetzt

nicht näher bekannte Art. Die Larve soll sehr früh erscheinen,

schon in den ersten Tagen von Marz, die Mine bildet eine

kleine Blase, das zartgrüne Puparium liegt im Blatte und

eine Imago erschien schon am 10% April. Die zugehörige

Abbildung Taf. 5, Fig. VII, gibt über die Larve nichts nähe-

res. Wie ich auch in meinem Verzeichnis der holländischen

Agromyzinen, p. 145, angab, bleibt die Art einstweilen

zweifelhaft.

Phytomyza sp. Fig. 125.

Larve weiss, 3 mm lang. Mundhaken schwarz, nicht lang,

je mit 2 Zahnen, diese alternierend; obere Anhange braun.

Über der Sinnesgruppe ein schmales Band von Wärzchen,

auch unter und zu beiden Seiten der Mundhaken sehr kleine

Wärzchen. Warzengürtel ziemlich breit, aus sehr kleinen,

fast gleichgrossen, dreieckigen Wärzchen gebildet, welche

abgerundet oder doch wenig spitz und wenig gefärbt sind,

Fig. 125. Phytomyza sp. aus Aster tripolium. a Vorder-, à Hinterstigma.

meistens zerstreut angeordnet. Vorderstigmen ziemlich gross,

oval, mit zahlreichen, mehr als 20, zerstreuten Knospen.

Auch die Hinterstigmen gross, die zahlreichen (mehr als 30)

Knospen in mehreren Radien. Hinterende abgerundet, nackt.

In Blattgängen an Aster tripolium: Amsterdam, nahe dem

Strande der Zuiderzee, Ende September und Anfang October

die Larve.

300 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

Cerodonta ROND.

Über die Biologie dieser Gattung war bis vor kurzem in

Europa nur erst wenig bekannt geworden; auch in HENDEL’s

Prodromus wird gar keine Wirtpflanze aufgeführt; im Nach-

trag (Arch. Naturg. 88, 1922, p. 176) findet sich die Angabe,

dass HERING die Art aus Phragmites communis erhielt;

näheres entging der Beobachtung. Die ausführlichste Mit-

teilung über die Biologie dieser Gattung ist zweifelsohne:

LUGINBILL und URBAHNS, The spike horned leaf-miner, an

enemy of grains and grasses, Bull. Un. Stat. Dept. Agricult.

No. 432, 1916. Die Autoren bezeichnen die von ihnen unter-

suchte Fliege als Cerodonta dorsalis LOEW, geben aber gleich-

zeitig an, sie sei synonym mit C. denticornis PANZ., was wohl

nicht der Fall ist. Auch MALLOCH hat dorsalis Low als

besondere Art.

Aus ihren Mitteilungen geht hervor, dass die Larve in einer

Anzahl Gramineen, auch in Getreide miniert. Gräser werden

aber bevorzugt und unter diesen im besonderen Panicum.

Die schmalen Minen verlaufen in den Blättern meistens von

oben nach unten, öfters ihre Richtung etwas ändernd und

dadurch unregelmässig und eckig. In älteren Getreideblät-

tern wird das ganze Larvenleben im Blatte verbracht, bei

jüngeren und kleineren Blättern genügen diese nicht und

geht die Larve in den Stengel über, wodurch bei Massen-

befall grösserer Schaden verursacht werden kann. Die Ver-

puppung findet am unteren Ende der Mine statt, gewöhnlich

in der Blattscheide.

Es kommen mehrere Generationen im Jahre vor, von 3,

bis, in Californien, 8. Die ı'* und 2* Generation sind im

allgemeinen gut definiert, die folgenden greifen über einander,

sodass alle Stadien gleichzeitig vorhanden sein können. Die

Beschreibung von Larve und Puparium ist kurz gehalten,

der genaue Bau von Schlundgerüst und Stigmen geht daraus

nicht hervor. Die Larven sind schmutzig weiss, relativ schlank

cylindrisch, am Vorderende etwas dicker. Die Warzengürtel

bilden „Slender areas of microscopic spinous processes”. Das

Hinterende ist abgestutzt. Nach den Figuren auf Tafel I

sind die Vorderstigmen zweihörnig, mit kürzerem Hinterhorn

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 301

und nicht zahlreichen Knospen, auch die Hinterstigmen mit

wenigstens 4 Knospen. Das Puparium ist ziemlich langge-

streckt, nach vorn hin etwas breiter, Einschnitte deutlich.

Die Stigmen ragen nicht besonders stark vor, die vorderen

sind nach der Abbildung kurz, ziemlich weit von einander

entfernt, nicht V-förmig senkrecht hervorragend, wie bei

den im Blatte verpuppenden Phytomyzen; die Einschnitte

sind deutlich.

Auch FROST, A study of the leaf-mining Diptera of North

America, 1924, erwähnt p. 57 eine Cerodonta-Larve, angeb-

lich von C. femoralis MEIG. = dorsalis LOEW. Die Vorder-

stigmen sollen „five stigmatal openings” besitzen, also weniger

als bei der von mir beschriebenen Art. Offenbar ist derselbe

Getreide- und Grasminirer gemeint, wie in der Arbeit von

LUGINBILL und URBAHNS. C. femoralis MG. ist nach HENDEL’s

Prodromus ein Synonym von /ulvipes MEIG.

Dass Cerodonta denticornis PANZ. in Gefangenschaft in

Grasblatter Bohrlöcher macht, hatte ich schon öfters beobach-

tet. Ferner kann ich bemerken, dass in einer Sendung von

aus Hafer geziichteten Agromyzinen, welche ich aus Schweden

erhielt, auch ein Exemplar der var. wigroscutellata STROBL

dieser Art vorhanden war.

Erst vor kurzem lernte ich die Larven und Puppen der

denticornis näher kennen und züchtete sie aus Holcus mollis.

Cerodonta denticornis PANZ. Fig. 126.

Larve relativ lang und diinn, weisslich, nur wenig gelblich.

Mundhaken kurz und breit, dreieckig, ungleich gross, je mit

2 Zahnen, die vorderen Zahnen alternierend, die beiden

hinteren nur wenig. Schlundgeriist relativ lang, auch der

unpaare Abschnitt ziemlich lang, gerade, der obere Fortsatz

bis zum Ende ziemlich breit, der untere kiirzer. Die Fort-

sätze nach der Spitze zu heller, braun, namentlich der untere,

im übrigen ist das Schlundgeriist schwarz. Oberhalb der

Sinnesgruppe findet sich median ein Band von dunklen,

an der Spitze etwas hakenförmig umgebogenen, Härchen,

zu beiden Seiten des hinteren Endes der Mundhaken eine

Gruppe von dunklen, dreieckigen Wärzchen, z. T. in Quer-

gruppen oder Reihen.

302 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

Die weiteren Warzchengiirtel sehr wenig auffällig, aus

kleinen, sehr wenig vorragenden, kurz schuppenförmigen Wärz-

chen bestehend, die auch wenig gefärbt sind. Jeder Gürtel

besteht vorn und hinten aus einigen Reihen dergleicher

Wärzchen, in der Mitte findet sich ein warzenloses Band.

Fig. 126. Cerodonta denticornis PANZ. a Vorderende, à Vorder-,

c, d Hinterstigma.

Das hintere Band ist je am breitesten, die Wärzchen des

vorderen Bandes sind nach vorn gerichtet. Es sind 6 gut

entwickelte Gürtel vorhanden, am rtee—6ten Hinterleibsring.

Die Vorderstigmen sind relativ gross, zweihörnig, mit ca.

12 Knospen, welche gruppenweise auf ziemlich langen Trägern

angeordnet sind. Auch in den länglichen Hinterstigmen stehen

die ca. 15 Knospen in einigen Gruppen, sodass ein eigener

Typus gebildet wird. Hinterende gerade abgestutzt.

Puparium gelb, relativ schmal, nach hinten allmählich etwas

verschmälert. Vorderstigmen bei oberer Ansicht als 2 ge-

kriimmte Stäbchen, mit der concaven Seite einander zuge-

wandt. Hinterstigmen dicht beisammen auf gemeinsamem

Träger. An den hinteren Ringen ist von den Gürteln wenig zu

erblicken. Die Minen verlaufen im Blatte nach unten zu, sind

von unregelmässiger Gestalt, öfters etwas verschiebend oder

geschlängelt, und verbreitern sich im Blatte wenig; späterhin

findet man die Larve in der Scheide, wo, wenigstens bei

Holcus mollis, auch die Puparien zu finden sind.

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 303

In Blattgangminen an Holcus mollis, Amsterdam, Anfang

August, die Imago in der 2'en Hälfte von August erscheinend.

NACHSCHRIFT.

In dieser Nachschrift erwahne ich zunächst eine für unser

Thema besonders wichtige Arbeit des amerikanischen For-

schers S. W. FROST. Dann folgen (p. 305) ein paar Zusätze zu

den im 1%" Teil meiner Arbeit abgehandelten Gattungen.

Die ausführliche Arbeit von S. W. FROST, A study of the

leaf-mining Diptera of North America, Cornell Univ. Agr.

Exp. Stat. Mem. 78, 1924, konnte ich im 1 Teil meiner

Abhandlung noch nicht berücksichtigen. Sie enthält auch

über die Agromyzinen manches Interessante und auch die

Mitteilungen über die Larven sind eingehender als bis jetzt

gewöhnlich der Fall war. Wegen der Unsicherheit der älteren

Bestimmungen scheinen mir indessen die vom Autor aufge-

führten Angaben in vielen Fällen nicht genügend zuverlässig

und zu wenig kritisch beurteilt. Dadurch ist namentlich die

auf p. 133 der Arbeit anfangende Liste: „a list of the leaf-

mining Diptera of the world, and their host plants”, nur

mit grosser Vorsicht zu benutzen, weil sie offenbar viele

Unrichtigkeiten enthalten muss. Es sind bei den Agromyzinen

nun einmal fast alle ältere Bestimmungen zu misstrauen;

Ähnliches gilt natürlich für die Angaben bei den einzelnen

Species. Hierunter sind mehrere, die nicht aus Europa be-

kannt sind, z. T. handelt es sich um auch in Europa vertretene

Arten. Hier tut sich natürlich die Frage auf, in wieweit

wirklich dieselbe Art gemeint ist wie bei uns. Für manche

erscheint dies sicher, weil dem Autor öfters europäische

Stücke zum Vergleich zur Verfügung standen.

Über folgende möchte ich hier noch einige Bemerkungen

machen:

p. 44, Agromyza fragariae MALL. Ist wahrscheinlich iden

tisch mit Agr. spiraeae KALT., welche auch bei uns an

Fragaria gefunden wurde.

p. 45, dgromyza laterella ZETT., aus Iris versicolor, stimmt

nicht mit unserer Iris-Fliege (Dizygomyza „morosa MG.”

in HENDEL’s Prodromus), zu welcher HENDEL damals

304 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

laterella ZETT. als Synonym stellte. Nach neueren An-

sichten dieses Forschers ist »zorosa MEIG. eine an Poa

minierende Art; unsere Iris-Fliege muss zraeos R. D.

heissen, während er als die richtige /aterella ZETT. eine

in Carex minierende Fliege betrachtet. Dann ist aber

die ,,/aterella ZETT.” von FROST sicherlich nicht damit

identisch, ebensowenig wie mit zraeos KR, D.

p. 52, Agromyza pusilla MG. Unter diesem Namen wird die

ganze pusilla-Gruppe, nebst z. B. auch ordona, aufgeführt.

Die Larve soll an den Hinterstigmen 6 Tüpfel aufweisen.

Es wird nicht angegeben aus welcher der vielen angeb-

lichen Wirtpflanzen die untersuchte Larve herkömm-

lich war.

p. 53, Agromyza reptans FALL. Ist nach den Angaben über

die Larve wohl dieselbe Art wie bei den europäischen

Autoren, sodass diese Angaben sich wohl auf die Urtica-

Larve beziehen. Ausserdem ist indessen eine Anzahl

ganz anderer Pflanze als Wirte aufgeführt, so Arten

von Phragmites, Stellaria, Onobrychis, Helianthus, selbst

Zuckerrohr, sodass hier doch wahrscheinlich andere

Arten (Agr. nigripes mit Verwandten?, oder Domomyzen?)

vorliegen, worauf auch der Name subuieripes, welche hier

als Varietätsname an reptans zugefügt wird, hinweist.

Ich méchte noch erwähnen, dass auf p. 38 als Gallen-

bildner Agr. tiliae COUD., schineri GIR. und webster? MALL.

aufgeführt werden. Die erste und dritte wurden von mir im

iten Teile, p. 210, nicht erwähnt, wohl, p. 248, die Agr. #iliae.

Auch die Iris-Fliege (,, Agr. Zaterella”) macht bisweilen Gallen.

Angaben iiber Larven finden sich bei den folgenden Arten:

Agromyza allecta MEL. (p. 39), borealis MALL. (p. 41), fraga-

riae MALL, (p. 44), laterella ZETT. \p. 45), melampyga LOEW

(p. 47), parvicornis LOEW (p. 48), platyptera LOEW var. coro-

nata LOEW (p. 49), pusilla MG. (p. 51,) reptans FALL. var.

subnigripes MALL. (p. 53); Cerodonta femoralis MG. (p. 57),

Phytomyza albiceps MG. (p. 65), aquifolii GOUR. (p. 66), chry-

santhemi Kow. (p. 70), Zlicis CURT. (p. 77), obscurella var.

nigritella ZETT. (p. 81), Plantaginis R.D. (p. 82). —

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 305

“Agromyza bicophaga HERING. Fig. 127.

Obere Fliigel der oberen Fortsätze wenig gebogen, dicht

neben den unteren. Warzengiirtel relativ breit, bis nahe dem

Hinterende auch dorsal noch ziemlich entwickelt, am letzten

Segment ventral nicht unterbrochen; die Wärzchen zerstreut,

dreieckig, namentlich hinten in den Giirteln ôfters in Quer-

reihen oder -Gruppen. Auch über der Sinnesgruppe ein

Warzenband vorhanden. Vorderstigmen zweihörnig, mit 2

gleichen Hôrnern, diese zusammen mit ca. 14 Knospen.

ZU È

eM naar

12ja

Fig. 127. .1gromyza bicophaga HER. a Vorder-, 6 Hinterstigma.

Hinterstigmen mit 3 Knospen, welche lang und wie bei

Agr. Fohannae und Domomyza nana nach vorn gerichtet sind.

Aus Vicia tetrasperma (Berlin, HERING leg.).

*Agromyza lathyri HENDEL. Fig. 128.

Mundhaken schwarz, je mit 2 starken Zahnen, welche nur

wenig alternieren. Schlundgeriist nur vorn schwarz, die Fort-

sätze gelbbraun, der untere Flügel des oberen Fortsatzes

nach hinten allmahlich verbreitert, der obere Fliigel wenig

gebogen, die beiden Fliigel dicht neben einander. Am Kopf-

abschnitt keine Warzchen, wohl solche am Vorderrand des

Fig. 128. Agromyza lathyri HEND. a Vorder-, à, c Hinterstigma.

Prothorax, auch dorsal. Die übrigen Warzengürtel ziemlich

schmal, aus dreieckigen Wärzchen bestehend, je die hinteren

Warzen im allgemeinen etwas kleiner und mehr in Quer-

reihen angeordnet, Vorderstigmen deutlich zweihörnig, die

306 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

beiden Hörner zusammen mit ca. 16 Knospen. Hinterstigmen

eigentümlich, mit zahlreichen Knospen, ringsum die Knospen-

strahlen nach vorn gerichtet, an der medianen Seite jedoch

eine mittlere Region ohne Knospen. Hinterende nackt.

Aus Lathyrus latifolius (Berlin, HERING leg.).

Dizygomyza semiposticata HEND. Fig. 129.

Mundhaken schwarz, relativ lang, je mit 2 Zähnen, welche

alternieren. Am Schlundgerüst der unpaare Abschnitt lang,

fast gerade, an der Oberseite etwas concav; auch die Fort-

sätze schwarz, der obere ziemlich schmal, bis hinten gleich-

breit. Über der Sinnesgruppe median eine Region mit dichten,

sehr kurzen, haarähnlichen Warzchen. Am Prothorax unten

ein konischer Fortsatz; an diesem Ring vorn fast ringsum

ein schmales Warzenband, die Wärzchen klein, in Quer-

gruppen, meistens abgerundet oder abgestutzt. An den übrigen

Ringen die Wärzchen wenig entwickelt, nur an den Seiten

zeigen sie vorn eine zellenartige Felderung, die Zellen kaum

Fig. 129. Disygomyza semiposticata HEND. a Vorder-, 4 Hinterstigma.

gewölbt, in mehreren Reihen einander berührend; die beiden

hinteren Gürtel, die des 6' und 7ter Abdominalsegments,

am breitesten, jedoch auch noch ziemlich schmal. Vorder-

stigmen klein, kurz zweihörnig, mit ca. 14 Knospen. Hinter-

stigmen sehr eigentümlich, als nach unten gebogene Hörner

vorragend, je mit 3 Knospen, die beiden vorderen als gewölbte

Stellen vorragend, die 3'° an der Spitze. Hinterende abgestutzt.

Aus Carex hirta (Hermsdorf, Deutschland, HERING leg.).

HERING, M. Minenstudien VI. Zeitschr. Morphol. Ökol. d.

Tiere IV, 1925, p. 534 (als Dez. caricis HER.).

Minenstudien VII. Ibid. V, 1926, p. 480, 482. ==

Abbildung des Pupariums.

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN, 307

Nach den Figuren von FROST, A study of the leaf-mining

Diptera of North America, Cornell Univ. Agr. Exp. Stat.

Mem. 78, Taf. XI, Fig. 7 und 12, zeigen die Hinterstigmen

von Agromyza borealis MALL. (aus Impatiens) und von einer

noch unbestimmten Art aus Cyperus acuminatus ähnlichen

Bau wie bei semzpostzcata.

Dizygomyza morosa MG.

Nach HERINGs neuesten Untersuchungen (Minenstudien VII,

Zeitschr. Morph. Okol. d. Tiere V, 1926, p. 472, 484) um-

fasst Dez. „morosa” in HENDELs Prodromus eine ganze Reihe

von Arten. Die in Iris lebende muss jetzt Dzs. zraeos ROB. DESV.

heissen. In derselben Arbeit finden sich Abbildungen der

Puparien der echten zorosa MG. aus Poa compressa (p. 474,

482), von Zaterella ZETT. (aus Carex hirta und arenaria, p. 482)

und von Diz. luctuosa Mg. (aus Carex hirta, p. 478, 482).

Liriomyza virgo ZETT.

Die eigentümliche Larve dieser Art wurde im ersten Ab-

schnitt, p. 292, beschrieben. Bei Ph. cicutae finden sich

noch einige Mitteilungen nach Angaben HERINGs über die

Befestigung des Pupariums an der Wirtpflanze, Equisetum

palustre L.

308 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

Teil I erschien in Tijdschr. v. Ent. LXVIII,

Il ibid LES

A. Nach den Dipterennamen angeordnet.

DES albitarsis Mg. I. 216.

— allecta Mel, II, 304.

—— anthracina Mg. 1. 217.

—— bicophaga Her. II. 305.

— — borealis Mall. II. 304.

—— ferruginosa v.d. W. I, 217.

—— flaviceps Fall. I. 219.

—— flavipennis Hend. I. 220.

— — fragariae Mall. II. 303, 304.

—— Heringi de Meij. I. 220.

—-- humuli Her. I, 222.

—— Johannae de Meij. I. 223.

—— lantanae Frogg. I. 253.

—--— laterella Zett. II. 303, 304.

—— lathyri Hend. II. 305.

—— de Meijerei Hend. I. 225.

—— melampyga Lôw II. 304.

—— nigripes Mg. I. 226.

—— parvicornis Low II. 304.

—— phragmitidis Hend. I. 228.

—— platyptera var. coronata Low

—— pruinosa Coq. I. 261.

—— pruni Gross. I. 260.

—— pusilla Mg. 304.

—— reptans Fall. I. 228.

—— —— var. subnigripes II. 304.

—— rufipes Mg. I. 230.

—— salicina Hend. I. 231,

—— Schineri Gir. II. 304.

—— spiraeae Kalt. I. 231.

—— tiliae Coud. I, 248, II. 304.

——- Websteri Mill. II. 304.

—— sp. I. 233, 234.

II. 309.

Cerodonta denticornis Panz. II. 301.

—— femoralis Mg. II. 301, 304.

—— fulvipes Mg. IL 301.

Dizygomyza approximata Hend, I.

—-- artemisiae Kalt. I. 255.

—— atra Mg. I. 255.

—— bellidis Kalt. I. 257.

— — bimaculata Mg. I. 258.

—— carbonaria Zett. I. 259.

—— flavifrons Mg. I. 261.

—— hilarella Zett. I. 262.

—— iraeos R.D. II. 304, 307.

-—— labiatarum Hend. I. 263.

lamin kKalt. 142647

——- lateralis Macq. I. 265.

—-- laterella Zett. II. 304, 307.

—— luctuosa Mg. II. 307.

—— morio Bri. I. 266.

— — morosa Mg. I. 266, II. 304, 307.

(IL. 304.

[254.

Dizygomyza aff. morosa Mg. I. 267.

—— posticata Mg. I. 269.

—— pygmaea Mg. I 269.

—— semiposticata Hend. II. 306.

—— verbasci Bché. I. 270.

Domomyza ambigua Fall. I. 236.

—— frontella Rond. I. 237.

—— mobilis Mg. I. 238.

—— nana Mg. n 238.

—— niveipennis Zett. I, 239.

—— sp. I. 240.

Liriomyza amoena Mg. I. 276.

—— artemisicola de Meij. I. 285.

—— equiseti de Meij. I. 281.

—— fasciola Mg. I. 283.

—— —— subsp. bellidis de Meij.

[[. 284, II. 309.

—— —— —- eupatorii Kalt. I, 283.

—— flaveola Fall. I. 271.

—— graminicola de Meij. I. 280.

—— hieracii Kalt, I. 279.

—— —-— subsp. tanaceti de Meij.

—— impatientis Bri. I, 272. [I. 280.

—— leguminosarum de Meij. I. 282.

—— ononidis de Meij. I. 278, 291.

—-— orbona Mg. I. 273.

—— ornata Mg. I. 273.

—— ptarmicae de Meij. I. 286, 291.

—— puella Mg. I. 274.

—— pusilla Mg. s.1. I. 274, II. 304.

—— —— —— s.str. I. 276, 291.

—— pusio Mg. I. 277.

—— strigata Mg. I. 278.

—— urophorina Mik I. 293.

—— variegata Mg. I. 291.

—— virgo Zett. I. 292, II. 307.

Melanagromyza aeneiventris Fall.

[E 24%

—— dolichostigma de Meij. I. 248.

—— Gibsoni Mall. I. 243.

— — lappae Low I. 243.

—— phaseoli Coq. I. 248.

—— ricini de Meij. I. 248.

—— Schineri Gir. I. 245.

—-— simplex Loew I. 245.

—— simplicoides Hend. I. 246.

--— sojae Zehntn. I. 248.

— Weberi de Meij. I. 248.

i glechomae Kalt. II. 230.

— — lateralis Fall. II. 231.

—— lonicerae Kalt. II, 228. Anm.

DIE LARVEN

Napomyza salviae Her. II. 233.

—— xylostei Kalt. II. 233.

Ophiomyia curvipalpis Zett. I. 249.

—— lantanae Frogg. I. 253.

—— melandryi de Meij. I. 251.

—— pinguis Fall. I. 249.

—— sp. I, 252.

Phytagromyza hendeliana Her. II. 228.

—— lonicerae Kalt. II. 228. Anm.

—— similis Bri. II. 229.

Phytomyza abdominalis Zett. II, 238.

aconiti Hend. II. 238.

affinis Fall. II. 239.

agromyzina Mg. II. 241.

albiceps Mg. II. 241. _

albimargo Her. II, 242.

anemones Her. II. 243.

angelicae Kalt. II. 243.

angelicivora Her, II. 244.

anthrisci Hend. II, 244.

aquilegiae Hard. II. 245.

astrantiae Hend. II. 246.

- atricornis Mg. II. 247.

avenae de Meij. II. 251.

Brischkei Hend. IL. 252.

chaerophylli Kalt. II. 253.

cicutae FHend. Il. 253.

cinerea Hend. II. 254.

afcisiHend,.Jl,255:

conyzae Hend. II. 256.

crassiseta Zett. II. 257.

cytisi Bri. Il. 258.

facialis Kalt. II. 259.

flavicornis Fall. II. 259.

- flavofemorata Strobl II. 260.

gentianae Hend. II. 262.

hellebori Kalt. II. 262.

Hendeli Her. II. 262.

heringiana Hend. II. 263.

hieracii Hend. II. 263.

ilicicola Löw II, 264.

ilicis Curt. II. 264.

—— jacobaeae de Meij. (I. 267.

DER AGROMYZINEN.

309

Phytomyza lampsanae Her. II. 267.

lappae Gour. II. 268.

laserpitii Hend. II. 270.

luteoscutellata de Meij. IL, 270,

luzulae Her. II, 271.

matricariae Hend. II. 271.

melana Hend. II. 272.

milii Kalt. II, 272.

minuscula Gour. II. 273.

nepetae Hend. II. 275.

nigra Mg. II. 275.

nigritella Zett. II. 276.

obscura Hend. II. 278.

obscurella Fall. II. 278,

orobanchia Kalt. II. 279.

Pauli-Loewi Hend, II. 280.

periclymeni de Meij. II, 281.

plantaginis R. D. II. 282.

populi Kalt. II. 283.

pratensis de Meij. II. 284.

primulae R. D. II. 284,

pubicornis Hend. II. 285.

ramosa Hend. II. 286.

ranunculi Schr. II. 287.

rufipes Mg. II. 288.

saxifragae Her. II, 289.

scolopendri R.D. II. 289.

scotina Her. II. 290.

sedicola Her. Il. 290.

selini Her. II. 291.

solidaginis Hend. Il. 292.

sphondylii R. D. II. 292.

succisae Her. II, 293.

tanaceti Hend, II, 293.

thalictri Roug. Esch. II. 294.

thysselini Hend. II, 294.

tridentata Low II. 295.

tripolii de Meij. II. 296.

varipes Macq. II. 297.

vitalbae Kalt. II. 298.

xylostei.R. D. II.299.

sp. II. 299.

Pseudonapomyza atra Mg, II. 235.

B. Nach den Wirtpflanzen angeordnet.

Hier sind in erster Linie die in der vorliegenden Arbeit

erwähnten Wirtpflanzen aufgeführt, dazu auch einige, welche

nicht in derselben, dagegen wohl in meinem ,,Verzeichnis

der holländischen Agromyzinen”, Tijdschr. v. Ent. LXVII,

1924, genannt werden. Durch * sind die nicht aus Holland

stammenden Minen gekennzeichnet.

Achillea millefolium.

Liriomyza ptarmicae de Meij. (?) I. 286.

Phytomyza atricornis Mg. II. 249.

— — tanaceti Hend. II. 294.

310

Aconitum napellus.

Phytomyza aconiti Hend. II. 239.

Aegopodium podagraria.

Phytomyza angelicae Kalt. II. 244

—— obscurella Fall. II. 279.

——- pubicornis Hend. II. 286.

Agrimonia eupatorium.

Agromyza spiraeae Kalt. Holl. Agr.

[120.

Alnus glutinosa.

Agromyza albitarsis Mg. I. 216.

Anemone hepatica.

*Phytomyza abdominalis Zett, II. 238.

Anemone nemorosa.

*Phytomyza albimargo Her. II. 242.

*—_— anemones Her. II. 243.

*— — Hendeli Her. II. 263.

Angelica sylvestris.

Phytomyza angelicae Kalt. II. 243.

*#__ angelicivora Her: 11.2249.

—— obscurella Fall. II. 279.

Melanagromyza lappae Löw I. 244.

Anthriscus sylvestris.

Napomyza lateralis Fall. II. 232.

Phytomyza anthrisci Hend. ll. 245.

Antirrhinum maius.

Phytomyza atricornis Mg. II. 249.

Aquilegia vulgaris u.a.

Phytomyza aquilegiae Hard. II. 246.

—— minuscula Gour. II. 274.

Artemisia vulgaris.

Dizygomyza artemisiae Kalt. I. 255.

Liriomyza artemisicola de Meij. I. 285.

Phytomyza albiceps Mg. II. 242.

—— atricornis Mg. II. 249.

Asparagus.

*Melanagromyza simplex Lôw I. 245.

Asperula odorata.

*Dizygomyza morio Bri. I. 266.

Aster tripolium.

Dizygomyza bellidis Kalt. I. 258.

Liriomyza fasciola Mg. I. 287.

Melanagromyza aeneiventris Fall. I.

[242.

Phytomyza affınis Fall. II. 240.

—— tripolii de Meij. II. 296.

—— sp. Il. 299.

PROF. DR. T. €. H. DE MEIJERE,

Astrantia major.

*Phytomyza astrantiae Hend. II. 247.

Astragalus glyciphyllos.

*Liriomyza variegata Mg. I. 291.

*Avena sativa.

Domomyza sp. I. 240.

Phytomyza atricornis Mg. II. 249. 1)

—— avenae de Meij. II. 251. 1)

Pseudonapomyza atra Mg. II.

Ballota foetida.

Dizygomyza labiatarum Hend. Holl.

Bellis perennis. [Agr. 122.

Dizygomyza bellidis Kalt. I. 258.

Liriomyza fasciola subsp. bellidis

[de Meij: L 285 2 22103

Berula angustifolia.

Phytomyza thysselini Hend. II. 295.

Betula.

Agromyza albitarsis Mg. I. 216.

*— — pruinosa Coq. I. 261.

Brassica oleracea.

Phytomyza rufipes Mg. Il. 289.

Brassica napus.

Phytomyza atricornis Mg. II 248.

Brassica nigra.

Phytomyza atricornis Mg. II. 248.

Bupleurum falcatum.

*Phytomyza facialis Kalt. II. 259.

Calliopsis bicolor.

Phytomyza atricornis Mg. II. 249.

Caltha palustris.

Phytomyza nigritella Zett. IL. 277.

Carduus crispus.

Liriomyza strigata Mg. I. 279.

Melanagromyza aeneiventris Fall.

[122432

Phytomyza affinis Fall. II. 240.

—— atricornis Mg. II. 248.

Carex hirta.

*Dizygomyza semiposticata Hend.

Centaurea cyanus. [II. 306.

Phytomyza atricornis Mg. II. 249.

Centaurea scabiosa.

*Phytomyza cinerea Hend. II. 255.

1) Aus Schweden von Dr. Tullgren erhalten.

DIE LARVEN DER

Centaurea sp.

Phytomyza atricornis Mg. Il, 248.

Chaerophyllum temulum.

Phytomyza chaerophylli Kalt. II 253.

Chrysanthemum frutescens.

Phytomyza atricornis Mg. II. 248.

Chrysanthemum inodorum.

Napomyza lateralis Fall. II, 232.

Chrysanthemum leucanthemum.

Phytomyza atricornis Mg. II. 249.

Chrysanthemum maximum.

Liriomyza strigata Mg. I. 279.

Phytomyza atricornis Mg. II. 249.

Chrysanthemum sp.

Liriomyza strigata Mg. I. 279.

Phytomyza atricornis Mg. II, 248.

Cichorium endivia.

Liriomyza strigata Mg. Holl. Agr. 124.

Phytomyza atricornis Mg. II. 248.

Cichorium intybus.

Napomyza lateralis Fall. II, 232.

Ophiomyia pinguis Fall. I. 250.

Cicuta virosa.

*Phytomyza cicutae Hend. II. 254.

Cirsium arvense.

Phytomyza affinis Fall. II. 240.

—-— cirsii Hend. II. 255.

Clematis vitalba.

Phytomyza vitalbae Kalt. Il. 298.

Clematis sp.

Phytomyza vitalbae Kalt, II. 298.

Clinopodium vulgare.

*Phytomyza obscura Hend. Il. 278.

Colutea arborescens.

Liriomyza leguminosarum de Meij.

17282

Comarum palustre.

Agromyza spiraeae Kalt. Holl. Agr.

[120.

Convolvulus tricolor.

Phytomyza atricornis Mg. II. 248.

Cornus sanguinea.

Phytomyza agromyzina Mg. II. 241.

Cucumis sativus.

Phytomyza atricornis Mg. II, 249.

AGROMYZINEN. 3II

Cynoglossum officinale.

Agromyza rufipes Mg. I, 230.

Cytisus Adami.

Agromyza de-Meijerei Hend. I. 225.

Cytisus laburnum.

Agromyza de-Meijerei Hend. I. 225.

Phytomyza cytisi Bri. II. 258.

Dahlia variabilis.

Liriomyza strigata Mg. Holl. Agr. 124.

Phytomyza atricornis Mg. ll. 248.

Daphne mezereum.

*Dizygomyza approximata Hend,

[I. 254.

Dianthus barbatus.

Dizygomyza flavifrons Mg. Holl. Agr:

(122:

Delphinium.

Phytomyza aconiti Hend, Il. 239.

Diervillea trifida Mönch.

Phytomyza lappae Gour. (?) II. 269.

Dipsacus pilosus.

*Agromyza sp. I. 234.

Phytomyza ramosa Hend. II. 287.

Doronicum.

Liriomyza strigata Mg. Holl. Agr. 124.

Echium vulgare.

Phytomyza atricornis Mg. II. 249.

Equisetum arvense.

Liriomyza equiseti de Meij. I. 281.

*Equisetum palustre.

Liriomyza virgo Zett. I. 292, II. 306.

Eupatorium cannabinum.

Dizygomyza artemisiae Kalt. I. 255.

Liriomyza fasciola Mg. subsp. eupa-

[torii de Meij. I. 284.

—— strigata Mg. Holl. Agr. 124.

Melanagromyza aeneiventris Fall.

| [I. 243.

Phytomyza atricornis Mg. II. 249.

—— lappae Gour. II. 269.

*Euphorbia.

Liriomyza pusilla Mg. I. 276.

Ficaria ranunculoides.

Phytomyza ranunculi Schrk. II. 288.

Fragaria.

*Agromyza fragariae Mall, II. 303.

312

Fragaria vesca.

Agromyza spiraeae Kalt. I. 231.

Galeopsis tetrahit.

‘ Liriomyza fasciola Mg. subsp. eupa-

[torii de Meij. I. 284.

—— strigata Mg. Holl. Agr. 124.

Phytomyza atricornis Mg. II. 249.

Galium.

Liriomyza pusilla Mg. s.1.(?) I. 286.

Gentiana asclepiadea.

*Phytomyza gentianae Hend. II. 262.

Geranium pratense.

*Agromyza Heringi de Meij. I. 220.

Getreide.

Cerodonta femoralis Mg. (?) II. 301.

Dizygomyza lateralis Macq. I. 265.

Man vergl. auch Avena und Secale.

Glechoma hederacea.

Phytagromyza glechomae Kalt.

Gräser.

Agromyza nigripes Mg. I. 226.

Cerodonta denticornis Panz. II. 301.

Dizygomyza pygmaea I. 269.

Domomyza ambigua Fall. I. 236.

—— mobilis Mg. I. 238.

Liriomyza flaveola Fall. I. 271.

Liriomyza graminicola de Meij. I. 280.

—— milii Kalt. II. 273

—— nigra Mg. Il. 276.

Pseudonapomyza atra Mg. II. 235.

Helleborus.

Phytomyza hellebori Kalt. II. 262.

Helianthus annuus.

Phytomyza atricornis Mg. II. 248

[und Holl. Agr. 127.

Helichrysum.

Phytomyza atricornis Mg. Holl. Agr.

127.

Heracleum persicum.

Phytomyza sphondylii II. 293.

Heracleum sphondylium.

Melanagromyza lappae I. 244.

Phytomyza sphondylii II. 293.

Hesperis matronalis.

Liriomyza strigata Mg. I. 2

79.

Phytomyza atricornis Mg. Holl. Agr.

(128.

Hieracium pilosella.

*Phytomyza hieracii Hend. Il. 264.

PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

*Hieracium sp.

Liriomyza hieracii Kalt. I. 280.

Humulus lupulus.

Agromyza flaviceps Fall. I. 219.

—— humuli Her. I. 222.

Hypochaeris radicata.

Phytomyza atricornis Mg. II. 248.

Ilex aquifolium.

*Phytomyza ilicicola Loew II. 264.

—— ilicis Curt, II. 264.

Impatiens noli-me-tangere.

Liriomyza impatientis Bri. I. 272.

Inula conyza.

Phytomyza conyzae Hend. II, 257.

Iris foetida.

*Dizygomyza sp. I. 268.

Iris pseudacorus.

Dizygomyza iraeos R. D, I. 267 (als

[morosa).

Iris spp.

I. 267. IL. 303 (als Agromyza, Dizygo-

myza laterella Zett.

Jurinea alata.

Phytomyza atricornis Mg. Holl. Agr.

(128.

*Knautia.

Phytomyza ramosa. II. 287.

_ Knautia arvensis.

*Phytomyza similis Bri, II. 229.

Knautia silvatica.

*Agromyza sp. I 234.

Lamium album.

Agromyza flavipennis Hend. I. 220.

Liriomyza strigata Mg. Holl. Agr. 124.

Dizygomyza labiatarum Hend, I. 264.

Lamium purpureum.

Dizygomyza labiatarum Hend, I. 264.

*Dizygomyza lamii Kalt. I. 264.

Liriomyza strigata Mg. (?) I. 287.

Phytomyza atricornis Mg. Il. 249.

Lampsana communis.

Liriomyza puella Mg. I. 274.

—— strigata Mg. I. 279.

Ophiomyia sp. I. 253.

Phytomyza atricornis Mg. II. 248.

—— lampsanae Her. Il. 268.

Lantana.

*Ophiomyia lantanae Frogg. 253.

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 313

Lappa.

Phytomyza atricornis Mg. Holl, Agr.

(27

——. lappae. II. 269.

Laserpitium latifolium.

*Phytomyza laserpitii Hend. II. 270.

Lathyrus latifolius.

*Agromyza lathyri Hend. II. 305.

Lathyrus odoratus.

Liriomyza leguminosarum de Meij.

[I. 283.

Phytomyza atricornis Mg. II. 248.

Lathyrus pratensis.

Liriomyza leguminosarum de Meij.

288:

Lilium martagon.

*Liriomyza urophorina Mik I. 293.

Linaria vulgaris.

Phytomyza atricornis Mg. II. 249.

Lonicera periclymenum.

Napomyza xylostei Kalt. If. 235.

Phytagromyza hendeliana Her.

[IL 228.

Phytomyza periclymeni de Meij.

[II. 282.

Lonicera tatarica.

Phytomyza luteoscutellata de Meij.

[sazia

Lonicera spp.

Phytomyza luteoscutellata de Meij.

[27

Phytomyza xylostei R.D. II. 299.

Lotus corniculatus.

Liriomyza leguminosarum de Meij.

[Holl, Agr. 124.

Lupinus.

Phytomyza albiceps (?) II. 242.

—— atricornis Mg. Holl. Agr. 128.

*Luzula.

Dizygomyza bimaculata Mg. I. 258.

Phytomyza luzulae Her. II. 271.

Lychnis chalcedonica.

Dizygomyza flavifrons Mg. Holl. Agr.

[22°

Malva sylvestris.

Phytomyza atricornis Mg. II. 248.

Matricaria chamomilla.

Napomyza lateralis Fall. II. 232.

Phytomyza atricornis Mg. (?) II. 249.

—— matricariae Hend. II. 272.

Medicago lupulina.

*Domomyza frontella Rond. I. 237.

Medicago sativa.

*Domomyza frontella Rond. I. 237.

Liriomyza leguminosarum de Meij.

[I. 283.

Melampyrum arvense.

Phytomyza flavofemorata Strobl

[261

Melampyrum pratense.

Phytomyza pratensis de Meij. II. 284.

Melandryum rubrum.

Dizygomyza flavifrons Mg. I. 262.

Ophiomyia melandryi de Meij. I. 252.

Melandryum vespertinum.

Dizygomyza flavifrons Mg. I. 262.

Nepeta cataria.

*Phytomyza nepetae Hend, II, 275.

Oenanthe phellandrii.

Phytomyza anthrisci Hend. (?) II. 245.

Ononis arvensis.

*Liriomyza ononidis de Meij. I, 278.

Orobanche sp.

Phytomyza orobanchia Kalt. II. 280.

Orobus banaticus.

Agromyza sp. I. 233.

Papaver dubium.

Phytomyza atricornis Mg. II. 248.

Papaver orientale.

Phytomyza atricornis Mg. II. 248.

Papaver somniferum.

Liriomyza strigata Mg. I. 279.

Phytomyza atricornis Mg. Holl. Agr.

[128.

Papaver spp.

Phytomyza atricornis Mg. II. 248.

Pastinaca sativa.

Phytomyza sphondylii R. D. II. 293.

Peucedanum oreoselinum.

*Phytomyza Pauli-Loewi Hend.

(IL. 281.

Phacelia tanacetifolia.

Phytomyza atricornis Mg. II. 249.

Phlox decussata.

Phytomyza atricornis Holl. Agr. 128.

314

Phragmites communis.

Agromyza nigripes Mg. I. 226.

—-- phragmitidis Hend. I. 228.

Dizygomyza atra Mg. I. 257.

Pimpinella magna.

Phytomyza thysselini Hend.

Pimpinella saxifraga.

*Phytomyza melana Hend. II. 272.

Pirus malus.

*Phytomyza heringiana Hend, II, 263.

Pisum sativum.

Liriomyza leguminosarum de Meij.

—— pusio Mg. I. 278. [l. 283.

Phytomyza atricornis Mg. II. 248.

Plantago lanceolata.

Phytomyza plantaginis R.D. II. 283.

Plantago major.

Phytomyza plantaginis R. D. II. 283.

Populus nigra.

Phytomyza populi Kalt. II. 233.

—— *tridentata Low II. 296.

Potentilla anserina u.a.

Agromyza spiraeae Kalt. I. 231 und

(Holl, Agr. 120.

Primula spp.

Phytomyza primulae R.D. II. 285.

Pteris aquilina.

Dizygomyza hilarella Zett. I. 262.

Pyrethrum hybridum.

Phytomyza albiceps Mg. II. 242.

—— atricornis Mg. II. 248.

Ranunculus spp.

Phytomyza ranunculi Schr. II 228.

Reichhardtia tingitana.

Phytomyza atricornis Mg. Holl. Agr.

[128.

Rhinanthus major.

Phytomyza varipes Macq. II. 297.

Rosa.

Agromyza spiraeae Kalt. I. 231.

Salix.

Agromyza salicina Hend. I. 231.

Dizygomyza carbonaria Zett. I. 259.

Melanagromyza *Schineri Gir. I. 245.

—— simplicoides Hend. I. 247.

Phytomyza tridentata Low II. 206.

Salvia pratensis.

*Phytomyza scotina Hend, II. 290.

PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

Salvia verticillata.

*Napomyza salviae Her. II. 233.

Sambucus.

Liriomyza amoena Mg. I. 277.

Saponaria officinalis L.

Dizygomyza flavifrons Mg. I. 262.

Sarothamnus scoparius.

Agromyza Johannae de Meij. I. 223.

Saxifraga rotundifolia.

*Phytomyza saxifragae Her. II. 289.

Scolopendrium.

*Phytomyza scolopendri R. D. II. 289.

Scrophularia nodosa.

Dizygomyza verbasci Bché. I. 270.

Scutellaria galericulata.

Dizygomyza labiatarum Hend. I. 264.

*Secale cereale.

Domomyza niveipennis Zett. I. 239.

Sedum maximum.

*Phytomyza sedicola Her. II. 291.

Selinum carvifolia.

*Phytomyza selini Her. II. 292.

Senecio aquaticus.

Napomyza lateralis Fall. II. 232.

Senecio Fuchsi.

Phytomyza lappae Gour. II. 269.

Senecio jacobaea.

Liriomyza strigata Mg. Holl. Agr. 124.

Phytomyza atricornis Mg. (?) II. 249.

—— jacobaeae de Meij. II. 257.

Senecio saracenicus.

Liriomyza strigata Mg. Holl. Agr. 124.

Phytomyza atricornis Mg. II. 248.

Senecio vulgaris.

Phytomyza atricornis Mg. II. 248.

Silene.

Dizygomyza flavifrons Mg, I. 262.

Sisymbrium alliaria.

Phytomyza atricornis Mg. (?) II. 249.

Sisymbrium sophia.

Phytomyza atricornis Mg. II. 248.

Solanum nigrum.

Phytomyza atricornis Mg. II. 249.

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN.

Solidago virga-aurea.

*Dizygomyza posticata I. 268.

*Phytomyza solidaginis Hend, II. 297.

*Ophiomyia curvipalpis Zett. I. 249.

Sonchus spp.

Liriomyza hieracii Kalt. I. 279, 280.

—— strigata Mg. I. 279.

Phytomyza atricornis Mg. II. 248.

—— cirsii Hend. II. 255.

Spiraea salicifolia u. a. Heister.

Agromyza spiraeae Kalt. I, 231.

Spiraea ulmaria.

Agromyza spiraeae Kalt. I. 231.

Stachys sylvatica.

Dizygomyza labiatarum Hend. I. 264.

Succisa pratensis.

*Phytomyza succisae Her, II, 293.

Symphoricarpus racemosus.

Napomyza xylostei Kalt. II, 235.

Phytomyza luteoscutellata de Meij.

227%:

—— periclymeni de Meij. il 282.

Symphytum officinale.

Agromyza ferruginosa v.d. W. I. 217.

Tagetes patula.

Phytomyza atricornis Mg. II. 248.

Tanacetum vulgare.

Liriomyza hieracii Kalt. subsp. tana-

[ceti de Meij. I. 280.

Phytomyza atricornis Mg. Holl. Agr.

(27

Taraxacum officinale.

Liriomyza hieracii Kalt. I. 280.

—— strigata Mg. I. 270.

Phytomyza atricornis Mg. II. 248.

Thalictrum.

*Liriomyza fasciola Mg.(?) I. 285.

Phytomyza minuscula Gour. II. 274.

*—_ thalictri Roug. Esch. II, 294.

Thesium montanum.

*Liriomyza thesii Her. I, 282.

Thysselinum palustre.

Phytomyza thysselini Hend. II. 295.

Tilia.

*Agromyza tiliae I. 248,

Tragopogon.

*Liriomyza hieracii Kalt. (?) I. 280.

3.15

Trifolium pratense.

Domomyza nana Mg. I. 238.

Trifolium spp.

Liriomyza leguminosarum de Meij.

[Holl. Agr. 124.

Phytomyza Brischkei Hend, II. 253.

Tropaeolum canariense.

Phytomyza atricornis Mg. II. 248.

Tropaeolum maius.

Phytomyza atricornis Mg. II.

Tussilago farfara.

Phytomyza atricornis Mg, (?) II. 249.

Urtica dioica.

Agromyza anthracina Mg. I. 217.

—— reptans Fall. I. 228.

*Melanagromyza aeneiventris Fall.

[I. 243.

Phytomyza flavicornis Fall. II 259.

Valeriana officinalis.

Liriomyza fasciola Mg. I. 283.

—— strigata Mg. I. 279.

Phytomyza atricornis Mg. Holl. Agr.

[128.

*Verbascum thapsus.

Dizygomyza verbasci Bché. I. 270.

Veronica chamaedrys.

Phytomyza crassiseta Zett. II, 257.

Veronica hederaefolia.

Liriomyza fasciola (?) I. 285.

*Veronica montana.

Phytomyza crassiseta Zett. II. 257.

Veronica sp.

Agromyza rufipes (?) I. 230.

Vicia cracca.

Domomyza nana Mg. I. 239.

Liriomyza leguminosarum de Meij.

283.

Vicia faba.

Liriomyza leguminosarum de Meij.

[I. 283.

Vicia tetrasperma.

“Agromyza bicophaga Her. Il. 305.

Xeranthemum.

Phytomyza atricornis Mg. Holl. Agr.

[nz

316 PROF. DR. J. C. H. DE MEIJERE,

IN ETAT

Pag.

Einleitunei\ sms … . . .. Tijdschr: v. Ent, LVDS

Allgemeines über die Agromyzinenlarven . 199

Actomyza ale. ee! „art BR e TA DE

DomomyzasRond. nn. u... TR ENTO

Melanasromyza: Blend... ., nu 43). Oe anak, ANZI

Ophiomyia Braschn. ote SNE e en Ze

Dizysomyza:Hend. .. db gh ita GY Ne ee ER

Liriomyza Mik nn dg DEN ag, RO)

Phytagromyza Hend... . .|. Tijdschr. v. Ent. LIX 2227

Napomyza Hal... Cs sar ae ie GE

Pseudonapomyza Hende e 12.727 EE IEDER

Phytomyza Falle sato ET ei al EEE

Cerodonta CRONAs ds ET a na

Nachsch Afta amt m EN M ET LR OR TRE

KEBisteke hel ER BS 2) Bat, cok noe sù A

AS Nach dea*Dipteren angeordnet nt ee

B. Nach den Wirtpflanzen angeordnet . . . . . 309

Inhalen: Ga SUR TR EL AIR ET, LISE

Etta te e NE TEE

DIE LARVEN DER AGROMYZINEN. 317,

ERRATA.

Heil 1, <p, 284, Zeile sav. u subsp. Zelldss KALT., soll

heissen: subsp. bellidis DE MEIJ.

Bei einigen Arten wurde die schon bekannte Wirtpflanze

der Larve nicht besonders erwähnt. Es ist vielleicht doch

nicht überflüssig, diese auch hier anzugeben:

p. 231, Agromyza salicina HEND., in Blattblasen an Salix

repens.

» 245, Melanagromyza Schinert GIR., in Zweigen von Salix.

» 247, » simplicoides HEND., in Zweigen von

Salix.

» 249, Ophiomyia curvipalpis ZETT., in Blattminen an

Solidago virga-aurea.

» 262, Disygomyza hilarella ZETT., in Blattminen an Pteris

aquilina.

» 264, Disygomyza lamii KALT., in Blattminen an Lamium.

» 271, Liriomyza flaveola FALL., in Blattminen an Gras-

blättern.

Teil II, p. 251. Bei Phytomyza avenae DE MEI]. ist hinzu-

rufügen : aus Blattminen an Avena sativa,

Schweden, TULLGREN leg.

Errata zu meiner Abhandlung: Verzeichnis der holländi-

schen Agromyzinen, Tijdschr. v. Entom. LXVII, 1924:

p. 124, Zeile II v.o.: subsp. bellidis KALT., soll heissen:

subsp. dellidis DE MEI].

» 128, Zeile 16 v.u.: chaerophylii'*), soll heissen: chae-

ropiylld 5),

» 140, Zeile 11 v.o.: Oralborsten, soll heissen: Orbital-

borsten.

» 142, Zeile 3 v.o.: subsp. delhdis KALT., soll heissen:

subsp. bellidis DE MEI).

» 147, Zeile 6 v.o.: Lonicera, soll heissen: Phytomyza.

» 155, Zeile 5 v.o.: Phytagromyza, soll heissen: Phyto-

myza.

Remarks on some South African

Cleridae in the British Museum.

(7th Communication on Cleridae).

J. B. CORPORAAL,

Amsterdam.

Gyponyx nodicollis BOH.

The number of tubercles on the pronotum is 7, as BOHEMAN

quite correctly states, and not 6, as SCHENKLING says (Ann.

S. Afr. Mus. V*, 1907, p. 199). The two foremost transversal

rows consist of 2 each, the basal one of 3.

In a series in the B.M., all from Port St. John, Pondoland,

IX, X, XI.& XII, 1923; RY Er TURNER leg.,,the four black

spots on the elytra show considerable variation in size. In

some specimens the subapical spots disappear, in others the

submedian spots too, so that the elytra appear altogether

testaceous. Additional spots do not occur in this series. The

length of the specimens varies from 5!/, to 8'/, mm.

Gyponyx prasinus n. sp.

Brunneus, nitidus, flavopilosus, antennis, coxis

cum basi femorum, corpore. subtusstestacets.

Prothorace tuberculato ut in G. nodicolli Bon. Ely-

tris prasinis.

Very conspicuous on account of the beautiful, grass-green

colour of the elytra. Body covered with fine, long, testaceous

hairs. Head dark brown, rugulose, palpi and antennae

fulvous. Prothorax brown, on the disk bearing 7 tubercles,

arranged as in G. nodicollis Bom. Pectus and abdomen

of a more or less reddish yellow. Scutellum brown.

J. B. CORPORAAL, REMARKS ON SOME S.AFRIC. CLERIDAE &. 319

Elytra grass-green, at the extreme margin in some speci-

mens very feebly dotted with dark brown, at scutellum a

short, longitudinal impression, common to both elytra. A

few longitudinal rows of punctures, which do not extend

beyond half way the apex. Legs slender, brown (in appar-

ently somewhat immature specimens light brown); coxae,

bases of femora, knees and tarsi yellow.

Length 8—-10!/, mm.

A small series from Port St. John, Pondoland, IX, X &

21141923, Ke Ee TURNER leg:

Type in B.M, Paratypes in B. M. and in Zoological

Museum, Amsterdam.

Allied to G. nodicollis BOH.

Thriocera pectoralis KL., var. nov. Turneri.

A series from Port St. John, Pondoland, IX, X, XI & XII,

1923, R. E. TURNER leg., shows a remarkable variation.

Whereas all the varieties named before present a more or

less pronounced reduction of the red markings on the elytra,

in this series the red colour is considerably increased. It

occupies the whole basal half of the elytra, up to the trans-

verse white, pubescent fascia, the suture and the apical part,

so that the black colour on the elytra is reduced to a

transverse fascia, interrupted by the red suture and in front

touching the white narrow fascia.

Length 3!/,—6 mm.

Type in B.M., Paratypes in B. M. and in Zoological

Museum, Amsterdam.

ARACHNOIDEA.

Acarus XIX, XX, XXII, XXIII, XXV.

—— bubalus Oudms. XIX.

equi XXIII,

— — gymnopterorum L. 149, 224.

—-- libellulae de G. 149, 224.

Analges XXV.

— — corvinus Hoch. XXIII.

Anoetus XX.

—— tienhoveni Oudms. C.

Arrhenurus globator 149.

—— papillator Müll. 149.

Canestrinia javensis XX.

—— macgillavryi XX.

Carpoglyphus XXIV.

Chorioptes XXV, 1, 13.

-—— bovis XIX.

—— caprae Del. & Bourg. 1, 16—18.

—— equi Gerl. 1, 16—18.

—— texanus 2.

Cyrtolaelaps mucronatus G. et R.

[Can. C.

Friophyes oculatus Oudms. XXVI.

Glycyphagus XXII.

—— domesticus concretipilus XXI.

—— —— unisetus XXI,

Hydrachna geographica O, F. 224.

Hydryphantes gymnopterorum L. 224.

Lentungula XXIV, XXV.

Mealia XXIV.

Neophyllobius vanderwieli Oudms. C.

Notoedres XX, XXV.

Otodectes furonis Raill. 15.

Pergamasus corporaali Oudms. C.

Psoroptes XXV.

—— equi XCV.

Pteronyssus XXI, XXII, XXIV.

—— pari L. XXIII.

Rhizoglyphus XX, XXIV, XXV.

Rivoltasia XXIV.

Sarcoptes bovis v. Leeuw. XIX.

Schwiebea XX, XXV.

Sphaerozetes numerosus Sellm. C. |

Trombidium 3.

Tyroglyphus XXIV. |

—— littoralis Oudms, XXV.

COLEOPTERA.

Achenium humile Nic. XXVIII,

Aesopida dubiosa Hell. 37, 38.

—— malasiaca Thoms. 37, 38.

—— tonkinensis Hell. 30.

Agriotes aterrimus L. XLIV.

—— obscurus L. LXXXIX.

Amara VII.

Anancylus 30.

—— dajacus Hell. 30.

—— incongruus Pasc. 30.

Anisosticta 19-pustulata L. XXVII.

Antherophagus LXIX.

Anthrenus LXVIII,

Arytaena 58.

Atheta vilis Er. XCVIII,

Atomaria VII.

Baris lepidii Germ, XXVII.

Barylypa unguiculata Grav, XCIX.

Bembidion VII.

Cacia 32.

—— sexplagiata Hell. 31.

Callienispia 45.

Carabus cancellatus VII.

Cassida VII.

Catapausa albaria Hell. 41.

—— bispinosa Aur. 41.

Cercyon VII.

Ceuthorrhynchus VII, XXVII.

—— denticulatus Schr. VII.

—— erysimi F. XXVII.

Chlorophorus annularis F. 25, 26.

annulatus 26.

annulifer Hell. 26.

bakeri Aur. 27.

—— —— subsp. basilanus

(Hell, 26,27:

—— --— —— orbiculifer

[Hell 2272

-—— hederatus Hell. 25.

Coccidula rufa Hbst. XXVII.

—— scutellata Hbst. XXVII.

Coccotrupes dactyliperda F. XXVIII.

Coptops 34, 35, 37.

Cryptophagus LXVIII,

—— pubescens Strm. LXVIII.

Cryptophagus setulosus Strm.

(LXVIII,

Dacne bipustulata Thunb. XXXIV,

[XXXV.

—— --— —— ab. jekeli Reitt.

—— fowleri Joy XXXV.

rufifrons F. XXXIV, XXXV.

—— ab, reitteri Schrk. XXXV.

Db hamifera Hell. 49.

Demonax strangalioides Pasc. 28.

—— strangaliomimus Hell, 27.

Dihammus punctiventris Hell. 28.

—— speciosus Gah. 28, 29.

Doliops geometrica Wat. 44.

—— villalobosi Hell. 43.

Donacia XXXVIII.

Drilus VI,

Dromius VII,

Dyschirius VII,

Dytiscus 224.

—— marginalis L. XXXIII.

Enispia samarana Hell. 44.

—— venosa Pasc. 44, 45.

Ephistemus exiguus Er. VII.

Erirrhinus acridulus L. XXVIII.

Etaxalus Pasc. 42.

Glenea beesoni Hell. 46.

—-- canidia Thoms, 47.

—— caninia Hell, 47.

—— sjosjedti Aur. 46.

Gyponyx nodicollis Boh. 318.

— — prasinus Corp. 318.

Helmis latreillei Bed. VI.

Helophorus VII.

—— asperatus Rey XXXIV.

—-- fulgidicollis Motsch. XXXIV.

Heteroclytomorpha davoana Hell. 41.

—— quadripunctata Hell, 41.

Heterotaxalus Hell. 42.

—— schwarzeri Hell. 42.

Hippodamia 13-punctata L. XXVII.

Homalisus fontisbellaquei Fourcr, VI.

Homoeomorpha 41.

Homonoea 41.

—— ornamentalis Hell. 41.

Hyloicus pinastri L. XL.

Latelmis germari Er. VI.

—-— volckmari Panz. VI.

Lathrobium VII, XXVIII.

Melanotus rufipes Hrbst. XC.

Mesocacia Hell. 32.

——- assamensis Hell. 3

Micraspis sedecimpunctata L. XXVII.

Mispila 45.

Nebria VII.

Olenecamptus salweeni Hell. 39.

—— sandacanus Hell, 39, 40,

—— signaticollis Hell. 39.

[XXXV.

321

Omalium VII.

Otiorrhynchus ovatus L. XXVIII.

Oxytelus VII.

Paracoptops Hell. 36.

Paraglenea fortunei notatipennis

—— —— savioi Pic 49. [Pie 39.

szetschwana Hell. 48.

Perissus 24.

—— scutellatus Chevr. 27,

Pharselia gibbifera Guér. 29, 30.

—-- intermedia Hell. 29.

—— proxima Gah. 29.

——- variegata Aur. 29, 30.

Philonthus VII.

—— nigritulus Grav. LXIX.

—— pennatus Sharp LXIX.

Phytobius leucogaster Mrsh. XX VII.

-—— quadricornis Gylh. XXVII.

—— quadrinodosus Gylh. XXVII.

Pogonochaerus ovatus Goeze VII.

Poophagus sisymbrii F, XXVII.

Protaxis flavescens 21.

— — fulvescens Gah. 21

—— fulviventris Hell. 21.

Pselaphus heisei Hbst. VII.

Psylliodes cuprea Koch VII.

Rhinoncus XXVII.

Rhinosimus viridipennis Latr. VII,

Rhizobius litura F. XXVII.

—— subdepressus Seidl, XXVII.

Saimia 34, 37.

—— albodorsalis Pasc. 34.

—— anulicornis Hell. 36.

— — diversa Pasc. 34.

-—— incongrua Pasc. 30.

—-— pardina Hell. 34, 36.

—— tuberosa Hell. 36.

Saphanus piceus Laich. LXIX.

Scaphidema metallicum F. VII.

Simplocaria semistriata F. VII.

Stenus VII, XXVIII.

--— foraminosus Er. VII.

Stiroglenea decolorata Hell. 47.

Stomis VII.

Tachyporus VII.

Tetraommatus basifemoralis Hell, 22.

——- niger Gah, 23.

—— ocularis 22,

| —— —— subsp. continentalis Hell.

[22.

Thriocera pectoralis K]. var, turneri

[Corp. 319.

Trichoceble floralis OI. VII.

Xiphoteata Pasc. 42.

Xylotrechus 24.

-—— antennarius Hell. 24.

—— basifuliginosus Hell. 23.

—— quadripes Chevr. 24.

ios)

CORRODENTIA.

Elipsocus abietis Kolbe C.

DIPTERA.

Aedes VI.

Agromyza Fall. 227.

—— allector Mel, 304.

—— bicophaga Her. 305.

—— borealis Mall. 304, 307.

—— fragariae Mall. 303. 304.

—— johannae 305.

— laterellaZett 605501:

--— lathyri Hend. 305.

—— lonicerae Kalt. 228.

—— melampyga Loew 304.

—— nigripes Mg. LXII, 304.

orbona 304.

—— parvicornis Loew 304.

—— platyptera Loew var. coronata

—— pusilla Mg. 304. [Loew 304.

-—— reptans Fall. 304.

—— —t— var. subnigripes 304.

= rsalicina Hend. 517.

—— schineri Gir. 304.

—— spiraeae Kalt. 303.

— — tiliae Coud. 304,

—— websteri Mall. 304.

Anopheles VI.

Anthomyia pluvialis L. LXII.

Borborus equinus Fall. LXII, LXIII.

—— uncinatus Duda LXIII.

Caenia obscura Mg. 224.

Camilla acutipennis Loew XLIII.

Cerodonta Rond. 227, 300.

—— denticornis Panz. 300, 301.

—— —— var. nigroscutellata Str.

—— dorsalis Loew 300, 301. [301.

—— femorata Mg. 301, 304.

—— fulvipes Mg. 301.

Chilosia intonsa Loew LXII.

—— vernalis Fall, LXII.

Chironomus pilicornis F. XLIII,

Chloropisca glabra Mg. LXII.

Chortophila aestiva Mg. LXII.

=— cillicrura Rd, LXII.

—— cinerella Fall. LXII.

—— discreta Mg. LXII.

—— dissecta Mg. LXII.

—— intersecta Mg. LXII.

—-— octoguttata Zett. LXII.

—— pratensis Mg. LXII.

—— radicum LU. EXIT.

—— sepia Mg. LXII.

— trichodactyla Rond. LXII

Giens glaucella Stenh. LXIT.

—— obscurella Fall. LXIII.

Coeliodes VII.

Colobesthes falcata Guér. LXIV.

—— semanga Dist LXIV.

Eules2V, Vill 224:

Desmometopa sordidum Fall. LXII.

Dichrochira leucopeza Mg. LXII.

Dicranomyia danica Niels. XLIII.

Ditaenia cinerella Fall, LXII.

——- grisescens Mg, LXIII.

Dizygomyza 227.

-- — abnormalis Mall. LXII, LXIV.

—-— caricis Her. 306.

—— hilarella Zett. 317.

—— iraeos KR. D. 304.

—— lamii Kalt. 317.

—— laterella 304.

—— morosa 303.

—— semiposticata Hend. 306.

Domomyza Rond. 227.

—— ambigua Fall. LXII.

— — cinerascens Macq. LXII, LXIII.

—— mobilis Mg. LXII.

—— nana Mg. LXII, 305.

Drosophila fenestrarum Fall,

Enicita annulipes Mg. LXII.

Eriozona syrphoides Fall. XLIII.

Fannia sp. LXII.

Gastrophilus XCII, XCV.

— — flavipes Ol. XCIII.

—— haemorrhoidalis L. XCII.

—— intestinalis de G. XCIII.

—— nasalis L. XCIII.

—— pecorum F. XCIII.

—— ternicinctus Ged, XCIII.

Haematobia stimulans Mg. LXIII.

Hebecnema umbratica Mg. LXII.

Hydromyza livens Fall. LXI!.

Hydrophoria divisa Mg. LXIII.

—— ruralis Mg. XLIII.

Hylemyia fugax Mg. LXII.

—— lasciva Zett. LXIII.

—— nigrimana Mg. LXII.

—— pilipyga Vill. LXII, LXII.

—— pullula Zett. LXII.

Hypoderma XCVII.

Laphria flava L. XLIV.

Leptis maculata de G. XLIII.

Limosina crassimana Hal. LXII,

—— humida Hal, LXIII. [LXII.

—— pseudoleucoptera Duda LXII,

[LXIIL.

—— racovitzai Bezzi var. microps

[Duda C.

—— retracta Rond. 1.XIL.

--- zosterae Hal. LXII.

Liriomyza Mik 227.

—— fasciola Mg. subsp. bellidis

[de Meij. 317.

—-— flaveola Fall. 276, 317.

LXIIT.

LXII,

LXII.

Liriomyza orbona Mg.

—— ornata Mg. LXII,

—— pusilla Mg. LXII.

—— virgo 254, 307.

Lyperosia irritans L. LXII.

Mayetiola LXII.

Melanagromyza Hend. 22

—— schineri Gir, 317.

— — simplicoides Hend. 317.

Morellia aenescens KR. D. LXII.

—— hortorum Fall. LXIII.

Mydaea duplicata Mg. LXII.

Myopina reflexa R. D. LXII.

Myospila ico Benda Re EAT

Napomyza Hal: 227, 220.

— glechomae Kalt. xs 072338

harlemensis Weij. 234.

lateralis Fall. 220, 231, 232, 250.

salviae, Her. 220; 231, 233:

xylostei Kalt. 229—232, 234, 241.

Nemopoda cylindrica F. LXII.

Norellia spinimana Deg. LXII.

Ophiomyia Braschn. 227.

— — curvipalpis Zett. 317.

—-— pinguis 232.

Oscinella brachyptera Zett. C.

Oxycera pardalina Mg. XLIII.

Paralleloma media Beck. XLIII.

Parydra nigritarsis Strobl XLIII.

Pegomyia hyoscyami Panz. LXII.

Philygria obtecta Beck, LXIII.

Phrosia albilabris Fall. LXIII.

Phytagromyza Hend. 227.

- = Zhendeliana Her. 227, 228.

— — lonicerae 227, 228.

= Similis brs 227, 220,

Phytomyza Fall. LXIII, 227, 236, 317.

— — abdominalis Zett. 238.

aconiti Hend. 238.

affinis Wall: 239, 251, 252; 256.

agromyzina Mg. 241.

albiceps Mg. 241, 250, 256,

[271, 272, 294, 304.

albimargo Her. 242.

alpigena Hend. 228.

anemones Her. 243.

angelicae Kalt. 243.

angelicivora Her. 244.

anthrisci Hend. 244.

aquifolii Gour. XLIV, 264, 267,

[304.

- aquilegiae Hard. 237, 245, 274.

astrantiae Hend. 246.

atricornis Mg. LXII, 237, 241,

[247, 250—252, 257,

[271, 283, 286, 293.

avenae de Meij. 251, 317.

brischkei Hend. LXIII, 252.

Phytomyza chaerophylli

Kalt. 244,

[253, 272, 294, 317.

chrysanthemi Kow. 251, 304.

centaureae Her. 257.

cicutae Hend. 237, 253, 307.

cineracea Hend, LXII, LXIII.

cinerea Hend. 254.

cirsii Hend. 254.

conyzae Hend. 256.

crassiseta Zett. 257.

cytisi Bri. 258.

facialis Kalt. 259, 281.

flavicornis Fall. 237, 259, 289.

flavofemorata Strobl 237, 260,

gentianae Hend. 262. [284.

gymnostoma LXII,

harlemensis Weij. 235.

hellebori Kalt. 262.

hendeli Her. 262.

heringiana Hend. 263, 279.

hieracii Hend. 263.

ilicicola Loew LXIV, 264, 266.

ilicis Curt, XEIV, 262, 264,

[266, 267, 304.

jacobaeae de Meij, 267.

lampsanae Her. 267.

lappae 267, 268.

laserpitii Hend. 270.

lonicerae Bri. 270.

luteoscutellata de Meij. 227,

[231, 237, 270.

luzulae Her. 271.

matricariae Hend. 271.

melana Hend, 272.

mill Kalt, 2375828802719 272,

[276.

minuscula Gour. 273, 274.

nepetae Hend. 275.

nigra Mg. LXIII, 251, 275.

nigritella Zett. 237, 276, 279.

obscura Hend. 278.

obscurella Fall. 237, 244, 278.

—— var. nigritella Zett. 277,

[279, 304.

orobanchia Kalt. 279.

pauli-loewı Hend. 280.

periclymeni de Meij. 281.

plantaginis R. D. 282, 304.

populi Kalt. 283.

pratensis deMeij. 237, 284.

primulae R.D. 237, 238, 284.

pubicornis Hend. 285.

ramosa Hend. 286.

ranunculi Schr. 287, 298.

— — var. albipes 287.

alboscutellata 287.

rufipes Mg. 288.

saxifragae Her. 289.

324

Phytomyza scolopendrii R. D. 289.

scotina Hend. 290.

secalina Her. LXII.

sedicola Her. 290.

selini Her. 244, 29I.

solidaginis Hend. 293.

sphondylii R. D. 236, 292.

succisae Her. 293.

tanaceti Hend. 293.

thalictri Roug. Esch. 294.

thysselini Hend. 294.

tridentata Löw 295.

tripolii de Meij. 296.

varipes Macq. 237, 297.

vitalbae Kalt. 298.

xylostei R.D. 299.

sp. LXII, 299.

Pseudonapomyza Hend. 227, 235.

—— atra Mg. 235.

Ptilonota guttata Mg. XLIII.

Ptychoptera minuta Tonn. XLIII.

— — scutellaris Mg. XLIII,

Sarcophaga LXII.

Scatophaga merdaria F. LXII.

—— stercoraria L. LXII.

Sciomyza obtusa Fall. LXIII.

Sepedon sphegeus F. LXIII.

Sepsidimorpha LXIV.

—— pilipes v.d. W. LXII, LXIV.

Sepsis flavimana Mg. LXII.

—— nigripes Mg. LXIII.

--— pilipes v.d. W. LXIV,

Sphaerocera subsultans F. LXII,

[LXIII.

Syrphus latifasciatus Macq. LXIT.

Tabanus gigas Herbst XLIII.

—— sudeticus Zell. XLIII.

Tephrochlamys canescens Mg. LXII.

Tetanocera ferruginea Fall. LXII.

Themira pusilla Zett. LXII.

-—-- putris L. LXII.

—— superba Hal. LXII.

Tricopalpus fraternus Mg. LXII.

HYMENOPTERA.

Apanteles LXXXVM.

—— glomeratus L. LXXXVIII.

Ascoli Guér. XII, XIII.

Bassus tetragonus Thunb. XCIX.

Biorhiza pallida Ol. LXXXVIII.

Bombus hortorum L. var. nigricans

[Schmied. XCIX.

— — hypnorum L. var. calidus Er.

[XCIX.

peetsi Alfk.

—— lapidarius L, LXVIII. 'XCIX.

—— pratorum L. var. burrellanus

[W.K. XCIX.

| Bombus pratorum L. var. subinter-

[ruptus W.K. XCIX.

Campoplex vigillator Först. XCIX.

Campsomeris Lep. XII.

Codrus apterogynus Hall. LXXXIX.

Cteniscus flavomaculatus Grav. var.

[facialis Rom. XCIX.

Diliacos XII, XIV.

Dineura virididorsata Retz. var.

(dorsalis Ensl. XCIX.

Gelis analis Forst. XCIX.

—— carnifex Forst. XCIX.

—— melanocephalus Schrk. XCIX.

Glypta bifoveolata Grav. XCIX.

—— haesitator Grav, LXXX VII.

Hemiteles mangeri Grav. XCIX.

—— monodon Thoms. XCIX.

—— pedestris Grav. XCIX.

Holocremnus bergmanni Thoms.

[XCIX.

Homotropus biguttatus Grav. XCIX.

—— bizonarius Grav. XCIX.

—— hygrobius Thoms. XCIX.

Hygrocryptus drewseni Thoms.

[XCIX.

—— puhlmanni Ulbr. XCIX.

Ibalia leucospoides Hew. L.

Leptothorax tubero-interruptus For.

Liacos Guér. XII-XIV. [LXXXVIL

Megachile centuncularis L. XLIX,

(CII.

Meloboris litoralis Holmgr. XCIX.

Myrmica tuberum Schenck. LXXXVII

Paracodrus apterogynus Hall.

[LXXXIX.

Paururus juvencus L. XLIX, L.

Phygadeuon vexator Thunb. XCIX.

Polyblastus strobilator Thunb.

[XCIX.

Pontania vesicator Br. XCIX.

Psithyrus bohemicus Seidl. C. XIII,

[LXXX.

Scolia haemorrhoidalis F. XIII.

kollari Sauss. XIV.

molesta Sauss. LXXX.

—— —— subsp. rufifrons

procera Ill. XIII. [LXXXI.

rubiginosa F. XII.

Sirex gigas L. L.

Temelucha vernalis Szepl. XCIX.

Tenthredella ferruginea Schrk. var.

[rufipennis XCIX.

Torymus LXXXVIII.

Trichiosoma latreillei Leach XCIX.

—— silvaticum Leach XCIX.

ErielissS Meteo nk

> Lriliacos S. jet Sar

Trisciloa Grib. XII, XIV,

LEPIDOPTERA.

Abisara echerius Stoll LXXV.

—— —— —— subsp. oenobarus

ox EX

Acanthopsyche atra L. CII.

——- plumifera O, CUI,

—— opacella H.S. CIII—CV.

Acentropus niveus Ol, XXXVII.

Acidalia interjectaria B. XXXVI,

Agrias XXX. [XLII.

Agrotis brunnea F. LXXXVI.

—— occulta L. LXXXVI,

—— pronuba L. X, XII.

—— —— --— var. innuba Tr. XI.

saucia Hb. XLVII.

Bb podia apidanus Cr. LXXVI.

—— —— —— subsp. anabas Tox.

[LXXVII,

ee —-— —— anthracophila

[Tox, LXXVII.

—— —— - — —— astrophila Tox.

[LXX VII.

—— —— —— —— ater Tox.

Amphidasis LXXXIV. [LXX VIT.

—— betularia L. ab. doubledayaria

(Mill. LXXXII, LXXXIII.

Anchoscelis lunosa Hend. XLII, LXX.

Arctornis l-nigrum Mull. XLII.

Asthena anseraria H.S. LXXXV.

—— candidata Schiff. LXXXVI,

Bactra furfurana Hw. XXXVII.

Bapta pictaria Curt. XLI.

—— temerata Hb. LXXXVI.

Boarmia bistortata Goeze LXIX.

—— crepuscularia Schiff. LXIX.

Bomalocha fontis Thunb, LXXXVI.

Borkhausenia lunaris Hew. XXXVII.

Bupalus piniarius L. XL.

Cacoecia aeriferana H.S.

—— podana Sc. XXXVII.

—— —— --— var, sauberiana

[Sorh, XXXVII

Castalius ethion Doubl. Hew. LXXVI,

—— wehensis LXXVI.

Cerura bicuspis Bkh. XC.

Charaxes XXX.

Cheritra cnejus F. subsp. sabanga

[Tox. LXXVIL

Chlorocystis rectangulata L. XLI.

Coleophora bilineatella Z. XXXI,

—— clypeiferella Hofm. XXXVII,

—— satucatella Stt. XXXI. [XCI.

Conchylis badiana Hb. XXXVII,

Cosmolyce boetica L. LXXVI.

Cossus XXXIV.

Crambus contaminellus Hb. XXXVI.

Cyaniris argiolus L. XLVIII,

XXXI.

Daphnis nerii L. XXXVI.

Devon pudibunda L. LXXXI,

ab. concolor XLI,

[LXXXI, LXXXI.

Deilephila elpenor L. XXXIII.

— — galii Rott. XLI.

Dioryctria abietella F.M. XXXI,

—— splendidella H.S. XXXI,

Ematurga atomaria L. LXIX.

Emmelia trabealis Sc. XLII.

Ephyra orbicularis Hb. XC.

— — porata F. XC.

Euchloris pustulata Hufn. LXXXIV.

Euchryops evejus F. LXXVI.

Eucosmia undulata L. LXXXVI.

Eupithecia XXXIX.

Euproctis chrysorrhaea L. XLVIII.

Evetria buoliana Schiff. XL.

Gastropacha potatoria L. XXXIII.

Gerydon biggsi Dist. LXXVII.

—— —- subsp. albosignula v. E.

[LXXVII.

—— —— --— extraneus Tox.

[LXXVII.

—— boisduvali albosignula v. E.

[LXXVII.

Grapholitha LXXXVII.

—— nebritana Tr, LXXXVII.

Hadena ochroleuca Esp. XLVII.

Helotropha leucostigma Hb. XLVII.

Heterogenea limacodes Hufn.

[XXXIIT,

Hipocrita jacobaeae L. XLVIII.

Homoeosoma cretacella Roessl.

[XXXVII

—— sinuella F. XXXVII,

Hybernia leucophaearia XCVII.

—— marginaria Blch. XLI.

——- rupicapraria Hb, XLIX,

Ino pruni Schiff. XL.

Jamides alecto eurysaces Fruhst.

(XVII,

—— —— —— ozea Fruhst. XVII.

—— bochus bochus Cr. XVII.

—— —— nicobaricus de Nic. XVII.

-sceleno Cr. XV.

—— —— conferenda Butl. XVII.

—— —— indrasari Fruhst. XVII.

—— —— kinkurka Feld. XVII.

—— —— obscurus Rob. XVII,

pura Moore XVII.

ande alecto Feld. LXXIV.

—— boeticus L, LXXVI.

—— celeno Cr. LXXVI, LXXIX.

—— —— subsp. carolina Tox.

[LXX VI.

Larentia dilutata Blch. ab. melana

[melana Prout XL.

21%

326

Larentia rivata Hb. LXXXV.

—— rubidata F. LXXXV.

—— siterata Hufn. CII.

—— sociata Bkh, LXXXV.

—— sordidata F. LXXXVII.

—— truncata Hufn. LXIX.

Lasiocampa quercus L. XLVII,

[XLVIII.

Limenitis populi L. XXXVII.

Lithosia XXXVI.

— — lutarella L. XXXV, XXXVI.

—— pallifrons Z. XXXV, XXXVI.

—— pygmaeola Dbld. XXXV,

[XXX VI.

Lobophora policommata Hb. XCI.

—— viretata Hb. XLI,

Loepa katinka Westw. XXX.

Loxura atymnus Cr. LXX VIT.

—— —— - — subsp. intermedius

[LXXVII.

Lycaena euphemus Hb, XIX.

Lycaenopsis coalita de Nic. XVI.

—— dilecta Moore subsp. paradilecta

[Eruhst. XVI.

—— liliacea Hamps. XVII,

—-- puspa Horsf. LXXVI, LXXVIII.

—— —-- cyanescens de Nic.

[LXXVI.

—— —— lambi Dist. LXXVI.

--— —— pellecebraFruhst.LXXVI.

—— prominens de Nic. LXXVI.

—— —— vandeldeni Tox. LXXVI.

—— snelleni XVI.

— — transpecta Moore XVII.

—— —— f. latimargo Moore XVII.

Lymnaecia phragmitella Staint. XL.

Malacosoma neustria L. XLVIII.

Melitaea maturna L. 170,

Monopis ferruginella Hb. XXXVII.

Nacaduba ancyra Feld, LXXVI.

—— —— —— subsp. hyperpneustis

(Tox. AVI

— — ——--——— pneustis Elw.

[LXXVI.

Nemophora pilulella Hb. XCI.

Nephopteryx XCI,

—— hostilis Stph. XCI, XCII.

—— rhenella Zk. XCI, XCII.

Nonagria gemipunctata Hatch.

[XLVII,

Olethreutes gentiana Hb. XXXI.

Orgyia antigua L. XLVIII.

—— gonostigma F. CI,

Orthosia ruticilla Esp. XL.

Pachnobia rubricosa F. XXXIV, CII.

Panolis griseovariegata Goeze XL.

Papilio LXXIII.

—— machaon XIV.

Faplıs memnon XV, LXXII, LXXII.

—- —.— clathratus Rothsch. VIII,

—— milon Fldr. XXX. 53,752:

--— polymnestor XIV, LXXII,

[LXXIII,

—— polymnestoroides XIV, LXXII.

—-- polytes sotira Jord. VIII, 54, 55.

—— sarpedon L, XXX,

—— sikhimensis XIV.

Parnassius XV,

—— sulphurus XV.

Phtheochroa rugosana Hb. XLI.

Phybalapteryx vitalbata Hb. XCI.

Pieris leptis Fldr. subsp. citrina

[VB RE

Polyommatus boeticus L. LXXVI.

Pronophila bogotensis Jurr. 51.

—-— brennus Thieme 51, 52.

—— thelebe Dbd. Hew. 51, 52.

Rhodophoea XXXVII.

—— advenella Zk. XXXVII.

—- suavella Zk. XXXVII.

Rhyparia purpurata L. XLII.

Salebria adelphella F.R. XCII.

Scotosia vetulata Schiff. LXXXIV.

Semiothisa liturata Cl. ab. nigro-

[fulvata Coll. XL.

Sephisa chandra LXXII.

—— dichroa LXXII.

Sphinx ligustri L. XXXIII.

Stauropus fagi L. LXXXIV.

Taeniocampa populi F. LXXXIV.

Tephroclystia isogrammaria H.S.

Terias LXVI. [XCI.

Thamnonoma brunneata Thb.

Tortrix viridana XL. [LXXX VI.

Vanessa polychloros L. LXVII.

—— urticae L. XXXIII.

Ypthima XIV.

Zeuzera XXXIV.

Zizina LXXV.

—— otis F. LXXV.

—— subsp. annetta Tox. LXXVI.

—— —— kuli Tox. LXXVL

—— —— parasangra Tox. EAXVE

Zizula gaika Trim. LXXV.

ODONATA.

Acanthagrion 92.

Aeschna F. 165, 169, 191, 195, 204,

[208.

affinis vd, Lind. IX 80 "102

[199, 205, 210, 218, 220.

—— caerulea Strom 192, 193, 202,

[210, 218, 220.

—— cyanea v.d, Lind. 192, 193,

[197, 198, 210, 217, 220.

Aeschna grandis L. 192, 193—195,

[197} 210, 217; 226,

isosceles Müll. 189, 192, 193,

[195— 197, 210, 217, 220.

—-- juncea L. 192, 193, 200, 204,

[208, 210, 218, 220.

—— mixta Latr. X, 192, 193, 206,

(208, 210, 218, 220.

—— viridis Eversm, 191—193, 201,

Agrion 92, 222. [210; 217; 220,

—-- armatum Charp. C, 214, 219.

—— hastulatum Charp. 214, 219.

—— lindeni Sel. 92.

—— lunulatum Charp. 214, 219.

—— mercuriale Charp. 214, 219.

—— ornatum Sel. 214, 210.

—— puella L. 214, 222,

—— ab. pseudolunulatum 222,

——- pulchellum v.d. Lind. 214, 219,

—— quadrigerum Sel. 92. [222.

—— scitulum Ramb. 214, 219.

Anax Leach 164, 184, 187.

—— imperator Leach 185, 187, 188,

(210, 216, 220.

—— parthenope Sel. 185, 188, 189,

[210, 216, 220.

Brachytron Ev. 165, 180.

—— pratense Müll. 94, 191, 210,

(317, 220.

Calopteryx splendens Harr. 211, 218.

— — virgo L. 211, 218.

Cercion Nav. 92, 221, 222.

—— lindeni Sel. 92, 214, 219.

Cordulegaster Leach 163, 165, 168.

—— annulatus Latr. 166, 169, 210,

(215, 220.

— — bidentatus Sel. 166, 169, 170,

[216, 215, 226.

Cordulia Leach 98, 100, 101, 104.

— _ /ienca L 101, 102, 1112; 189,

| [209, 215, 219.

—— --— var. shurtleffi Scudd. ror.

—— —— —— turfosa Först. 101,

Crocothemis Brau. 99, 114.

--— erythraea Brull. 115, 209, 219.

Diplax vulgata nigrifemur de Sel. 153.

Enallagma Charp. 222.

—— cyathigerum Charp. 150, 213,

(217, 224.

Epitheca Charp. 99, 110.

— — bimaculata Charp. III, 209,

(215, 219.

Erythromma Charp. 221.

—— najas Hansem. 213, 219.

—— viridulum Charp. 213, 219.

Gomphus Leach 164, 171.

—— flavipes Charp. 172, 174. 210,

[216, 220.

327

Gomphus pulchellus Sel. 172, 175,

[179, 210, 216, 220.

—— simillimus Sel. 172, 178, 210,

[216, 220.

—— vulgatissimus L. 171—173, 181,

[2102155 220,

Hemianax Sel. 164.

—-— ephippiger Burm. 164, 210,

[217, 220:

Ischnura Charp. 221.

—— elegans v.d. Lind. 213, 219, 222,

—— var. infuscans

(Camp. 91.

—— —— —— —— obsoleta Kill.

(or.

—— —— -—— ——- rufescens

[Steph. 92.

—— pumilio Charp. 213, 219.

Lestes 206.

—— barbarus F. 212, 218.

——- dryas Kirb. 212, 219.

—— fuscus v.d.L. 211, 218.

—-— paediscus Brau. 211, 218.

—— sponsa Hans. 212, 219.

—— virens Charp, 211, 218.

—— viridis v.d.L. 212, 219.

Leucorrhinia Britt. 100, 128, 141.

—— albifrons Burm. 129, 132, 209,

[219.

— caudalis Charp. 129, 131—133,

[209, 219.

— — dubia v.d.L. 129, 137—139.

—— —— —— orientalis Sel. 139.

—— pectoralis Charp. 129, 134, 136,

[209, 219.

—— —— var. insignis Puschn. 134.

—— rubicunda L. 129, 136, 141,

[209, 219.

—— —-- var. rubrodorsalis Dziedz.

[137-

Libellula L. 99, 121.

—— depressa L. 122, 128, 198, 209,

[219.

—— fulva Müll. 122, 125, 127, 128,

[209, 219.

—— quadrimaculata L. 122, 124,

[209, 219.

—— —— —— ab, dittrichi Scholz

[125.

— —— ab, flavescens Brit.

[124; 125:

—— —— —— ab. praenubila 124.

Nehalennia Sel. 221.

—-— speciosa Charp. 213, 217.

Onychogomphus Sel. 164, 179, 182,

184.

--— forcipatus L. 182, 210, Herd

—— serpentinus Charp. 184.

328

Ophiogomphus Sel. 164, 182.

—— serpentinus Charp. 210, 216,

[220.

Orthetrum Newm. 99, 115, 121.

—— brunneum Fonsc. 116, 118,

[269,7 219:

—— caerulescens F. 116, IIQ, 120,

[209, 219.

—— cancellatum L. 116, 209, 219.

—— —-— —— kraepelini Ris 216.

Oxygastra Sel. 99, III, 113.

— — curtisi Dale 86, 97, 114.

Platycnemis acutipennis Sel. 212,219.

——- pennipes Pall. 212, 219.

Pyrrhosoma Charp. 221.

—— nymphula Sulz. 212, 219.

—— tenellum de Vill. IX, 213, 219.

—— —— var. erythrogastrum Sel.

IX.

—— —-— —— intermedium Sel. IX.

melanogastrum Sel.

Stene Sel. 99, 102. (86.

—— arctica Zett. 102, 103, 106, 208,

[215 219.

—— flavomaculata v.d. L. 102, 103,

[ro7 108, 208, 215, 219,

—— metallica v.d.L. ror, 102, 103,

105, 208,215, 219.

Sympetrum Newm, 100, 141, 150, 154.

—— danae Sulz. 143, 156, 160, 206,

[210, 220.

143, 157,

[209, 220.

—— —— var. nubila Dziedz. 158.

—— flaveolum L., 142, 145, 147,

[209, 210.

—-- —— var. ernae Mierj. 146.

—— —— —— hyalinata Dziedz.

[146, 147.

— fonscolombei Sel. 142, 143,

[145, 149, 154, 155, 209, 220.

—— meridionale Sel. 142, 144,

[147—149, 155, 209, 220.

—-— nigrescens Luc, 153.

—— pedemontanum All. 143, 155,

(ri 768200; 220,

——- sanguineum Müll. 143, 150,

50162210, 220) 224:

—— striolatum Charp. 143, 149,

[151, 152, 154, 155, 160, 209, 220.

== varswerlemur Sel arts,

—— depressiusculum Sel.

[155.

—— vulgatum L. 142. 147, 150,

[209, 220.

RHYNCHOTA.

Alloeoneura Low 61.

—— radiata Foerst. 61,

Amblyrhina Low 60.

HSE Foerst. 50.

— affinis Zett. 63.

—— artemisiae Foerst. 63.

—— calthae L. 63.

exilis Web. & Mohr 62.

—— innoxia Foerst. 63.

—-— maculosa Low 63.

—— nebulosa Zett. 63.

—— nervosa Foerst. 63.

—— picta Zett. 64.

——- pilosa Osh. 63.

—— subpunctata Foerst. 63.

— tamaricis Put. 62.

Nam Scott 61.

— — genistae Latr. 70.

Bactericera Put. 60.

Calophya Löw 59.

— — rhois Low) 59.

Colobesthes LXIV.

Diaphorina Low 60,

—— putoni Low 60.

Euphyllura Foerst. 60,

Floria Low 61.

Homotoma Guer. 60.

Livia Latr. 58, 59.

—— crefeldensis Mink. 62.

—— juncorum Latr. 62.

— — limbata Waga 62.

Livilla Curt. 60.

—— ulicis Curt. 60.

Nephesa coromandelica Spin. LXVI.

—— rosea Spin. LXVI.

Notonecta XLV—XLVII.

—— glaucus L. XLV, XLVI.

— — halophilus Edw. XLV, XLVI.

--— luteus Mull. XLV.

Pediopsis glandacea Fieb. XCVIII.

—-— megerlei Fieb. XCVIII.

Phrommia marginata Ol. LXV.

Poeciloptera coromandelica Spin.

Psylla Geoffr. 58, 61. [LXVI.

—— abdominalis M. D. 80.

—— alaterni Foerst. 81.

—— alpina Flor. 75.

——- albipes Flor. 72.

—— alni L. 75.

—— ambigua Foerst. 75.

—— betulae L, 75.

—— bidens Sulc. 73.

—— breviantennata Flor. 72.

—— brunnipennis Edw. 71.

—— buxi L. 61. 72.

—— concinna Edw. 71.

—— corcontum Sulc 81.

—— costalis Flor. 77.

—— crataegi Schrk. 72.

—— delarbrei Put. 71.

Psylla dudai Sulc 72.°

—— elegantula Zett. 81,

—— foersteri Flor. 78.

—— fusca Zett. 73.

—— hartigi Flor. 71, 74.

—— hippophaes Foerst. 76, 82.

--— klapaleki Sulc 80.

- limbata M. D. 72.

—— mali Schmiedb. 76.

—— melanoneura Foerst. 78.

- nigrita Zett. 76.

— — parvipennis Löw 74.

—-— phaeoptera Low 81.

—— picta Foerst. 75.

—— pruni Scop. 71, 74.

--— pulchella Low 71, 72.

—— pyrarbosis Sulc 80.

= ipyri.L 73, 79:

—-— pyricola Foerst. 80, 81.

—— pyrisuga Foerst. 77.

—— rhamnicola Scott 79.

—— saliceti Foerst. 77.

—— simulans Foerst. 80.

—-- spartii Guér. 79.

- spartiicola Sulc 73.

—— ulmi Foerst. 76.

—— venata Edw, 71.

—— viburni Low 72.

—— visci Curt. 80.

Psyllopsis Low 58, 61.

— — discrepans Flor. 70.

—-- distinguenda Edw. 70.

—— fraxini L. 70.

—— fraxinicola Foerst. 70.

Rhinocola Foerst. 59.

—-— aceris F. 64.

——- bicolor Scott 64.

—— ericae Curt. 64.

—— speciosa Flor. 64.

—— succincta Heeg. 64.

——- targionii Licht. 64.

Ricania rosea Spin. LXVI.

Spanioneura Foerst. 61.

Spanioneura fonscolombi Foerst. 61.

Trichochermes Kirk. 60,

— — walkeri Foerst. 60.

Tricopalpus pennatipes Mg. LXIII.

Trioza Foerst. 58, 60, 61.

— — abdominalis Flor. 67.

—-— acutipennis Zett. 67.

— — aegopodii Low 67.

—— agrophila Löw 65.

--— alacris Flor. 69.

—— albiventris Foerst. 68.

—— bohemica Sulz. 67.

—-— centranthi Vall. XCVIII, 69.

cerastii Löw 67.

— — chenopodii Reut. 69.

—— chrysanthemi Low 66, 67.

—— chrithmi Löw 68.

—— curvatinervis Foerst. 68.

—— dispar Low 66.

—— galii Foerst. 68, 69.

—— maura Foerst. 68.

—— mesomela Flor. 65.

— — modesta Foerst. 66.

—— munda Foerst. 67.

—— nigricornis Foerst. 68.

—— proxima Flor. 66, 68.

—— rhamni Schrk. 65.

—— remota Foerst. 69.

—— salicivora Reut. 68.

—— saundersi M. D. 67.

— — scotti Low 66.

—-—- senecionis Scop. 67.

—— striola Flor. 68.

—— urticae L. 66.

viridula Zett. 65, 00:

SUCTORIA.

Ceratophyllus garei Rothsch. C.

—— rossitensis Dampf C.

THYSANOPTERA.

Megathrips lativentris Heeg. XCIX.

ALGEMEENE ZAKEN.

Afdeeling Noord-Holland en Utrecht.

Oprichting der LIX.

Antonius-Gesticht te Slagharen. Lid

bedankt. LIII.

Balfour van Burleigh (C. P. G. C.).

Sluitapparaat der stigmata, XXXI.

—— Entomologisch materiaal v. h.

Soesterveen. XXXIII,

Balfour’ van. Burleigh (C.. PG:.€))-

Nederl. Phaenolog. Vereeniging.

CY:

Becker (Dr. Th.). Eerelid LVIII.

Bentinck (Ir. G, A. Graaf), Soorten

van Lithosia. XXXV.

—— Zeldzame en nieuwe Nederland-

sche vlinders. XXXVI,

339

Bentinck (Ir. G. A. Graaf). Chitine-

stukken uit turf. XXXVIII.

—— Zeldzame Nederlandsche vlin-

ders. XCI.

Bergh (P. J. van den). Inning con-

tributie XXIX,

—— Invoerrecht iv. insecten. XXIX.

--— Kleurenphoto’s v. vlinders.

XXIX.

—— Aberraties van Loepa katinka,

Papilio memnon en Pieris leptis

subsp. citrina. XXX.

Bergroth (Dr. E.). Eerelid overleden.

EI:

Betrem (S. G.). Subgenera der Sco-

liinae. XII,

—— Glypta haesitator Grav.

LXXXVI.

—— Mededeelingen over mieren.

LXXXVIL

—— Overliggen van sluipwesppop-

pen. LXXXVIII.

Bibliotheek. Toestand der. LVI.

—— Subsidie voor den Catalogus.

LX.

Bouwman (B. E.). Lid. LIV.

Bernet Kempers (K. J. W.). Helopho-

rus fuliginosus Motsch. XXXIV.

—— Dacne-soorten. XXXIV.

Brants (Mr. E.). Eerelid. LVIII.

—— Amphidasis betularia L. ab.

doubledayaria Mill. LXXXII.

Commissie v. h. nazien d. rekening

en verantwoording v. d, penning-

meester. LVI.

Corporaal (Mevr. A.—geb. v. Rien-

derhoff). Begunstigster. LIV.

—— (J. B). Bestuurslid herkozen.

LVII.

--— Hybernialeucophaearia. XC VIT.

—— Insecten v. h. Naardermeer.

XCVII.

Everts (Jhr. Dr. Ed. J. G.). Eerelid

Intern. Entom. Congres. II.

—— Muskieten en cocospalmen. V.

—— Coleoptera uit aanspoelsel. VI.

—— Coleoptera, nieuw v. d. Nederl,

fauna, VII.

—— Latelmis volckmari Panz. en

Homalisus fontisbellaquei Fourcr.

VI.

—— Coleoptera uit aanspoelsel.

LEVI

——- Levenswijze der Cryptophagini.

LXVII.

— — Saphanus piceus Laich. en Phi-

lonthus spp. LXIX.

Fauvel (A.). Eerelid overleden. LII,

ı Hardenberg (J. D. T.). Lid, LIV.

Heyde (Mevr, Greta van der—Jonges).

Lid bedankt. LIL,

Hoop (D. van der). Lid overleden.

LIL

Jong (Dr. W. Hi. de). Lid. LIV.

—— Ritnaalden. LXXXVIII,

Jurriaanse (J. H.). Papilio memnon

clathratus Rothsch. en P. polytes

sotira Jord. VIII.

Laag (Dr. A. J. M. ter). Lid bedankt.

LUI.

Lechner (A. A. van Pelt), Lid. LIV.

Lempke (B. J.). Lid. LIV.

Lieftinck (M. A.). Odonata, nieuw

v. d. Nederlandsche fauna. IX.

Lücker (E. J. E.). Lid bedankt, LIII.

Lycklama a Nyeholt (Dr. H. J.). Mi-

cro’s, nieuw v. d. Nederl, fauna.

XXXI.

—— Zeldzame Nederl. vlinders. XC.

Mac Gillavry (Mevr. A. Y. S.—geb.

Matthes). Begunstigster. LIV.

—— (Dr. D.). Bestuurslid herkozen.

LVII.

—— Over Flatidae. LXIV.

--— Notonecta halophilus Edw.

XLV.

Meer Mohr (J. C. v. d.). Lid. LIV.

Meijere (Prof, Dr. J. C. H. de). Nieuwe

en zeldzame Nederl. Diptera. XLII.

— — Phytomyza ilicis Curt. XLIV.

—— Over Frost: Leaf mining Di-

ptera. XLIV.

—— Diptera uit aanspoelsel. LXI.

Oudemans (Dr. A. C.). Mededeelin-

gen over Acari, XIX.

—— Creeping disease. XCII.

Oudemans (Dr. J. Th.). Hadena och-

roleuca Esp. XLVIII.

—— Bladsnijden van Megachile.

XLIX.

—— Overliggen van poppen. XLIX.

-—— Biologie v. Paururus en Sirex.

XLIX.

—— Orgyia gonostigma F. CI.

—— Apparaat voor eileggen v. vlin-

ders: Cl:

| —— Nest v. Megachile centuncula-

ns overt:

Penningmeester, Finantieele toestand

d. Vereeniging II, LV.

Polak (A.). Vlinders uit omgeving v.

Amsterdam. XLVII.

President. Jaarverslag v. d. LI.

Prijsvraag over Thysanura en Collem-

bola, LX,

Reilingh (Mej. A.). Lid. LIV,

Roepke (Prof, Dr. W.). Sexeverschil-

len bij Agrotis pronuba L. X.

Scholten (L. H.). Vlinders v. d. By-

vanck. LXXXIV.

Solle (C.). Lid bedankt. LUI.

Teunissen (P.). Lid geroyeerd. LIH.

Toxopeus (L. J.). Antram. Butterflies

of India. XIV.

—— Lycaenopsis n. sp. Seizoen-

dimorphisme op Java. XVI.

—— Vlinders van Sabang. LXX.

Tijdschrift. Afstaan serie aan planten-

ziektenk. dienst. LX.

Tutein Nolthenius (P). Vindplaatsen-

lijst d. Nederl. vlinders. XXXVIII.

—— Merkwaardige Nederl. vlinders.

DCE

—--. Melanistische afwijkingen. XL.

—— Acanthopsyche atra L. CI.

Verploegh (Dr. H.). Lid. LIV.

Vos (Mej. H.). Lid. LIV.

331

Vos (Mevr. B. de—geb. de Wilde).

Eid, ELV.

Vos tot Nederveen Cappel (H. A.de).

Merkwaardige Nederlandsche vlin-

der EXIX.

Uyttenboogaart (Mr. D. L.). Boktor-

larven in parapluiestok, XXVI,

—— Faunader uiterwaarden. XXVII.

—--— Coccotrupes in dadelpitten.

XXVIII.

—— Aantal Coleoptera d. excursie

naar Canarische eilancen. XXVIII.

Valck Lucassen (F. T.). Bestuurslid.

MATIE

Wintervergadering (Plaats d. a.s). II.

Wisselingh (Ir. P. H. van). Zeldzame

Nederlandsche vlinders. XLI.

—— Dasychira pudibunda ab. con-

color. LXXXI.

Wittkamp (W.). Lid overleden. LIII,

Zomervergadering (Plaats der a.s.).

EVIL

N.B. Met het oog op het inbinden zij hier medegedeeld, dat

op dit deel binnenkort nog een Supplement zal volgen.