INHOUD VAN DEEL 102

ASSEM, J. VAN DEN — Notes on New Guinean species of Tripteroides,

subgenus Rachisoura (Diptera, un with description of two

new species . HOE ER RAR ee Le

CLENCH, H. K. — The Pseudarbelidae, a new family of psychoid moths,

with description of a new species from New Guinea .

ERHAN, E. & Br. THEOWALD — Die Entwicklungsstadien von Tipula

(Lunatipula) soost Mannheims und peliostigma Schummel (Diptera,

Tipulidae)

KALSHOVEN, L. G. E. — Studies on the biology of Indonesian Scolytoidea 4.

Data on the habits of Scolytidae. Second part .

LAMBERS, D. Hire Ris & R. TAKAHASHI — Some species of Thoracaphis

and of nearly related genera from Java (Homoptera, Aphididae) .

LEMPKE, B. J. — Catalogus der Nederlandse a (Zesde

plement) Toe

LIEFTINCK, M. A. — Notes on some Eighteenth Century bees of the genus

Thyreus Panzer, with description of a new species (Hymenoptera,

Apoidea)

OBRAZTSOV, N. S. — Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae. II.

Die Unterfamilie Olethreutinae 2. Teil .

ScHMID, F. — Trichoptères du Pakistan. 2me partie .

TAKAHASHI, R. zie onder LAMBERS.

THEOWALD, Br. zie onder ERHAN.

DI)

223

ZAG),

255

E a) 7 gn 7 #7

En, è ZL), Ò © # » Ay

DEEL 102 AFLEVERING 1

LIBRARY

SEP 2 2 1959

HARVARD

TI DSCHRIF I UNIVERSITY

VOOR ENTOMOLOGIE

UITGEGEVEN DOOR ©

DE NEDERLANDSCHE ENTOMOLOGISCHE VEREENIGING

Tijdschrift voor Entomologie, deel 102, afl. 1.

Gepubliceerd 30-VII-1959

NOTICE TO CONTRIBUTORS

Contributors will receive free of charge fifty reprints of their papers, joint authors have

to divide this number between them at their discretion. Additional reprints may be ordered

when returning proofs ; they will be charged at about two Dutch cents per page.

Manuscripts should be written in Dutch, English, French, German or Italian. If they

contain descriptions of new genera, species, etc., they should be in one of the four last

mentioned languages ; only when the descriptions form a minor part of the paper, the

manuscript may be written in Dutch, with the descriptions in one of these languages. Papers

in Dutch should contain a short summary in one of these four languages.

Manuscripts should be typewritten in double spacing on only one side of the paper, with

a margin of at least three cm at the left side of each sheet. Paragraphs should be indented.

Carbon copies cannot be accepted, as handling makes them illegible.

Captions for text figures and plates should be written on a separate sheet in double

spacing, numbered consecutively in arabic numerals ; the use of a, b, c, or any other sub-

division of the figure numbering should be avoided.

Drawings for reproduction should be on good paper in Indian ink, preferably at least

one and a half times as large as the ultimate size desired. Lettering should be uniform,

and, after reduction, of the same size. Photographs should be furnished as shiny positive

prints, unmounted. Plates should be arranged so as to fill a whole page (11.5 x 19 cm)

of the Tijdschrift, or a portion thereof. Combinations of illustrations into groups are

preferable to separate illustrations since there is a minimum charge per block.

Names of genera and lower systematic categories, new terms and the like are to be under-

lined by the author in the manuscript by a single straight line. Any other directions as to

size or style of the type are given by the editors, not by the author, Italic type or spacing |

to stress ordinary words or sentences is to be avoided. Dates should be spelled as follows :

either ”10.V.1948” or ”10 May, 1948”. Other use of latin numerals should be avoided, as

well as abbreviations in the text, save those generally accepted. Numbers from one to ten —

occurring in the text should be written in full, one, two, three, etc. Titles must be kept

short. Footnotes should be kept at a minimum.

Authors will be charged with costs of extra corrections caused by their changing of the

text in the proofs.

Bibliography should not be given in footnotes but compiled in a list at the end of the

paper, styled as follows :

Mosely, M. E., 1932. "A revision of the European species of the genus Leuctra (Pleco-

ptera)”. Ann. Mag. Nat, Hist., ser. 10, vol. 10, p. 1—41, pl. 1—5, figs. 1—57.

Text references to this list might be made thus:

”Mosely (1932) says.” or (Mosely, 1932)”.

The editors reserve the right to adjust style to certain standards of uniformity.

Manuscripts and all communications concerning editorial matters should be sent to:

Dr. A. DIAKONOFF, Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, Leiden, The Netherlands.

MUS. COMP. ZOOL

LIBRARY

SER 21068

HARVARD

UNIVERSITY

SOME SPECIES OF THORACAPHIS AND OF NEA

RELATED GENERA FROM JAVA

(HOMOPTERA, APHIDIDAE)

D. HILLE RIS LAMBERS

Bladluisonderzoek T.N.O., Bennekom, the Netherlands

AND

R. TAKAHASHI

Osaka-fu Agricultural College, Kuroyama, Osaka-fu, Japan

Thoracaphis rappardi spec. nov.

Apterous viviparous female. (Fig. 1).

Morphological characters. Body about 0.75—0.90 mm long, shaped like a disc

of which the upper surface is caudad somewhat pointed. Tergum dark brown-red,

easily cracking under pressure, covered with pale not elevated reticulations in the

integumentum, but rather smooth, with almost gland-like intersegmental "Muskel-

platten”, and median transverse folds between the thoracic and Ist abd. segments;

abd. tergites II—VII completely fused to a complex abdominal sclerite, which is

encircled by the prosoma (= head + thorax + abd. I), from which it is laterally

separated by a membraneous fold; the complex abd. sclerite, as well as the quite

free VIIIth abd. tergite caudad, with a flat crenulated horizontal crest above which

the marginal hairs are placed. Marginal hairs long and fine, with normal, very

acute apices, about 0.057—0.105 mm long, caudad longest; dorsal hairs very much

shorter and thinner, only about 0.024—0.038 mm long. Chaetotaxy as follows:

prosoma with 26 marginal hairs in total, head in front of the eyes with 3 pairs of

long hairs, between the eyes with a row of 4 hairs; spinal hairs of the other seg-

ments in groups, not in transverse rows or pairs; pronotum with an anterior spinal

group of 1—2 hairs, a posterior one of 4—8 hairs and 2 pairs of marginal hairs;

mesonotum with one group of 5—10 spinal hairs and 3 pairs of marginal hairs;

metanotum with 4—6 spinal hairs and 3 pairs of marginal hairs; Ist abd. tergite

only with 2 pairs of marginal hairs. Complex abd. tergite (II—VII) with 6 pairs

of shorter marginal hairs and one short hair in front of each siphunculus. VIIIth

abd. tergite semicircular, with 4 long hairs along posterior margin. Laterally,

below the marginal ridge, groups of many hairs that are shorter than the marginal

ones. Antennae distinctly of 3 segments, very short, bent; Ist segment fused basally

with the integumentum of the head, with one rather long hair; IInd segment

also with one hair; IIIrd segment about twice as long as wide, about 11/ times

as long as IInd, 0.047 mm long, with 2 long terminal hairs and with two deep-set

quite normal primary rhinaria, one at about 3/, of the segment, the other at 4/5,

well before the apex of the segment. Mouth-parts retracted into the head with

only the apex of the rostrum through a slit or hole in the ventral carapax emerging;

2 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 |

last rostral segment longer than the tarsi, with 3 subapical pairs of hairs. Eyes

dark, slightly elevated, with 3 facets in an equilateral triangle very near each other.

Siphunculi somewhat conical, with narrow porus (diameter 0.012 mm), past the

middle of the complex abdominal sclerites. Cauda knobbed. Subanal plate bilobed.

Subgenital plate slightly incised with about 14 hairs along posterior margin and.

2 hairs more cephalad. Legs normal, with 2-jointed tarsi with claws in young

specimens, but in old specimens the joints sclerotised and the claws broken or

from some legs lost; fore tibiae as long as fore femora, but middle and hind tibiae

longer than the corresponding femora.

Larvae.

First larval instar. A) Flat and elongated oval. A narrow spinal membraneous

line from vertex to about IInd abd. tergite. Head fused with pronotum; mesono-

tum, metathorax free, all rather dark sclerotic. Abdominal tergites I—VII com- |

pletely fused, darkish sclerotic, taking about 2/5 of the length of the body; VIIIth

abd. tergite free, broad, dark sclerotic. Hairs rather thick and thorny, the marginal

ones curved upwards, about 0.038 to (caudad) 0.067 mm long. Head with some

frontal hairs and a row of 4 between the eyes. Pronotum with 2 posterior spinal

hairs and two pairs of marginal hairs. Meso- and metanotum with 2 spinal hairs —

and 2 pairs of marginal hairs. Abd. segments I—VII only with 7 pairs of marginal

hairs; VIIIth tergite with 2 very long marginal hairs caudad. Antennae of 4

segments, rather long, imbricated; IIIrd segment nearly 3 times IInd; IVth twice

IInd, with possibly always 4 long terminal hairs, of which at least one as long as

the segment. Siphunculi not developed, indicated by two minute paler spots. Tarsi

2-jointed with normal claws.

B) Very much like preceding, but the VIIIth abd. tergite with straight, not

semicircular posterior margin. The last two pairs of marginal hairs on abd. tergites

I—VII are often directed caudad and just cephalad of the penultimate pair, a pair

of very short, very small marginal hairs occurs, so that 6 pairs of long marginal

hairs and one pair of very short hairs occur on the complex abd. tergite I—VII.

Second larval instar. Much stronger pigmented than the preceding, and with

different sclerotisation. Pronotum split into two spinopleural parts and two

marginal parts. Mesonotum dissolved into two marginal sclerites and a few small

spinal scleroites bearing hairs. Metanotum with two marginal sclerites with each

3 hairs and a few very small spinal and spinopleural sclerites two of which each

bear a minute hair. Complex of abd. sclerites I—VII medially cleft and Ist abd.

tergite dissolved into two free marginal sclerites which usually are fused with the

complex sclerite. Antennae of 3 segments, the IIIrd segment 4—5 times as long

as IInd, about 0.109 mm long, tapering towards apex with a neck-like constriction

before the apex, with only one more or less distinct primary rhinarium and with

rather short terminal bristies. Marginal hairs spiny, increased to 3 pairs on meso-

and metanotum, 2 pairs on Ist abd. tergite. Siphunculi small but very distinct, each

with one minute hair cephalad. Complex of abd. tergites II—VII with 5 pairs of

long marginal spines and 2 minute marginal hairs near the siphunculi (vide Ist

instar larva B). VIIIth abd. tergite with 4 hairs along posterior margin.

Third (apterous) larval instar. Broader and larger, but otherwise very much

like the preceding; marginal sclerites of pro-, meso- and metanotum nearly or

D. Hire Ris LAMBERS : Some Thoracaphis species from Java 3

(0)

LA 1225

= 9h72

i) 292 9

o )

er Gere ci ve OD 3, à

COL CA AG RAS DOSE

(PA al 2 co ld c a > 32 )

tiri e o ce ur 5 059 2 52323 > 52? ) BER WI

ver € C0090 cele 32:90 DI 327,722 02 2 5%

DE TEN ROGO II ORIO A) Vn?

PEC O Opoe Wp LIU DOO 23 3 D} 3 |

la L LE Yo LES > à

ec Wie SOUS AREN RT 3 PN)

fe ette er ero CE (2%, Do PINI

E ae = D

ee CCR ee? à Ee SA OL PO

ESTESI C25 YL DO DD Ie) AIT

€ Le Ck (e) 9 2?) 925212 >

CO Ceetee ¢ SOG fo 000 Are FSO ao)

I) [a Cte El Ge wc oe ov) Jy 7 oy,’

c Cole “à ACER O OGNI 9 P52 RE EINER

‘ Care re - VI ni

(EC ~

Figs. 1—2. Thoracaphis rappardi spec. nov. 1. Apterous viviparous female. Antennae and

legs not shown. 2. Thoracaphis rappardi spec. nov. Last instar nymph of alate. Fig. 3.

Nipponaphis ficicola spec. nov. Apterous viviparous female. Hairs and legs not shown.

X 65. Fig. 4. Nipponaphis ficicola spec. nov. Sketch of apterous viviparous female in

lateral view

completely split into 2 pairs of sclerites per segment; more spinal hairs present on

thoracal segments; Ist abd. sclerite split into free marginal sclerites and small free

hairless spinal sclerites. Antennae thin, rather like those of apterae; IMIrd segment

only 3 times IInd, about 0.076 mm long. Abd. tergites II—VII with 5 pairs of

4 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

long marginal hairs and one pair of little shorter marginal hairs before the penul-

timate long pair.

Third (alate) larval instar. No wing pads, but antennae very thick, almost swoll-

en, tapering, of 4 segments with distinct rhinaria. Eyes of 3 ommatidia, on free

sclerites. Pro, meso and metanotum each with one pair of marginal sclerites

bearing 2 or 3 hairs. Marginal sclerites of abd. segments I with each 2 hairs,

those of segments III and VII with one hair each; abd. tergites IV to VI merged,

with large marginal sclerites bearing a siphunculus, with cephalad a short hair,

and with 3 marginal hairs. Very small spinopleural intersegmental sclerites

between all the segments, but otherwise without sclerotisation. Spinally only

cephalad IInd abd. tergite any hairs present. The marginal hairs mostly distinctly

pigmented for 2/3 of their length, but from thereon pale.

Fourth (alate) larval instar (Fig. 2). With wingpads, otherwise very much like

the preceding, but antennae of 5 segments, eyes with triommatidion and large

perforated plate cephalad indicating the compound eye. Hairs cephalad the

siphunculi rather long. Marginal sclerites on VIIth tergite far extended towards

the median line. Some scattered small spinal sclerites present on meso and meta-

notum, but caudally no spino-pleural sclerotisation present as far as VIIth abd.

tergite.

Host plant: Viscum articulatum L.

Locality: Soekowono Ketjil (700 m), Bondowoso, Eastern Java, 9.XII.1948, leg.

F. W. RAPPARD.

Notes by Mr. RAPPARD: "Only on young specimens of the plant, not on full-

grown specimens. The host is a hyperparasite, growing on Scurrula a parasite on

Kapok (Ceiba). Colonies very small, not larger than 5 mm, on the stems. Adult

apterae dark. Larvae yellowish green with dark green spots. Visited by ants”.

The species is easily recognized by the curious chaetotaxy, particularly by the

presence of a hair in front of each siphunculus and by the structure of the

rhinaria in the aleurodiform apterac.

Types: Cotypes in the collection of both authors.

Schizoneuraphis gallarum van der Goot 1917

1917. Goor, P. van der, Contrib. Faune Ind. Néérland., vol. 1, fasc. III, p. 252—258.

From the description of the galls by VAN DER Goor it is evident that he had

two very similar ones, one hard and one soft gall. His "fundatrices’ are evidently

described from the soft galls, the alate fundatrigeniae from the hard galls. The

latter we indicate as the type morph of this species. Therefore a new description

of the true fundatrix and of the apterous 2nd generation inside the galls is

necessary.

I. Material from Distylium stellare.

Fundatrix.

Body about 0.80—1.10 mm long, globular, not pigmented, with long and fine

hairs of about 0.075 mm long. Antennae about 1/,—1/ length of body, rather

dark, of distinctly 3 segments; IIIrd segment 3 times as long as IInd, from the

middle gradually tapering, with a rhinarium at 3/, from base and another one

D. Hire Ris LAMBERS : Some Thoracaphis species from Java 5

halfway at 1/5 from the tip. Last rostral segment about 0.065 mm long. Siphun-

culi present as pores, but not pigmented and easily overlooked. Cauda hardly

developed, pigmented part 3 times as wide as long, triangular with rounded apex.

Subanal plate very little incised, sometimes seemingly with straight posterior

margin in dorsal view. Legs darkish, very short; fore and middle femora, e.g.,

0.10 mm long by 0.043 mm wide, fore tibiae 0.13 mm long by 0.026 mm wide,

hind femora about 0.19 mm long by 0.06 mm wide, hind tibiae 0.18 mm long by

0.030 mm wide, so that the hind femora are not much thicker, comparatively; tarsi

2-jointed.

Apterous viviparous female (2nd generation inside gall).

Rather like the preceding morph, but more elongated, with similar hairs which

are slightly shorter (marginally up to 0.060 mm). Antennae about ?/, length of

body, dark, of 4, rarely 5 segments; in specimens with 4 segments IIIrd segment

about 0.110—0.115 mm long, 3 times as long as IInd segment, with a nearly

terminal rhinarium; in specimens with 5 segments IIIrd segment about 0.070—

0.075 mm, not very clearly separated from IVth segment which is about 5/7 of

that length and of the same thickness; last segment thinner than the preceding,

about 0.070—0.075 mm long, with a distinct, thinner processus terminalis of

nearly 14, the length of the segment. Last rostral segment along its ventral surface

about 0.09 mm long. Siphunculi distinct because they are pigmented. Cauda more

produced. Subanal plate distinctly incised. Legs longer; fore femora 0.185 X 0.06

mm, fore tibiae 0.185 X 0.03 mm; hind femora 0.270 X 0.067 mm, hind tibiae

0.0280 X 0.037 mm.

II. Material from Litsea.

Apterous viviparous female (Exul). (Fig. 5).

Body in dorsal view about circular, about 0.80—1.00 mm long, evidently not

depressed. Tergum brown sclerotic, smooth, with some transverse striae and oval

varioli pleurally between the thoracal segments, and with a curious flat, horizontal,

crenulated crest on both sides of the abdominal tergites and along posterior margin

of VIIIth abd. tergite; a slight fold present between pro- and mesonotum, but no

clear division between prosoma and abdominal tergites II—VII. Dorsal hairs

extremely stout, hollow, long and nearly acute, about 0.161—0.176 mm long

(Fig. 5a) and about 0.010 mm thick; chaetotaxy as follows: between the antennal

bases four very small, thin hairs, slightly higher another much larger pair, then

between the eyes a caudad curved transverse row of 6 large hairs; pronotum with

2 spinal and 4 marginal hairs; mesonotum with 2 spinal hairs and in a transverse

row 6 marginal hairs; metanotum with 2 spinal hairs and 6 similar marginal hairs;

Ist abd. tergite with 2 spinal hairs and 4 marginal hairs; complex of abd. segments

II—VII with one spinal pair of large hairs near posterior margin and along both

sides first 2 large hairs, 1 extremely small hair, then one rather small hair and

again a large hair but smaller than the spinal ones; these marginal hairs are placed

above the marginal ridge; the semilunar VIIIth abd. tergite with on posterior

margin 2 spinal, large hairs and more laterally 2 normal, thin hairs. The sides

of the body show normal, long, thin hairs. Antennae about 2/,-—1/, length of

6 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

body, pale brownish, of 3 segments, but the Ist segment completely fixed to the

head; IInd segment longer than wide; IIIrd segment rather slender, at least 6

times as long as its largest width, with at 2/3 of its length a small, finger-shaped

rhinarium and another one at the apex. Siphunculi mere pores of about 0.014 mm

on posterior half of the complex abdominal tergite. Cauda with about 8 hairs.

Subgenital plate with about 12 hairs along posterior margin, and a pair on its

disc. Legs rather long, in life straight and sticking far out from under the body,

with normal tarsi and claws; first tarsal joints with 3, 3, 2 hairs. Thoracic stigmata

surrounded by drawn-out reticulations.

Measurements of one specimen: Length of body: 0.81 mm; ant.: 0.13 mm;

20 : 100

Prop. of ant. segments: jokes

P 5 II II

Larvae.

First instar larvae. Elongated. Dorsally with long, very thick hairs with acumin-

ate apex of about 0.095 mm long. Arrangement of these hairs: head: 2 on front,

4 in line between the eyes; pronotum: 2 pairs marginally, 1 pair spinally on

posterior half; mesonotum and metanotum: 4 marginally, 2 spinally, all in trans-

verse rows; abd. tergite I: 2 spinally, 2 marginally; abd. tergites II and III; 2

marginally; abd. tergite VII, which is narrow and elevated: 2 marginally; abd.

tergite VIII: 2 "spinally’’. Smaller hairs present on the front and on the abdomen

as follows: tergite IV with extremely small marginal hairs; tergite V with 2 larger

marginal hairs (near the siphunculi); tergite VI with 2 slightly larger hairs, which

seemingly belong to tergite VII, because this narrow tergite is encircled by the

VIth tergite. Antennae of 4 segments, IIIrd segment about 314 times IInd, IVth

about 21/5 times IInd, with 4 terminal hairs of normal length, i.g., shorter than

last segment; primary rhinaria subapically, with markedly elongated conical mem-

brane. Rostrum normal. Siphunculi very distinct, extremely far caudad. Cauda

with 2 short hairs. First tarsal joints with 2, 2, 2 hairs.

In embryones, and later at every moult, the long spinal hairs are crossed, to begin

with the middle pair between the eyes. The other hairs lie parallel to the long

axis of the body but those on VIIth tergite lie head to tail.

Second instar larvae. Very similar to the preceding, but larger and broader.

Meso- and metanotum with 3 pairs of marginal hairs, Ist abd. tergite with 2 pairs

of marginal hairs. Marginal hairs of Vth abd. tergite much larger. Antennae of

3 segments. First tarsal joints with 3, 3, 2 hairs.

Third (apterous) larval instar. Very much like the preceding, but caudad the

large marginal hairs on IIIrd abd. tergite often 2 pairs of minute marginal hairs

present. VIIth abd. tergite with 2 large submedian hairs and 2 smaller lateral hairs.

Third (alate) larval instar. Like the preceding, but sometimes also IInd abd.

tergite with 1 or 2 long spinal hairs. Near, and sometimes partly cephalad each

siphunculus, 1—3 rather small marginal hairs. Antennae thick, pointed, of 5 or

possibly sometimes 4 segments; rhinaria very small; hairs present only on the basal

segments.

Fourth (alate) larval instar. With wing pads, but otherwise much like the

preceding. On the thorax dorsally some additional smaller hairs present. IInd abd.

tergite often with 2 large spinal hairs. VIIth abd. tergite very conspicuously nar-

D. Hire Ris LAMBERS : Some Thoracaphis species from Java i]

rowed; its 2 large hairs stand on the posterior angles of the tergite and the more

lateral, smaller hairs belong to the VIth abd. tergite.

Host plant: Litsea chinensis (‘’kaju meniran’’).

Localities: Banjuwangi, 19.1V.1950, 30.V.1950, leg. F. W. RAPPARD; Bogor,

4.V1.1918, 21.VII.1918, 29.IX.1918, leg. P. VAN DER GOOT; Bogor, 13.X11.1931,

Eon GSI; H. VERANSSEN:

Notes by Mr. RAPPARD: "On the underside of a leaf a small colony of red-

brown, shiny Thoracaphis, visited by small red ants. On "kajoe meniran”. Scat-

tered on the underside of the leaves and along the lateral veins in rows. Many

attacked by fungus. Colour red-brown to blackish purple-brown, duller than the

first sample.”

The discovery of this aphid on Litsea chinensis by Mr. F. W. RAPPARD, who

hunted especially for Hormaphidina, and the very kind help of Professor Ir.

HARJONO of the University of Djogjakarta who sent an ample supply of fresh

specimens of Schizoneuraphis gallarum from Distylium stellare from the type

locality, makes it possible to demonstrate another host-alternation in tropical

aphids.

Embryones inside alate fundatrigeniae from Distylium stellare are exactly like

embryones and first instar larvae of the Litsea aphid. The embryones are very

characteristic by their siphunculi, the long hairs on dorsum and their arrangement,

and particularly by the placing of the spinal hairs on VIIth abd. tergite. The

length of individual hairs is quite the same in both embryones and all this leaves

nu doubt that the Litsea aphids are Schizoneuraphis gallarum v. D. Goor, which

evidently alternates between Distylium stellare and Litsea chinensis.

Schizoneuraphis v. d. Goot, 1917, of which gallarum v. d. Goot is the typus

generis, has generally been placed as a synonym of Nipponaphis Pergande, 1906,

type Nipponaphis distychii Pergande. On the basis of the gall-inhabiting alatae

this is correct, but not if the embryones inside them, or their adult exules are

studied. Apterous exules of Nipponaphis do not show the very large, hollow

dorsal setae and their whole prosoma is covered with pustules. Therefore Schizo-

neuraphis v. d. Goot is used here as an independent genus.

Types: VAN DER Goor left no types. Apterae collected and identified by

VAN DER Goor still exist, but they were collected after the dates given in his

1917 book, and are the true gallarum, not the fundatrices which he described.

Therefore the authors chose neotypes, alatae from the characteristic gall on

Distylium stellare, collected at the type locality, Dieng by Professor HARJONO,

October, 1957. They are deposited in the collections of both authors.

Nipponaphis ficicola spec. nov.

Apterous viviparous female (Fig. 3, 4).

Morphological characters. Body in dorsal view very shortly oval to almost

circular with the legs and antennae at least partly visible (Fig. 3), in lateral view

as shown in Fig. 4. Tergum not very hard, pale brownish yellow to dark brown,

densely covered with pustules which are slightly more transparent. Tergum divid-

ed into two parts by a curved fold or suture which is not membraneous; the

anterior part has more or less elevated transversely elongated portions on the

8 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

Fig. 5. Schizoneuraphis gallarum vy. d. Goot. Apterous viviparous female from Litsea

chinensis, X 85. al left marginal hair from mesothorax, X 409. Fig. 6. Reticulaphis

distylii subspec. asymmetrica nov. Apterous viviparous female from Ficus. Left half in

ventral view; right half in dorsal view. with three of the marginal hairs drawn in on the

head. Fig. 7 Resticulaphis distylii subspec. minutissima nov. Apterous viviparous female

from Ficus, X 130

pronotum, mesonotum, metanotum and Ist abd. tergite; the posterior part is only

little pustulated and consists of abd. tergites II—VII; this small part is trapezoid

in shape and bears two siphunculi on low cones. Hairs long and fine, the dorsal

ones about 0.060— 0.070 mm long, the marginal ones about 0.080— 0.145 mm

long, the longest hairs more caudad. Chaetotaxy as follows: head with 4 spinal

pairs of hairs and between the posterior pair and the eyes with 2—3 hairs on

each side, below the eyes with two more pairs; pronotum with 4—8 irregularly

placed spinal hairs and with 2—3 pairs of marginal hairs; mesonotum with 4—6

spinal hairs, more or less in a transverse row, 2—4 pleural hairs and 6—8

marginal hairs; metanotum with 4—6 spinal hairs, 0—2 pleural hairs and 6—8

(normally 6) marginal hairs; abd. tergite I with 2—4 spinal hairs, no pleural hairs

and 4—5 marginal hairs. Complex abd. tergite (II—VII) with 6 pairs of long

marginal hairs and 2—4 small spinal hairs; VIIIth abd. tergite semicircular with

6 marginal hairs. Antennae of 3 distinct segments, with the 3rd segment slender,

D. Hire Ris LAMBERS : Some Thoracaphis species from Java 9

about 0.160 mm long, about 81/, times as long as its largest diameter, with one

rhinarium at about two-thirds of its length and another one at the apex; Ist joint

often with one hair, IInd joint often with 2 hairs, but IIIrd joint only with 2—3

terminal hairs. Eyes consisting of 3 ommatidia quite near each other on a small

tubercle. Rostrum very short, withdrawn as in the other species; last segment nor-

mal, with 2—4 long fine hairs. Legs short but of normal structure; tarsi 2-jointed;

first joint with 3, 3, 2 hairs; claws often damaged. Cauda broad and short, con-

stricted. Subanal plate deeply bilobed.

Larvae.

Only larvae of probably the penultimate instar available, with a shape rather like

adults. Tergum membraneous with faintly sclerotic head, pronotum, paired sclerites

on meso- and metanotum and Ist abd. tergite, on which the spinal hairs are placed,

besides with marginal sclerites; IInd and VIIth abd. tergite with free marginal

sclerites, each with one hair, but marginal sclerites of tergites III—VI fused to a

large marginal sclerite bearing 4 hairs and 2 siphunculi.

Host plant: Ficus benjamina, Ficus sp.

Localities: Kali Bendo, Banjuwangi, 400 m, 19.IX.1948, 29.XI.1948, leg.

F. W. RAPPARD; Tjibodas, 1.VI. to 30.VII.1956, leg. P. BUCHNER.

Notes by Mr. RAPPARD: "On the bark of branches and twigs of 1 cm diameter.

Many black ants visiting. Dark purple to blackish, wrinkled insects.”

This species is closely related to Nipponaphis machilicola Shinji from Japan,

but it differs in the smaller body, the smaller papillae on tergum and in the

median pair of setae on VIIIth abd. tergite being much larger.

Types: Cotypes in the collections of both authors.

Reticulaphis!) distylii (van der Goot, 1917)

1917. Goor, P. VAN DER, Contrib. Faune Ind. Néérland., vol. I, fasc. III, p. 247—250,

Schizoneuraphis distylii.

1927. TAKAHASHI, R., Aph. Formosa 2, p. 55, Astegopteryx fici.

The life cycle of this species has not been described. It is known to produce

galls on Distylium stellare as primary host. It appears to migrate to various Ficus

species from which it was recorded under other names.

I. Material from Distylium stellare.

Fundatrix.

Body about 0.90—1.00 mm long, shortly oval, much inflated, with unpigmented

membraneous integumentum, and smoky yellowish antennae and legs. Hairs very

fine, the marginal ones up to 0.065 mm long. Antennae 1/,—1/, of the length

of the body, of 3 segments. IIIrd segment almost from base tapering, about

2—21/, times as long as the sum of the basal segments, at 2/; and at 1/g from

the tip with small rhinaria with digitiform membrane. Last rostral segment about

0.07 mm long. Siphunculi absent. Cauda short and rounded, subanal plate slightly

1) The genus Reticulaphis is described by the second author in Insecta Matsumurana, 1958.

10 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

incised on posterior margin. Legs short, the fore femora and tibiae each about

5/4 of the length of the antennae, the hind legs slightly longer, with not in-

crassate femora.

Apterous viviparous female (IInd generation in galls).

Much like the preceding morph, slightly more elongated oval. Antennae over

1/5 length of body, of 5 (or rarely 4) segments, with the segments interrelated

in length like 30 : 20 : 45 : 45 : 56; last segment elongated oval, distad its

rhinarium somewhat thinner, but hardly tapering, with rounded apex. Siphunculi

distinct, slightly pigmented, conical rings close to each other and seemingly on

posterior margin of VIth abd. tergite. Subanal plate distinctly incised on posterior

margin. Legs slightly longer than in fundatrix, with 2-jointed tarsi, the 1st joints

with 3 hairs of which the lateral ones are extremely fine and about as long as 2nd

joint, the middle one being thicker and about as long as the 1st joint.

As first instar larva antennae of 4 segments. Tarsi 2-jointed. Siphunculi seem-

ingly absent, but actually present as pori smaller than the papilla of the marginal

hairs on VIIth abd. tergite and quite near them. Last rostral segment dorsally with

triangular base, about 0.082 mm, i.e., longer than in the adult.

Alate viviparous female (fundatrigeniae, IIIrd generation).

Head and thorax sclerotic; abdomen with only the stigmal plates (4 pairs, on

segments II—V) blackish; a narrow band across VIIIth tergite, the subanal plate

and the subgenital plate dusky to dark. Head above the median ocellus with 3

pairs of hairs and near its posterior margin with a transverse row of 8—11 hairs

of which some are shorter. Marginal hairs on abdomen normal, fine, one pair per

segment, about 0.052—0.063 mm long; spinal and pleural hairs rather numerous

on Ist abd. segment, about 8--12 in a row, but caudad more scarce so that on

segment IV, etc., only 2 spinal hairs are left; VIIIth tergite with about 10—12

normal hairs. Antennae vide measurements; IInd segment much wider than long;

IIIrd segment with 16—28 rhinaria, [Vth with 6—13, Vth with 4-9. Siphun-

culi hardly pigmented, very inconspicuous, placed as in the preceding morph.

Cauda rounded. Subanal plate almost bilobed. Legs black with very knobby,

basally very thin femora, like the thin tibiae with rather conspicuous, slightly

serrate imbrications; chaetotaxy of first tarsal joints as in the preceding morph;

those joints in lateral view almost square and on the ventral distal edge with a

very small thorn especially on the hind feet; a triangular flat sclerite attached to

the 1st joint and touching the ventral side of the 2nd joint precludes articulation

between these joints. The two most basal veins in the fore wings (analis and

cubitus of some authors) reach the subcosta independently, quite near each other.

Measurements in mm.

Nomen othm Ant Antennal segments Rhin. on segment

body III IV V III IV V

1 1.61 0.56 0.26 0.13 OF 25 & 26 WW sve, JIL 8&8

2 1.64 055 0.25 ONZ ONO) DOB) (SE AD) ise IU 6&7

3 1.50 0.56 0925572078592. Ose 2308225 RI 8 & 8

4 1.62 0.53 0.23 OND 0709 HOE ZI Diss 6&5

5 1.60 Oil 0.23 0.11 0.10 18 & 19 VASI 6&7

D. Hire Ris LAMBERS : Some Thoracaphis species from Java 11

As first instar larvae like those of the preceding morph, but with the head

and all the extremities quite dark and with the siphunculi pigmented and about

21/, times as wide as the papilla of the nearest hair.

Embryones inside the preceding morph.

Very different from first instar larvae or embryones described above. Body

covered with something like a non-segmented shield, along the margin of which

are placed 16 pairs of very thick stiff hairs with widening, flattened, blunt apices;

the longest of these hairs, on the head, about 0.030 mm long, which length varies

little as far what must be the Ist abd. segment, where on the IInd abd. segment

the length becomes suddenly about 0.016 mm to increase again on VIIth and

VIIIth tergite to 0.022 mm. Spinal hairs much thinner and shorter, with normal

or just bluntish apices; the posterior pair on the head blunt, 0.016 mm long; the

pronotal pair, far removed from the former, acute, 0.008 mm long, with the

nearby meso and metanotal pairs and that on the Ist abd. tergite of the

same length; the other abd. tergites without dorsal hairs. Antennae of 4 segments.

Siphunculi absent. Tarsi of 2 joints. Eyes with 3 ommatidia of which one is much

smaller and often invisible.

II. Material from Ficus spp.

In this several forms may be recognized mainly by the shape of their marginal

hairs which is constant in each sample. We give to these forms subspecific names

because of their differences, but it is possible that finally these differences will

prove to be those between clones. This problem can only be solved by breeding

or by much more extensive collecting.

The subspecies key as follows:

1 (2) Marginal hairs normal, acute about 0.075 mm long.

EOLMOSA IVA En ler el Pen nee R. distylii subspec. fici Tak.

2 (1) Marginal hairs shorter and flattened, acuminate or with widened, serrated

apices, often markedly curved backwards (complex described as Thoraca-

phis fici Tak. var. foveolatae Tak., 1935, varietal name without nomen-

clatural standing).

Lateral sides of prosoma (pleura of each of its components) extraordin-

arily expanded (Fig. 6). Also the middle legs visible from above.

VENISSE SARA nn er mis ke R. distylii subsp. asymmetrica nov.

4 (3) Lateral sides of prosoma sometimes somewhat expanded, but outline of

body still fairly regular. Only knees of hind legs visible from above.

5 (6) Marginal hairs with acuminate, not widened tips.

ROEM OSA NA] AV Ai SL ea Re À R. distyli subsp. similis nov.

6 (5) Marginal hairs with much enlarged, obtuse, serrated tips.

7 (8) Marginal hairs on posterior half of prosoma somewhat curved.

VAV e ete tr ee R. distyli subsp. rotifera nov.

8 (7) Marginal hairs all strongly recurved, like flat half-rings, so that the apices

are recurved towards the body (Fig. 7).

JAVA N N mars R. distylii subsp. minutissima nov.

(US

12 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

a. Reticulaphis distylii subspec. fici Tak., 1927.

One sample available from Java, Gedungan, Residency Kediri, 250 m, a small

colony on the underside of an old leaf of Ficus benjamina, collected by F. W.

RAPPARD. According to notes by Mr. RAPPARD, bluish black animals, with

a fine white marginal waxy fringe. Indistinguishable from Formosan specimens.

b. Reticulaphis distylii subspec. similis nov.

One sample from Java, Gerengredjo, Residency Djember, 50 m, 28.1.1950,

collected by F. W. RAPPARD. Colony on underside of mature leaf. Dispersed

over the whole surface. Blackish blue with slight waxy fringe according to

Mr. RAPPARD. More elongated than the main species, but apart from the shape

of the hairs and slightly coarser reticulation of the prosoma, very similar.

c. Reticulaphis distylii subspec. asymmetrica nov. (Fig. 6).

One sample from Java, Salatiga, Residency Semarang, 600 m; 20.XII.1916,

collected by the late Dr. P. VAN DER GOOT on Ficus sp. with in the sample

three specimens of rotifera subspec. nov. The subspecies is characterized as

follows:

Side of the head bearing the antennae, the pleural regions of the thoracic and

Ist abd. segments very strongly expanded and produced like large sclerotic

bladders, in which parts of the sternal areas are involved. Antennae extremely

short with not recognisable segmentation. Middle legs distinctly visible from

above from the coxae onwards. Prosoma + abdomen nearly twice as long as

wide. Marginal hairs on prosoma flat with much widened apex, those on Ist

abd. tergite only just surpassing the edge of the prosoma, about 0.025 mm

long, recurved, the spinal hairs on that segment at most 0.004 mm long.

d. Reticulaphis distylii subspec. rotifera nov.

One sample from Java, Mandiku, Residency Djember, 70 m, 12.V.1950, coll-

ected by Mr. F. W. RAPPARD from the undersides of the leaves of Ficus ?

pruniformis Bl. (plant identified by Dr. BeuméE). In view of the fact that

this was a large sample, with all larval instars and alatae, the various morphs

and larvae are described in detail.

Apterous viviparous female.

Old adults about 0.50—0.85 mm long, jet black, entirely opaque, so that

nothing is visible but the broadly oval body with faintly crenulated margin, the

distal part of the antennae, the knees of the hind legs and thick, pale marginal

hairs which are flattened on distal half, much widened at apex and there dentated

or serrated; the 6 hairs on the front curved outwards; no change in structure after

6 hours boiling in 10% KOH, but after a fortnight's exposure to sunlight in

20% KOH a marginal and ventral black layer peels off and more details become

visible. In freshly moulted specimens the body is oblong with more or less parallel

flanks, flat and very strongly reticulated dorsally; the part consisting of head to

Ist abd. segment very large; the complex abdominal part very small, almost

triangular, separated from the rest by a membraneous suture, often loosened

during the clearing process. Spinal hairs thick, with oblique apices, short and

inconspicuous, only 0.012—0.019 mm long; chaetotaxy (of a specimen of 0.76

D. Hire Ris LAMBERS : Some Thoracaphis species from Java 13

i mm): between the eyes two hairs (mutual distance 0.105 mm); on pronotum 2

hairs (m.d. 0.050 mm), mesonotum 2 hairs (m.d. 0.163 mm), metanotum 2

hairs (m.d. 0.117 mm), abd. tergite I, 2 hairs (m.d. 0.067 mm); distance hairs on

head-hairs on pronotum 0.167 mm; pronotal-mesonotal 0.143 mm; mesonotal-

metanotal 0.128 mm; metanotal-Ist abd. hairs 0.068 mm. Pleural hairs absent.

Marginal hairs about 0.043—0.062 mm long, all somewhat curved upwards and

caudad, with fan-shaped apex; arrangement: 6 on head cephalad the eyes, 2 pairs

on pronotum, mesonotum and metanotum each, and 1 pair on Ist abd. tergite. The

sclerite consisting of abd. tergites I—VII about 0.209 mm wide and 0.081 mm

long, reticulated like the rest, without siphunculi and along the caudally con-

verging sides with 6 pairs of very small hairs of which only the bases are visible,

as perforations in the sclerite; VIIIth abd. tergite about 0.109 mm wide and 0.048

mm long, with 2 hairs of the marginal type, but thinner and more acute than the

others. Eyes consisting of 3 ommatidia standing very far apart, of which one is

smaller and more lateral. Antennae without segmentation, consisting of little out-

ward bent hooks (longest arm 0.06 mm) with near apex 2 minute rhinaria and

one terminal hair which is directed towards the eyes. Mouth parts evidently com-

pletely withdrawn into the cavity of the head and only the apical segment of the

labium penetrating outwards through a jagged hole in the ventral carapax;

rustrum very short, with rather narrow and hairless apical segment. Cauda knobb-

ed. Subanal plate bilobed. Legs extremely short, in very young specimens with

one tarsal joint which has one ventro-basal hair on the front and middle legs,

1 dorso-apical hair on the front legs and 2 dorso-apical hairs on the middle and

hind legs; in old apterae the tarsi have no claws and seem to be still more reduced;

the legs are always lying bent and flat under the ventral carapax and from above

only the knees of the hind legs are visible.

Alate viviparous female.

Like fundatrigeniae from galls, about 1.70 mm long. Marginal hairs of abd.

segments IV—VII on dark scleroites. Head and thorax sclerotic. Head on the

front above the ocellus with a pair of hairs, more dorsally with a much larger

pair, between the dorsal ocelli with another pair and on posterior part of vertex

with a row of 4—6 hairs of which 1 or 2 are considerably shorter. Abdomen

with segments V and VI probably merged, and there with 2 pairs of large

marginal hairs and 1—3 spinal hairs, on segments I—IV and VII with one pair

of large marginal hairs, on Ist segment with 4—6 hairs in a transverse row sub-

medially and here and there on tergites II—IV a spinal hair; VIIIth abd. tergite

with 2 large median hairs and on each side 2—3 smaller hairs; all the larger

hairs about 0.105 mm long, frequently with an abrupt oval swelling rather near

the acute apex; the smaller hairs apparently normal, about 0.07 mm long. IIIrd

ant. segment with 19—23 rhinaria; IVth with 4—-8 rhinaria, Vth with 4—5

rhinaria. Rostrum very short; the rather narrow and conical apical segment with

3 pairs of subapical hairs. A very faint annular structure of about 0.030 mm dia-

meter cephalad the two marginal hairs on abd. segments V— VI suggests the

presence of siphunculi. Cauda knobbed. Subanal plate divided into two lobes.

Measurements of one specimen: Length of body: 1.64 mm; ant.: 0.62 mm;

100; 282 25) /Rhin on llirdant segment: 19 and 23;

JOY TINY NY

on IVth: 8 and 6; on Vth: 4 and 5.

Prop. of ant. segments:

14 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

Larvae with the preceding adults.

First larval instar. Elongated oval, caudad pointed, with head + prothorax

wider than the rest of body. All tergites except VIIIth abd. tergite cleft along the

median line. Head fused with pronotum; meso- and metanotum free, but Ist abd.

tergite fused with all the other abd. tergites; all these parts sclerotic and dark.

Arrangement of spinal and marginal hairs as described for adult apterae, but all

the abd. tergites with a pair of stout marginal hairs, of which those on Ist and

VIIIth tergite are longer than the others; the marginal hairs on head and pronotum

longer than all others and often not much enlarged at apex, merely blunt; spinal

hairs all very short. Antennae normally shaped and of 4 freely movable segments;

last segment about as long as IIIrd, with 4 terminal spines of which two are

longer than the segment. Mouth parts normal, but the clypeus somewhat retracted

into the head. Legs normal.

Second larval instar. Much like the preceding, but the 6 pairs of hairs of abd.

segment II—VII thin and very short, much less than half as long as those on

abd. segment I; VIIIth abd. tergite with two small lateral hairs besides the large

median ones. Antennae elbowed, without distinct segmentation, though sometimes

3 segments are discernible; only one terminal bristle left. Last rostral segment :

hairless. Legs normal.

Third (apterous) larval instar. Much like the preceding and tergum still quite

smooth, not reticulated. Complex of abdominal segments already much reduced

in length, but not yet markedly cut into and anterior part and VIIIth abd.

tergite. Legs with one tarsal joint and with claws, though the tarsi of the hind

legs often already clawless and reduced. Marginal hairs often with nearly normal

apices, but blunt.

Third (alate) larval instar. Very different from adults and preceding larval

forms. Head and part of pronotum black sclerotic, remainder membraneous with

rather circular tubercular sclerites which bear hairs and usually also curious organs

of various sizes which in dorsal view look like a semiglobe surrounded by a dial

in a ring, in lateral view like a very short cylinder into which a smaller semiglobe

is pushed; those organs are termed button-organs here. Hairs moderately long,

about 0.05—0.07 mm, rarely once branched or with abnormal apices. Button-

organs from 0.024—0.008 mm in diameter, the small ones only occurring near a

larger one. Head with 2 button-organs, each between 2 hairs. Pronotum spinally

on anterior half with 2 button-organs, on posterior half with 2 button-organs near

2 hairs, marginally with 2 tubercles bearing each 1—3 button-organs and 2 hairs.

Mesonotum with 2 spinal button-organs with each 1 hair and marginally with 2

tubercles each bearing 2 button-organs and 2 hairs. Metanotum like mesonotum.

Ist abd. tergite only with marginal tubercles each bearing 2 button-organs and 1

hair; IInd and IIIrd abd. tergite with spinal sclerites without hairs, but each with

1 button-organ, and with marginal sclerites each with 2 button-organs and 1 hair;

IVth tergite like Ist; Vth tergite probably fused with VIth tergite, only with

large marginal sclerites each bearing on anterior margin a slightly elevated siphun-

cular porus with a diameter of about 0.02 mm and on posterior margin 2 hairs

and 2 button-organs; VIIth tergite only with marginal sclerites with 1 hair and 1

button-organ; VIIIth tergite only with 2 hairs. All the so far mentioned hairs are

very long and placed on sclerotic plates, but also other hairs of smaller size occur

D. HırLıE Ris LAMBERS : Some Thoracaphis species from Java 15

in a rather irregular way. Antennae very thick, curved, with 3 membraneous

transverse lines indicating 4 segments; primary rhinaria distinct; 3—4 short

terminal bristles present. Eyes still of 3 ommatidia. Legs short, thick, normal, the

claws on hind tarsi and to some extent the other tarsi very distinctly ventrally

inserted.

Fourth (alate) larval instar. Much like the preceding, but with wing pads. Long

dorsal and marginal hairs to 0.1 mm long, fine and sinuated, very often near

apex suddenly attenuated into a much finer hair, or with a minute swelling below

a thin apical part. Differences in chaetotaxy and number of button-organs with

the preceding larva are: head between the eyes spinally with 2 more hairs;

marginal tubercles on pronotum large, with 3—4 button-organs, on mesonotum 3,

on metanotum 1—3; Ist abd. tergite with 2 spinal hairs on scleroites; siphun-

cular pores about 0.024 mm wide; more additional hairs, not on scleroites, present,

but irregularly. Antennae indistinctly of 5 segments; the rhinarium on IVth seg-

ment extremely reduced to absent; 2 terminal bristles present. Eyes with 3 large

facets (triommatidion) and a nonbordered field of small facets (compound eyes).

Embryones inside alate from Ficus.

All rostrate, probably of two very different sizes inside of alate, and at least

the smaller ones with round wax-glands near the marginal hairs with usually

only the glands on tergite + VI or VII very distinct in the pale material. Hairs

normal, not thickened and apparently acute. Siphunculi not discernible. In the

larger embryones the femora and tibiae appear to be thickened, but pressure on

the cover slip might be responsible for this. Mouth parts and stylets normally

developed.

Notes by Mr. RAPPARD: "Three different insects sit in small groups, not

separated, dispersed on the undersides of the old and leathery leaves. Visited by

aggressive black ants. A) flat insects, old ones with waxy fringe, dark purplish

black; young larvae olive-green transparent elliptical discs. B) though they are

quite different from A, I suppose that this is a separate generation from which

nymphs and alatae develop; irregular outline with swollen thorax; older specimens

with upstanding woolly waxy fringe marginally, medially with waxy bushes;

besides between these with long, erect threads of which I cannot make out

whether this are wax- or chitinous filaments; colour in alcohol dull greenish blue

to dirty brownish green. C) alatae with flat wings, swollen thorax, no wax, dark

purple to black.”

From a sketch by Mr. RAPPARD it appears that the location of the wax corres-

ponds with the position of the button-organs, viz, 5 dots spinally and about 8

laterally on each side; siphunculi black, nude spots. The button-organs secrete the

long, hollow glassy wax-rods that stand up in the woolly bushes of wax as

mentioned in Mr. RAPPARD’s notes. This is evident from manuscript notes found

among Dr. VAN DER GOOT s possessions.

e. Reticulaphis distylii subspec. minutissima nov. (Fig. 7).

One sample from Java, Punten, 1350 m, Residency Malang, end of March

16 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

1950, collected by Mr. F. W. RAPPARD from the undersides of old leaves of

Ficus benjamina. Notes by the collector: "Very small blue-black to black, some

living specimens with white waxy fringe. Larvae greenish yellow. In groups or

solitary, not on young leaves. No ants.”

The subspecies is conspicuous by its elongate body, small size (0.36—0.53

mm), but above all by the curious marginal hairs with their rough surface.

The specimens from Distylium were taken from galls as described for distylii M

by VAN DER GooT!). Galls containing fundatrices and some adult apterae of the

second generation were collected on 29.VIII.1957, others with many alatae in

October 1957, all near Dieng on the Dieng Plateau, by Professor HARJONO of the

University of Djogjakarta, to whom we are very much obliged for his admirable

help. Embryones from alatae collected from these galls are indistinguishable from

first instar larvae found in the sample described here as subspec. rotifera nov.

There can be little doubt but that the aphids from Distylium stellare migrate to

Ficus.

Types. An original slide made by VAN DER GOOT, containing alatae and

nymphs of Schizoneuraphis distylii, collected near Kadjadjar (Dieng Mount-

ains), 20.VIII.1915, was recently refound and remounted. These are made lecto-

types and of the present two slides one is in the collection of the Entomological

Laboratory of the Agricultural University, Wageningen, Netherlands, the other

in the collection of the first author. Cotypes of the subspecies fic? Tak. in

the collection of the Taiwan Agricultural Institute, Taipei, Formosa, those of

subspec. asymmetrica in the collection of the first author, those of the other

subspecies in the collection of both authors.

1) Recent material and data received from Prof. HARJONO show that there are two

similar galls on Distylium stellare with quite different inhabitants. The galls described by

VAN DER GOOT do not contain distylii van der Goot; distylii produces a gall which is not

semiglobular above the leaf surface, but rather elevated fingertip-like. VAN DER GOOT

described the gall as brownish green, but that is the colour of the ripe fingertip-like galls.

The semiglobular galls described by VAN DER Goor turn red when ripe.

NOTES ON SOME EIGHTEENTH CENTURY BEES OF THE

GENUS THYREUS PANZER, WITH DESCRIPTION

OF À NEW SPECIES (HYMENOPTERA, APOIDEA)

MavAS LIEFTINGK

Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, Leiden

In the present paper an attempt has been made to redefine three imperfectly

known members of the genus Thyreus Panz. (Crocisa olim), described in the

18th century by C. DE GEER and J. C. FABRICIUS. The discovery of topotypical

males of Nomada scutellaris F., the type of the genus, and the recognition of the

type of Nomada histrio F., are the most interesting results obtained; males of

both species were dissected so as to remove any doubt about their identity and to

enable future workers to fix the relation to other species. The finer structures of

the type of Apzs albo-maculata De Geer could not be examined, but it is my hope

that the description and illustrations may facilitate the recognition of that species.

A fourth species already known for a long time, but misidentified and insuffi-

ciently characterized by previous authors, required a new name and is here

described and figured for the first time.

A summary of the synonymy of the species involved is given at the end of

this paper.

The following abbreviations are used in designating the disposition of the types

and other specimens examined: BM — British Museum (Natural History), Lon-

don; MCG — Museo Civico di Storia Naturale, Genova; ML — Rijksmuseum

van Natuurlijke Historie, Leiden; MT — Istituto e Museo di Zoologia, Torino;

NMB — Natuurhistorisches Museum, Basel; NMW — Naturhistorisches Mu-

seum, Wien; NRS — Naturhistoriska Riksmuseum, Stockholm; ZMC — Uni-

versitetets Zoologiske Museum, Copenhagen.

My sincere thanks are due to Messrs. RENÉ MALAISE (NRS), for the loan of

DE GEER's type of Apis albo-maculata, and to S. L. TUXEN and BoRGE PETERSEN

(ZMC) for their permission to continue my studies of FABRICIUS’ types of bees.

I am obliged also to the following entomologists for helpful information and

the loan of specimens under their care: — D. BAKER (Ewell, Surrey), M. BEIER

(NMW), H. ByTINsKI-SALZ (Tel Aviv), Signorina DELFA GUIGLIA (MCG),

ED. HANDSCHIN and F. KEISER (NMB), L. PARDI (MT), J. VAN DER VECHT

(ML), and I. H. H. YARRow (BM).

I am particularly grateful to F. Keiser, of the Basle Museum, for permitting

me to study a very interesting collection of bees made by him in 1953 during a

collecting expedition to Ceylon.

18 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

Apis albo-maculata De Geer 1778 (pl. 1 and figs. 1—2).

1778. DE GEER, Mém. hist. Insect. 7, p. 607—608, T. 45 figs. 5 & 6.

1912. ScHULZ, Berlin. Entom. Zeitschr., 57, p. 62 (Crocisa albomaculata (Geer)).

1921. MEYER, Archiv f. Naturgesch. 87A, p. 106, 128—129 (key and references; authors

species probably different) (Crocisa albomaculata Deg.).

The description of this bee is found in DE GEER’s work under the heading

’Insectes du cap-de-bonne-esperance. Abeilles”, and is one of six bees probably all

collected by M. SPARRMAN in the Cape Province. (See note on p. 614 of the

original).

From the excellent description and figures the insect can be fairly easily

recognized as a Thyreus (Crocisa olim), except that the apical fringe of white

hairs ornamenting the mesothoracic scutellum is rather crudely depicted in DE

GEER's fig. 5, showing an exaggerated outline so as to simulate a tubercular out-

growth. The status of this insect, accordingly, has always remained obscure, which

accounts for its having been either neglected or wrongly interpreted, even by the

most prolific among later authors dealing with the African bee fauna.

The original description of albo-maculata is as follows:

5. ABEILLE noire, à taches blanches aux côtés du ventre, à jambes blanches, à

ailes supérieures brunes & les inférieures vitrées.

Apis (albo-maculata) nigra, abdominis lateribus maculis tibiisque albis, alis

superioribus fuscis, inferioribus hyalinis.

Cette petite jolie Abeille (PL. 45. Fig. 5), qui n'est longue que de cinq &

large de deux lignes, est très-bien distinguée de toutes les autres espèces con-

nues; son ventre est conique au bout, & les antennes, qui sont noires, sont

assez grosses, de la longueur de la tête & du corcelet pris ensemble. La couleur

de tout le corps est noire, mais variée de plusieurs taches blanches, formées par

des poils, qui servent d'un grand ornement à l’Insecte; il y en a dabord une

touffe sur le devant de la tête & plusieurs assemblages de poils semblables sur

le corcelet, qui y forment différentes taches; mais les deux côtés du ventre

spécialement ornés chacun de six taches blanches (Fig. 6), dont une paire sur

chaque anneau, formées de poils courts de cette couleur, qui sont couchés à

plat sur la peau; enfin les jambes propres de toutes les pattes sont également

blanches, ou couvertes en dessus de poils de cette même couleur. Le corcelet

a cela de particulier, qu'il est terminé par une plaque écailleuse, refendue au

bout & garnie de poils blancs. Les deux ailes supéreures sont d’un brun obscur,

avec de petites taches transparentes à quelque distance de leur extrémité, mais

les inférieures sont toutes transparentes & comme vitrées.

To the above description the following supplementary notes may prove of some

utility.

Male (holotype), with two red labels: ‘’Typus’’ and ’’No. 343/57”, and Apis

albomaculata De Geer, Type”, in Dr. R. MALAISE's handwriting (Mus. Stock-

holm).

Total length of body 10.5 mm approx, anterior wing 6.2 mm, gaster 6.8 mm

approx. Antennae thick, 3rd segment about one-fourth longer than 4th and

5th, which are subequal in length to each other and to the succeeding segments.

M. A. LIEFTINCK : Notes on bees of the genus Thyreus 19

Thoracic mesoscutellum shaped as in fig. 11), its surface rather shiny, finely

superficially punctured, the punctures (even laterally) smaller than the inter-

spaces. Armature of posterior two pairs of legs difficult of inspection owing to

their tight folding together under the body; femur HI apparently not toothed

interiorly. Seventh gastral tergite (fig. 2) coarsely and very densely punctured,

the interspaces indistinct; basal portion of the preceding 6th tergite also densely

punctured, but surface of its apical part smooth and shiny, microscopically retic-

ulate. Membrane of anterior wing greyish black, lighter along costal vein and

marked with distinct subhyaline spots distal to 2Rs and underlying cell; area

posterior to vein 1A as well as an anterior stripe running along that vein, also

subhyaline. Posterior wing subhyaline, except a short dark costal streak in the

radial cell.

Figs. 1—2. Thyreus albomaculatus (De Geer), 4 holotype from the Cape. 1, dorsal view of

scutellum and 2, apex of 7th gastral tergite. Pubescence shown in fig. 1 consists of white

feathery hairs; tomentum in fig. 2 omitted

Pubescence black, markings pure white. White-haired areas of mesoscutum

partly rubbed off and not sharply delimited, but scatteredly present on the disc

and all round the border. Scutellum covered with short black tomentum except

along posterior border; dorsal surface of the emargination with fairly broad

/\-shaped band of backwardly directed white hairs, this arched band widest medi-

ally and tapering away laterally so as not to cover the lateral angles; and a similar

1) As will be seen from the figure, the sides of the apical incision are somewhat asym-

metrical in the type.

20 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

fringe of white feathery hairs, about twice as long as the dorsal hairs, arising

from beneath posterior border (pl. 1 and fig. 1). Legs black; tibiae II and IN

densely clothed externally with short white tomentum from base almost as far

as the apex; a white hair-streak also along full length of outer surface of basitarsi

II and III. Black pubescence of gastral tergites short, but the white lateral pat-

ches consist of rather long feathery hairs, especially the latero-basal ones on the

Ist, which are longer than the rest; white patches isolated and widely distant,

there being no white mid-basal hairs under the excavation of the scutellum;

transverse hair-bands covering 2—6 well defined. Gastral sternites black, lacking

white hair-spots.

This species, one of the earliest described African members of the genus,

superficially resembles histrionicus (XL), but the male of that species is easily

distinguished from DE GEER's insect, (1) by the absence of white posterior hair

fringes on the scutellum, (2) by having the 6th gastral tergite black-haired in-

stead of white-spotted, and (3), by the presence of a white hair-fringe on each

side in front of the posterior margin of gastral sternites 2—4. It has probably a

number of synonyms, but since the nomenclature and taxonomy of the African

Thyreus are in a state of complete chaos, it will not be easy to foretell which of

the numerous named forms corresponds with Apis albo-maculata De Geer.

Nomada scutellaris Fabricius 1781 (pl. 2, fig. 1 and figs. 3—8)

1781. FABRICIUS, Spec. Ins. 1, p. 487. — Sex not stated; Sibiria.

1787. FABRICIUS, Mant. Ins. 1, p. 306. (First sentence repeated).

1793. FABRICIUS, Ent. Syst. 2, p. 346. (Original diagnosis, slightly modified, repeated;

indication ”’D. Pallas” omitted).

1804. FABRICIUS, Syst. Piez., p. 387. (First sentence of original diagnosis repeated;

indication D. Pallas omitted) (Melecta).

1806. ILLIGER, Magaz. f. Insektenk. 5, p. 100 (Melecta).

21841. LEPELETIER, Hist. Nat. Ins. Hymén. 2, p. 453. — © “Bagdad, Turquie orientale”

(Crocisa scutellaris F.).

21890. MORAWITZ, Horae Soc. Ent. Ross. 24, p. 369—371. — & Mongolia mer.: Schuan-

Dshin (Crocisa crassicornis sp.n.).

21921. MEYER, Archiv f. Naturgesch. 87A, p. 81-82. — & Alexander Mts. (Crocisa

crassicornis Mor.).

21934. ALFKEN, Bull. Soc. Roy. Ent. d'Egypte, 18 (1—2), p. 166 (key ® crassicornis

Mor.), 167 (key &, idem), 173 (note) (Crocisa crassicornis Mor.).

1939. DE BEAUMONT, Ann. Soc. ent. France, 108, p. 169 footnote (Crocisa).

1940. ALFKEN, Veröffentl. Deutsch. Kol- u. Uebersee-Mus. Bremen, 3, p. 33—36

(Crocisa).

1958. LIEFTINCK, Nova Guinea, new ser., 9, p. 21—22 footnote (Thyreus).

Original description. — "N. nigra cinereo villosa, abdomine atro, utrinque albo

punctato, scutello porrecto bidentato.

Habitat in Sibiria. D. Pallas. Mus. Dom. Banks.

Praecedente {hzstrio} minor. Caput nigrum fronte albo pubescente. Thorax

niger antice cinereo pubescens. Scutellum postice productum emarginato biden-

tatum. Abdomen totum glabrum, atrum, segmento 1. punctis utrinque duobus,

reliquis utrinque unico albis. Pedes nigri tibiis macula magna alba. Alae anticae

fuscae litura marginali alba.”

M. A. LIEFTINCK : Notes on bees of the genus Thyreus 21

Material. — There is only one fragmentary specimen over this name in the

Kiel collection. It bears an old label “scutellata’”” in FABRICIUS own handwriting

and consists merely of the anterior portion of the thoracic segments, including the

wings and trochanters of the posterior pair of legs, the rest missing. These body

parts are clearly of a male and agree in every detail with those of examples of

that sex in the Leiden Museum, two of which are from West Siberia and are

described below. No females are yet available for study.

In a paper entitled "Versuch, die Crocisa (Nomada) scutellaris F. zu deuten”,

ALFKEN (1940, lc. supra) has made it perfectly clear that FABRICIUS’ insect is

not the same species as scutellaris auct. Both ALFKEN and DE BEAUMONT (1939,

Lc. supra) have pointed out that the latter is identical with Crocisa orbata Lep.,

Le, the most widely distributed species among its European congeners, which

should now bear the name Thyreus orbatus (Lep.). ALFKEN was the first to

examine the remains of FABRICIUS' type and stressed the point that the original

locality ‘’Sibiria” was in all probability correct, FABRIcIUS' bee originating from

P. S. Paras’ collection of Siberian insects which also contained a second specimen

described by ILLIGER in 1806 under the same name. According to ALFKEN, the

only species known to him which exactly resembled scutellarts, was crassicornis

F. Mor., described from Mongolia, and although the type of that species could

not actually be compared with FABRICIUS' insect, ALFKEN pronounced both species

to be the same, an opinion which I am unable to share because our specimens do

not entirely fit MORAWITZ description. However, ALFKEN was probably right in

referring to scutellaris the specimens he had himself seen from Egypt and the

Alexander Range in Turkestan (ex coll. R. MEYER). In this connexion it must be

noted that the species is easily confounded with other Mediterranean and West

Asiatic species belonging to the same group and extreme care is necessary to keep

them apart. In any case, the availability of two near topotypical scutellaris enables

me to characterize anew FABRICIUS species and to point out the differences as

compared with crassicornis F. Mor.

The description and figures are based on the following specimens: — 2 4,

one of these plesiotype by present designation, Siberia occ., Altai, STAU-

DINGER vend.; 1 &, Persia, Schahkah, STAUDINGER vend. (ML); 1 4, Israël,

Jerusalem, June 1—15, 1939, H. BYTINSKI-SALZ, in coll. Dr. H. BYTINSKI-SALZ.

4. — Measurements: length of anterior wing 7.8 mm (FABRICIUS's fragment);

length of body (approx.) 10.8, anterior wing 8.0 mm (plesiotype); 9.5—11.4

and 7.8—8.9 mm, respectively (3 remaining males).

Integument black; mandibles apically and tarsal claws reddish; sternal plates

of gastral segments, inner surface of femora and tibiae, and apical tarsal segments

partially, brownish black. Maxillary palpi absent (rudimentary). Labrum sub-

cordate, slightly concave, its surface uneven and swollen on either side of a

shallow median longitudinal depression, the elevated parts most conspicuous at

base, surface laterally rugose, striato-punctate, in the middle smooth and shiny.

Anterior and dorsal surface of head closely punctured, the triangular naked

anterior area of clypeus more finely so, free margin of the latter narrowly im-

punctate and glossy. Supraclypeal keel with keeled frontal line strongly developed,

extending upwards towards median ocellus about half-way the distance. Antennae

thick, segm. 5—13 distinctly keeled anteriorly; scape markedly curved; segm. 3

22 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

a little less than twice longer than broad and more than 1.5 times the length of

succeeding segments; 4—9 subequal in length to one another and from 1.5—1.7

times broader than long, the remaining segments relatively a little longer, though

likewise broader than long, except the apical segment which is bluntly rounded

and about as long as it is broad; rhinaria very conspicuous, present on 3—13,

the one on 3 pit-like, the remainder transverse. Mesoscutum and scutellum densely

and rather coarsely punctured, the punctures equal to or somewhat larger than

the interspaces. Scutellum and parascutellar lobes shaped as in fig. 3; sulcus

between mesoscutum and scutellum well developed; parascutellar lobes acute-

angulate posteriorly; dorsal surface of scutellum exhibiting a pair of low con-

vexities on each side of a shallow median sulcus which deepens considerably

beyond half-way its length so as to pull down the middle portion of the posterior

border; apical lobes flat, triangular, acutely pointed, their margin impunctate and

shiny. Mesepisternum coarsely rugoso-punctate, the punctures large, irregular and

confluent; anterior (longitudinal) half of mesocoxa smooth and impunctate, its

posterior half deeply and densely punctured, as is also the hypoepimeral area;

metapleuron and propodeum coarsely punctured; tegula finely and superficially

punctured, its outer margin impunctate, dull. Surface of metasternum and coxae

III covered with large punctures, remaining coxae as well as the trochanters dull,

superficially and finely punctured.

Legs normal, femora rather slender, their inner surface smooth and shiny in

distal portion. Tibiae II and III distinctly expanded and somewhat swollen to-

wards apex, surface rugosely punctured but not conspicuously spinulose. Basitarsi

II and III shorter than tibia.

Wings subhyaline, apical portion of anterior pair strongly enfumed brown

(see pl. 2 fig. 1). First submarginal cell distinctly longer than both the 2nd and

3rd, but shorter than 2 and 3 taken together; 2rm strongly convex but widely

distant costad from ist abscissa Rs, meeting Rs slightly in advance of the middle

of the marginal cell.

Gastral tergites evenly and finely, but not very densely punctured, the poster-

ior margins of tergites 1-6 impunctate, shiny and hairless; 7th gastral tergite

densely punctured, deeply excised, the apical tubercles prominent (fig. 5). Basal

portions of sternal plates densely punctured, the punctures becoming larger and

more widely spaced posteriorly, a low triangular zone along posterior margin of

1—5 remaining smooth and shiny; 6th sternite densely punctured, slightly tuber-

culate posteriorly on either side of the middle. Sternal plates 7 and 8 shaped as

in figs. 6—7; terminal lobe of 7th sternite provided with a lateral group of

numerous irregular-placed marginal bristles, the median ones fringing the apical

margin much shorter and thinner; 8th plate trilobate, with apodemes prominent

and rounded, the median terminal lobe carrying 6—8 bristle-like setae. Genitalia

with the apical portion of the parameres (gonostyli) of simple structure and

small size, curved, broad at base, gradually tapered, its outer border sparsely

clothed with short setae (fig. 8).

Pubescence of body black and pure white. Black hairs on labrum, vertex and

almost all ventral parts of head and thorax, including most of the coxae and

femora, short, sub-erect and scanty, on middle portion of mesoscutum and scutel-

lum rather longer. Short appressed black pubescence on abdominal tergites dense,

M. A. LIEFTINCK : Notes on bees of the genus Thyreus 23

Figs. 3—8. Thyreus scutellaris (F.), & plesiotype from W. Siberia. 3, dorsal view of

scutellum, long fringe of white feathery hairs projecting from underneath apical border

omitted; median tuft shown consists of white hairs; 4, white hair-scale from spot on 2nd

gastral tergite; 5, apex of 7th gastral tergite, ventral view, hair omitted; 6, seventh, and 7,

eighth gastral sternites, ventral view; 8, apex of right paramere, lateral view

but not entirely concealing the surface. Inner sides of basitarsi II and III densely

clothed with brush-like black hairs most conspicuous and longest on basal one-

third of basitarsus III. The following parts are clothed with pure white

pubescence, without admixture of black: long, dense and decumbent hairs on

anterior surface of head, progressively longer and more erect upwards posterior to

level of antennae; a partial thin and decumbent coating of antennal scape; long

159}

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

erect hairs on posterior portion of vertex, occipital crest, upper part of temples,

prothorax, anterior 2/, of mesoscutum to level of tegulae, upper half of thoracic

pleurae, conspicuous dense oblique tufts on either side anterior to parascutellar

lobes, long tufts under the wings, on metanotal and lateral propodeal areas, small

patch along hind margin of tegulae, few long dorsal hairs in the middle along

posterior margin of scutellum; conspicuous fringe of long backwardly directed

hairs immediately beneath posterior excavation of scutellum; dense snow-white

exterior patch extending nearly full length of all tibiae (only apices narrowly

black), this pad very conspicuous and felt-like on tibia II but finely indented by

black posteriorly; scattered hair-streak on outer surface of basitarsi and apical

tarsal segment; small tuft of longish hairs at posterior border of coxae II and III.

The gastral tergites 1—5 carry sharply delimited, transverse, lateral bands of ap-

pressed snow-white pubescence as shown in pl. 2 fig. 1; with the exception of

the one on 2, these bands are restricted to the dorsum and do not quite reach the

latero-ventral margin of the tergite; the separate hairs are thick, multibranchiate,

their shape being reminiscent of an ear (fig. 4). The band on 1 occupies the

entire lateral surface but is completely divided into an irregular-shaped basal

portion, widest laterally, and a somewhat longer, almost parallel-sided, distal

portion along posterior border; tergites 2—5 with a pair of posterior bands only,

the one on 2 being the largest and provided laterally with a tiny knob-like for-

ward prolongation not quite reaching posterior margin of 1. Sternites sparsely

clothed with short blackish hairs, except the impunctate mid-posterior areas which

are naked and also on the sides, where the pubescence is rather dense, especially

on 5 and 6; sternites 2—4 with a pair of conspicuous squarish white hair spots

just before posterior margin of each, the one on 4 vestigial or absent altogether.

The above specimens are closely similar to each other. In the dissected male

the abdominal bands are a trifle narrower than in the others, those on the 1st

gastral tergite being completely isolated, whereas in the remaining males they are

united by a linear anastomosis at the lateral edge of the tergite. In all individuals

the posterior band of 1 projects inwards a little further than the anterior one.

I am satisfied that the individuals of scutellaris, enumerated above, belong to

the same species as FABRICIUS’ insect, but a comparison of these with the

description of crassicornis Mor. leads me to suppose that the latter is distinct. The

discrepancies are: “erste Cubitalzelle so groß wie die beiden anderen zusammen

genommen” (scut.: distinctly shorter); "Bauch schwarz behaart, die fünfte Platte

mitten am Endrande mit einer dreieckigen glatten und glänzenden Fläche, welche

von kurzen schwarzen Haaren eingefaßt wird, versehen” (scut.: gastral sternites

2—4 with white pubescent spots, texture of the 5th normal, not as described).

LEPELETIER s description of the female of scutellaris, as far as it goes, applies

fairly closely to our insect, but I have not seen the author’s specimen. The

scutellaris of RADOSZKOWSKY 1893, has correctly been referred to T. orbatus

(Lep.) by DE BEAUMONT (1939).

In a previous paper (loc. cit, 1958), I have already called attention to the

fact that FABRICIUS’ specimen figuring under the name Nomada scutellaris in

the BANKS collection (British Museum, Nat. Hist.), is an Australian species with

blue pubescent body markings. I have recently examined this individual which

_————————— Tv o0_=""

M. A. LIEFTINCK : Notes on bees of the genus Thyreus 25

proved to be a female of Thyreus caeruleopunctatus (Blanchard 1840), a fairly

common insect in north and east Australia and conspecific with Crocisa australen-

sis Radoszkowsky 1893. This is also identical with the species generally known

as Crocisa lamprosoma (nec Boisduval 1835). The synonymy of these species

will be further dealt with in the forthcoming parts of my revision.

Nomada histrio Fabricius 1775 (pl. 2, fig. 2 and figs. 9— 14)

1775. FABRICIUS, Syst. Ent., p. 388—389. — Sex not stated; Ind. or.

1781. FABRICIUS, Spec. Ins. 1, p. 487 (First two captions quoted).

1787. FABRICIUS, Mant. Ins. 1, p. 306 (First sentence quoted, variis replaced by variegatis).

1793. FABRICIUS, Ent. Syst. 2, p. 345—346 (Original description repeated; indication "In

nova Hollandia” omitted).

1804. FABRICIUS, Syst. Piez., p. 385— 386 (First two captions quoted; indication "In nova

Hollandia“ omitted; description of head structures) (Melecta).

1897. BINGHAM, Fauna Brit. India, Hym. 1, p. 517 (key), 518—519 (partim ?). — 2 4

”Kumaon; Bombay; Madras; Ceylon; Burma” (Crocisa ramosa Lep.).

1921. MEYER, Archiv f. Naturgesch. 87A, p. 139 (key 9), 142 (key 48), 146—147 (with

fig.). — ® Ceylon (Crocisa rectangula sp. n.).

Original description. — "N. thorace, abdomine pedibusque albo nigroque

variis, scutello emarginato.

Habitat in India orientali. Koenig. In nova Hollandia. Mus. Bankianum.

Statura sequentis [Epeolus variegatus (L.)}, at paulo major. Antennae nigrae.

Caput nigrum, fronte villosa, alba. Thorax gibbus, ater, dorso punctis undecim

albis et duobus utrinque sub alis. Scutellum magnum, apice emarginatum, puncto

albo. Abdomen atrum, singulo segmento utrinque puncto magno albo. Pedes atri,

maculis albis.”

The material at Kiel, as it is arranged today, consists of the following seven

specimens standing over the name Croctsa histrio F.:

(1) 9. Head including antennae partly eaten away by pests and terminal

abdominal segments missing, otherwise in good condition. Label: histrio, in

FABRICIUS handwriting. Lectotype by present selection;

(2) 2. In good condition. Label: punctata, in FABRICIUS handwriting.

Possibly the Centris punctata F. 1804 (Syst. Piez., p. 360) ? This is Thyreus or-

batus (Lep.);

(3) Sex ? Headless and lacking its legs and most of the gaster. No label. This

also is Thyreus orbatus (Lep.);

(4—7) Four specimens belonging to four different species, one 4, two 9

and one badly damaged, all unidentifiable. No labels.

Of these seven individuals, only the first agrees with the original diagnosis,

this example moreover bearing a pin-label with the correct name in the author's

own handwriting; hence there can be no doubt that this is the specimen FABRI-

CIUS had before him in 1775. The shape of the patch of white tomentum on the

intermediate tibia proves it to be a female; it agrees in every detail with the other

individuals of that sex, enumerated above.

Thyreus histrio (F.) is evidently the same species as the one treated by

BINGHAM as ramosa Lep.; but it is obvious also that BINGHAM had more than one

species before him when dealing with the latter.

In his 1921 paper, MEYER also lumped together a number of white-spotted

26 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

species, uniting them indiscriminately under >zstrio, but, more important than

that, he interchanged two different species, as is evident from the characters and

measurements he gave for histrio in the keys, which clearly refer to the larger

surniculus. The confusion resulted in the genuine A/strio being considered a new

species, which he called rectangula — an appropriate though quite superfluous

name. MEYER's type is a female from Ceylon, still in the Berlin Museum.

A possible near ally of h?strio is the imperfectly described and figured massuri

Radoszkowsky 1893 (type from Massuri, Himalayas, probably lost). This is

stated to have an "Abdomen à reflet violacé très prononcé”, and may or may

not be a distinct species. Finally, our species is clearly not the Azstrio Radoszkows-

ky (also from Massuri); judging from the poor figures, it differs in the shape of

the scutellum, the genital organs of the two being also dissimilar.

The relatively large size of histrio, the perfectly rectangular L-spot at the

side of the 1st gastral tergite, and the palest bluish-white tint of the pubescent

pattern of the abdomen (fading to pure white in old individuals), are the most

characteristic features of this very distinct species.

Further material. — India: 1 ©, N. India, Bengalia, Mus. DREWSEN (MC);

103, 19, Deesa, X.1898 and XI1.1899, coll. € G. Nurse (BMD) MISERERE

Kumaon, VIII.1889, Miss A. BROOK, coll. C. T. BINGHAM (BM); 1 8,19,

U.P., Dehra Dun, XI.1907, Col. F. W. THOMSON (BM); 2 ©, over silver-grey

drawer label ‘’Ind.or./Crocisa nitidula Latr.”’, M. SPINOLA coll. (MT); 1 92, S.

India, Coimbatore, 12.X.1933, P. S. NATHAN (BM); 1 4, 2 9, S. India, Mala-

bar, D. CHAMPS, 1891, coll. P. MAGRETTI (MCG). Ceylon: 4 9, Ceylon, CP,

Kandy and Peradeniya, C. histrio F., det. C. Dover 1924 (NMW & ML); small

series 4 9, Ceylon, C.P., environs of Kandy, near Deiyannewela, Roseneath, -

Haragama, Tambuttegama and Balakuduwa, 12.VII.1953—18.1.1954, F. KEISER

(NMB & ML). Andaman Is.: 2 9, Andaman Is., Post II, 1878, leg. PLASON

(NMW & ML). Plesiallotype: 4, Ceylon, C. P., Kandy, Roseneath, 12.VII.

LOSS EMISE ISERNOMIE)"

Measurements: length of anterior wing 8.7 mm (lectotype © ); length of body

(approx.) 13.0, anterior wing 10.0 mm (plesiallotype &, Ceylon); 4 and (9,

length of body 11.0—13.0, anterior wing 8.5—10.0 mm (remaining specimens).

One ® from the Andaman Is. is exceptionally small: body 9.8 mm, anterior wing

7.8 mm.

8 ©. — Integument black, dark reddish to purplish black in immature

specimens; abdomen without metallic lustre. Labrum subquadrate but widest

basally, strongly arched, lateral and distal margins gently rounded, its surface

uneven, convex, shallowly longitudinally sulcate, rather densely and deeply

punctured, except low baso-lateral tubercles and weakly pronounced ridges on

either side of the median impression, where the punctures are few in number.

Mandibles finely longitudinally striate in basal half, smooth and shiny distad.

Anterior and dorsal surface of head densely finely punctured, the entire surface

of clypeus most closely so, free margin of the latter very narrowly impunctate.

Supraclypeal keel with keeled frontal line strongly pronounced but low and only

slightly convex in profile view, extending upwards towards median ocellus about

half-way the distance. Antennae normal, segments not keeled; scape distinctly

curved; segm. 3 about 1.5 times longer than broad and 1.2—1.4 times the length

M. A. LIEFTINCK : Notes on bees of the genus Thyreus 277,

of 4, which is almost square; succeeding segments subequal in size to each other

and only very little longer than broad; rhinaria distinct though not very deep,

elongate-oval, placed in the long axis of the segments and present on 4—11 in

the female, more conspicuous, broader and deeper, rather hoof-shaped and present

on 3—12 in the male. Mesonotum and scutellum evenly, superficially and finely

punctured, the punctures smaller than the interspaces. Scutellum and parascutellar

lobes shaped as in fig. 9; sulcus between mesoscutum and scutellum fine; scutel-

lum flat, hardly longitudinally impressed, lacking impunctate areas. Mesepister-

num evenly and deeply punctured, the punctures closely set and equal to the

interspaces; mesocoxa dull and microscopically tessellate in anterior one-third,

but posteriorly densely and more finely punctured than the mesepisternum; punct-

uration of metapleuron and propodeum also dense, the tegula evenly but more

superficially punctured. i

Legs normal, but intero-apical margin of coxa III carinate and terminating

into a small tooth-like projection; trochanter III rounded apically; inner surface

of femora somewhat flattened, finely superficially punctured and somewhat shiny.

Tibiae II and II slightly swollen and expanded towards apex, surface rugosely

punctured and carrying a number of irregularly spaced black spinules exteriorly.

Basitarsi II and III shorter than tibia.

Membrane of anterior wing fuliginous-brown with slight greenish or purplish

reflections; a narrow line in advance of vein 1A and the entire area posterior to

it, subhyaline as are also streaks in the radial space, 3R1 and irregular transverse

patches bordering the cells outwardly; posterior wing subhyaline, only the tips

somewhat smoky. First submarginal cell distinctly longer than both the 2nd and

3rd, but shorter than 2 and 3 taken together; 2rm convex, widely distant costad

from Ist abscissa Rs, meeting Rs well in advance of the middle of the marginal

cell.

Integument of gaster rather shiny except where covered with white tomentum.

Gastral tergites evenly finely and superficially punctured, the posterior margins

of 1—4 narrowly, that of 5 more broadly, impunctate, shiny and hairless; male

with distal half of 6 impunctate. Basal portions of sternal plates 1—4 progress-

ively more densely, the posterior portions more finely and sparsely punctured, a

triangular zone along posterior margin (progressively larger caudad) smooth and

shiny; sternites 5—6 ( 4) or 5 (2) very closely punctured.

Male structure. — Seventh gastral tergite densely clothed with short decumbent

hair, apex naked, truncate, distinctly though shallowly emarginate, the angles

moderately prominent and bluntly rounded (fig. 11). Sternal plates 7 and 8

shaped as in figs. 12—13; 7th sternite distinctly bilobate and most deeply

pigmented on the main body on either side of the median line before and on the

central part of the apical lobes and at extreme base of apodemes, the end lobes

themselves very thin and transparent at the periphery, covered with numerous very

short microscopical setae all along margin (fig. 12); 8th plate with its apodemal

portions wing-like, main body subrectangular, somewhat pinched medially, ir-

regularly excised, its free margin smooth, deeply pigmented and usually hairless.

Genitalia with the apical portion of the parameres (gonostyli) not definitely set

off from the main body, widest basally, densely clothed interiorly with long

curved setae arising from both outer and inner surface (fig. 14).

28 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

Figs. 9— 10. Thyreus histrio (F.), ® lectotype "Ind. or.” 9, dorsal view of scutellum,

showing white hairs and 10, outline of pygidial plate, dorsal view and right side.

Figs. 11—14. T. histrio (F.),& plesiallotype from Ceylon. 11, apex of 7th gastral tergite,

ventral view, hair omitted; 12, ventral view of seventh and 13, eighth gastral sternites;

14, apex of right paramere, lateral view

Female structure. — Fifth gastral sternite tapered and slightly pinched at the

apex which is obtuse-angulate and provided with a short, not very sharp, median

longitudinal keel. Pygidial plate flat, its side-margins slightly upturned, surface

microscopically reticulate, basal half with few scattered punctures, distal portion

carrying a low blunt median ridge (fig. 10).

M. A. LIEFTINCK : Notes on bees of the genus Thyreus 29

Pubescence of body black and palest bluish white (“rein weiss, mit einem

Schein von blau”, MEYER, loc.ctt.), sometimes definitely light blue; the light

colour marks consist of short, sharply delimited, dense appressed tomentum, the

pattern being exactly similar in the two sexes. Black hairs on disk of labrum,

antennae, vertex and almost all ventral parts of the body short, sub-erect, but

rather longer and concealing most of the surface on mesoscutum, parascutellar

lobes and upper portion of thoracic pleurae; hairs covering scutellum and ab-

domen short and scanty, except on terminal abdominal segments. The following

parts are clothed with white, or blue-white pubescence without admixture of

black: short dense and decumbent on clypeus, progressively longer and more

erect upwards, especially behind antennal bases and on occipital crest; long and

decumbent on temples; eleven spots on pro- and mesonotum, including small spot

filling out posterior angle of tegula and large, transverse, coalescent twin-spot on

pronotum and antero-lateral part of mesoscutum; small transverse tuft beneath

tegula and anterior wing, narrowly separated from, or almost confluent with, a

similar (though much larger) subrectangular patch covering upper half of mes-

episternum; irregular streak along latero-ventral border of mesepisternum, and

small tufts in front of coxae; conspicuous long tufts on either side on metanotal

and propodeal areas; small medial triangular patch immediately above emargin-

ation at apex of scutellum; conspicuous medial fringe of long backwardly directed

hairs immediately beneath posterior excavation of scutellum (this row continued

laterally and replaced by black hairs gradually decreasing in length, the latter not

shown in fig. 9); fringe of loose hairs posteriorly near apex of femora II and/or

III, and dense patch of decumbent tomentum extending posteriorly along full

length of tibia I. The shape and extent of the bluish white patches of decumbent

tomentum covering the outer face of the posterior two pairs of tibiae, are dissimi-

lar in the two sexes; on tibia II this spot in the male is deeply indented by

brownish black apically (pl. 2 fig. 2), whereas in the female the spot is not

indented and longer, extending from 34 to almost the full length of tibia; on

tibia III the spot in the female is squarely cut off just before or at the middle of

its length, whereas in the male it extends further out, terminating abruptly under

an oblique angle (pl. 2 fig. 2). Both sexes have the outer faces of all basitarsi

also light-haired. Colour-pattern of abdomen sharply defined, the lateral marks

on 1st gastral tergite perfectly rectangulate, L-shaped, the limbs subequal in length

but the transverse branch usually slightly thicker than the longitudinal one. Both

sexes, moreover, with lateral transverse bands along posterior margin of 2—5;

the band on 2 largest. somewhat hollowed out anteriorly, provided laterally with

a short, gradually tapered forward prolongation not reaching posterior border of

1, but, like the mark on 1, extending to lateral margin of tergite; bands on 3—5

smaller, subrectangular, abbreviated laterally and restricted to the dorsum so as

to remain well distant from the lateral margins; succeeding segments unmarked.

Both sexes, in addition, with a pair of bluish white lateral spots placed near

posterior margin of gastral sternites 2—4, the spot on 2 being the largest.

30 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

Thyreus surniculus spec. nov. (pl. 2, fig. 3 and figs. 15—20)

1897. BINGHAM, Fauna Brit. India, Hym. 1, p. 517 (key), 518 (composite description),

fig. 174 (2 insect). — 93 “N.W. Provinces; Bengal; Southern India.” (Crocisa

histrio F.).

1921. MEYER, Archiv f. Naturgesch. 87A, p. 139 (key 2), 142 (key 6), 143—145 (excl.

syn., Ceylon only). — "Java, Ceylon, Celebes, China”. (Crocisa histrio F.).

Material. — 1 &, no pin-label, with drawer-label "N. Histrio Fabr. Sp. Ins.

no. 1”, in Banks’ coll. (BM). S.E. Peninsular India: 1 4, Madras Pres., Tran-

quebar, DOHRN (ML); 1 9, id., Pondichery, MONCHICOURT (ML); 4 ¢, 2 9,

Tranquebaria, Mus. DREWSEN, 2 & with recent label "scutella Fabr.” (MC);

2 &, Bengal, May 1810, Mus. Westerm.”, and "Java, Aug. 1814”, sub M.

histrio Fab. (MC); 2 &, 2 9, India ? labelled ”’Fichtl”, Crocisa histrio F., det.

C. Dover (NMW). Ceylon: 1 4,1 9, Ceylon, N.P., Mannar, 31.1.1954, and

Kuchchayeli, 1.V11.1953; 1.9, Ci Tambuttesama, 6 XII TO5 SOE

Inginiyagala, 1.IX.1953; 1 ‘9, S.P., Tissamaharama, 20.X.1953, all F. KEISER

(NMB & ML); 1 2, Ceylon, Uva P., Passara, 1200, m, OMO SSN

LIEFTINCK (ML). Further specimens of both sexes which I have examined in

the general collection of the British Museum (Nat. Hist.), are from the following

localities: Bangalore, N. Bengal, Bengal, S. India, Coimbatore, and Ceylon. Holo-

type 4, SE. India, Madras pres., Tranquebar, DOHRN; allotype ©, id., Pon-

dichéry, MONCHICOURT (both ML).

Very similar in general appearance to histrio (F.), but larger in size and slight-

ly more robustly built. Differs chiefly as follows: light-coloured pubescence snow-

white, without admixture of blue; scutellum deeply triangularly excised apically,

its dorsal surface entirely black-haired; white pubescent mark on either side of

Ist gastral tergite placed in the long axis of the body, shaped more or less like

an inverted comma.

Measurements: length of body (approx.) 15.8, anterior wing 12.4 mm (holo-

type 4); 15.2, 12.0 mm (allotype 2); 4 and 9, length of body 13.0—16.0,

anterior wing 10.5—12.5 mm (remaining specimens).

& 2. — Integument black, without metallic reflections. Labrum shaped

similarly to histrio, but considerably longer, about 1.5 times longer than its width

at base; surface indistinctly longitudinally sulcate, microscopically reticulate and

superficially, rugosely punctured; basal tubercles low, slightly shiny. Mandibles

as in histrio. Puncturation of body much as described for histrio, but finer and

denser on all parts. Supraclypeal keel and keeled frontal line distinct though even

blunter and a little shorter than in histrio, almost straight in profile view. An-

tennae normal, segments not keeled, shaped much as in histrio, segm. 3 about

1.5 times longer than broad and 1.25—1.35 times the length of 4, 4— 12 only

a trifle longer than broad, almost diamond-shaped; rhinaria distinct, shaped

similarly to histrio in both sexes, those of the female still more linear and less

deep than in that species. Puncturation of thoracic segments as described for

histrio, but finer and denser on all parts except on mesepisternum, which is more

closely and strongly punctured. Scutellum and parascutellar lobes shaped as in

fig 15; scutellum flat, occasionally very faintly longitudinally sulcate towards

apex, the emargination acute-angulate (75°—80° approx.; MEYER, loc.cit.: "Win-

M. A. LIEFTINCK : Notes on bees of the genus Thyreus au

kel des Ausschnittes bedeutend kleiner denn ein Rechter”). Legs shaped similarly

to histrio, but intero-apical margin of coxa III provided with a distinct subacute

tooth; trochanter III produced posteriorly into a conspicuous, bluntly triangular

prominency. Membrane of anterior wing almost unicoloured dark fuliginous with

dark blue or purplish reflections; a narrow line bordering vein 1A anteriorly as

well as the central part of the area posterior to it, subhyaline, as are also minute

light points bordering the cells outwardly; posterior wing hyaline, except a dark

longitudinal costal streak, incomplete basally, in the radial cell. Gaster shaped and

punctured as in histrio, but the puncturation generally finer and rather more

superficial where not clothed with white tomentum; posterior margins of 1—5

(or 1—6) increasingly more broadly impunctate and shiny in both sexes, the 5th

tergite of the female punctured only in basal half. Sternal plates 1-4 much as

described for histrio, but the posterior margins of all sternites more broadly im-

punctate; remainder as in the preceding species.

Male structure. — Seventh gastral tergite densely clothed with short decumbent

hair, longest on each side just before lateral angle; apex slightly hollowed out

dorsally, broadly truncate and shallowly emarginate, the side-angles scarcely pro-

minent, bluntly rounded (fig. 17). Sternal plates 7 and 8 shaped as in figs.

18—19; 7th sternite moderately deeply pigmented except at the tips of the apical

lobes, which are thin, transparent and beset with numerous rather long and thin

backwardly directed setae; distal portion of 8th sternite somewhat pinched, its

free margin rim-like, slightly emarginate, the emargination beset with 4—5

longish setae on each side of the median line. Genitalia relatively of large size;

apical portion of paramere long, incurvate, swollen apically, its interior baso-

dorsal prolongation clothed with many thick, strongly curved setae, the distal

portion carrying numerous longer and finer setae; ventral appendix more or less

finger-shaped, fringed also with longish setiferous hairs (fig. 20).

Female structure. — Fifth gastral sternite shaped as described for histrio.

Pygidial plate much broader, tongue-shaped, its side-margins slightly upturned;

surface flat, microscopically reticulate between numerous low, irregular longitu-

dinal rugosities alternated with a few superficial punctures (not shown in fig. 16).

Pubescence of body black and snow-white; light colour marks consisting of

short, sharply delimited, dense apressed tomentum. Distribution of black hair

similar to histrio, but intermixed with white on the labrum and on the top of the

head; scape of antenna black-haired. Thoracic segments, legs and gaster richly

| adorned with pure white, pattern similar to that of histrio, with the following

differences. Transverse, coalescent twin-spot on pronotum and antero-lateral part

of mesoscutum more elongate and a little more oblique; longitudinal anterior

streak shorter; four discal spots unequal in size, the anterior pair relatively smal-

ler; streak bordering tegula inwardly longer; spot filling out posterior angle of

tegula vestigial; patches on thoracic pleurae and propodeum similar to those of

histrio; no white hairs above emargination of scutellum; conspicuous medial fringe

of long backwardly directed hairs immediately beneath posterior excavation of

scutellum thick and ,\-shaped, this row continued laterally and replaced for a

short distance by black hair on each side. Dense patch of decumbent tomentum

extending posteriorly along full length of tibia I, but occupying basal 3/4 to 4/5

and terminating obliquely on tibia II, basal half or a little less and squarely cut

32 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

Figs. 15—16. Thyreus surniculus sp.n., 2 parallotype from Pondichéry. 15, dorsal view of

scutellum showing white hair-fringe and 16, outline of pygidial plate, dorsal view and

right side. — Figs. 17—20. T. surniculus, & holotype from Tranquebar. 17, apex

of 7th gastral tergite, ventral view, hair omitted; 18, ventral view of seventh and 19, of

eighth gastral sternites; 20, apex of right paramere, lateral view

off on tibia III, these markings similar in both sexes. In well-preserved examples

of either sex the outer faces of all basitarsi carry a white hair-streak. Colour-

pattern of abdomen very characteristic, as shown in pl. 2 fig. 3; lateral marks on

Ist gastral tergite reaching latero-ventral border and basal edge of segment;

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 PLAAT

Thyreus albomaculatus (De Geer), & holotype from the Cape (Mus. Stockholm).

Phot. Mus. Leiden

M. A. LIEFTINCK : Notes on bees of the genus Thyreus

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 PLAAT 2

Fig. 1. Thyreus scutellaris (F.), & from W. Siberia. — Fig. 2. T. histrio (F.), & from

Ceylon, Roseneath near Kandy, 12.VII.1953, F. Keiser. — Fig. 3. T. surniculus sp.n.,

Q paratype from S. Ceylon, Passara, 1200 m, 20.IX.1938, M. A. LIEFTINCK. Phot. Mus.

Leiden, all on the same scale

M. A. LIEFTINCK : Notes on bees of the genus Thyreus

| M. A. LIEFTINCK : Notes on bees of the genus Thyreus 33

| transverse lateral bands along posterior margin of 2—5 decreasing in size

posteriorly, only the one on 2 reaching latero-ventral margin but lacking a forward

prolongation, those on 3—5 removed somewhat further inwards; remaining ter-

gites unmarked in both sexes. Sternites black-haired, but 2—4 marked in both

‚sexes with a transverse, subtriangular white dot, one on each side of the middle,

just before posterior margin, these spots diminishing rapidly in size, the one on

4 vestigial.

Distribution: India and Ceylon.

This conspicuous bee has often passed as histrio in the literature on the sub-

ject, figuring under that name in almost all museum collections. As we have seen

before, histrio was misinterpreted by most authors and has even been described

as a new species. T. surniculus was mistaken for histrio also by BINGHAM, whose

description of the female, moreover, is a composite one, as is evidenced by his

remark “the spot on the Ist (gastral) segment elongate and produced perpendi-

cularly at its posterior margin”, which can apply only to the condition found in

genuine histrio; his figures, however, clearly represent surniculus, but BINGHAM’s

male, which is said to possess "a lateral spot on the 6th abdominal segment also”,

can neither be Azstrio nor surniculus. MEYER also mistook the present species for

histrio, his Ceylonese examples are almost certainly swrniculus, but the indication

Java, Ceylon, Celebes, China” (based on specimens he had examined in the

Berlin Museum) is sufficient proof that MEYER, indeed, mixed up quite a num-

ber of very different species.

The new species conforms fairly closely to the description of chinensis (Ra-

doszk. 1893), from ‘’China”, but the characterization of that species is insignificant

and the type has been lost. Fortunately, I have been able to compare surniculus

with the types of yet another similarly looking species, viz., formosanus (Meyer),

of which both sexes were described from Takao, Formosa (Berlin Museum). Al-

though being of the same size and having somewhat similar pubescent markings

on the abdomen, this species can easily be distinguished from surniculus by having

a white pubescent spot on the parascutellar lobes and no white spots on the

gastral sternites 2—4; structurally, also, the two insects are entirely different. 7.

formosanus is probably a distinct species, differing from other Formosan mem-

bers of the genus in many respects. AIl of these are insufficiently characterized

and await further study and dissection.

Yet another Thyreus with which the present species might be confounded is

Crocisa dimidiatipunctata R. Meyer 1921 (nec Spinola 1838), of which MEYER

possessed a male from S. Arabia (Aden). This, according to ALFKEN (Bull. Soc.

Roy. Ent. d'Egypte, 18, p. 171—172, 1934) is not SPINOLA’s insect, but histrio

sensu MEYER. As we have seen before, the latter is a composite species, some of

MEYER's histrio being identical with swrniculus while others are not. ALFKEN

gives a redescription of MEYER's male from Aden, emphasizing the point that it

differed considerably from a female of the supposed histrio that MEYER himself

had given to him; curiously enough, ALFKEN nevertheless attributed the male

from Aden to histrio. It is, however, quite obvious from ALFKEN’s description

that this Arabian species is altogether different from the species renamed surni-

culus and described in the foregoing pages.

34 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

The new name sr#iculus, is an allusion to a genus in the Cuckoo family of

birds, whose members are well known inhabitants of India and S.E. Asia. The

bee itself is possibly parasitic on the large and darkly coloured Amegilla violacea

(Lep.), a fairly common species in South Indía and Ceylon.

The new synonymy of the above discussed species, so far ascertained, is as

follows: —

Apis albo-maculata De Geer 1778

Thyreus albomaculatus (De Geer 1778), comb.nov.

Nomada scutellaris Fabrictus 1781

Thyreus scutellaris Fabricius (1781), comb.nov.

nec ? Crocisa crassicornis Morawitz 1890

Crocisa caeruleopunctata Blanchard 1840

Thyreus caeruleopunctatus (Blanchard 1840), comb.nov.

Crocisa australensis Radoszkowsky 1893, syn.nov.

Crocisa lamprosoma auct. (nec Boisduval 1835)

Nomada histrio Fabrictus 1775

Thyreus histrio (Fabricius 1775), comb.nov.

Crocisa rectangula Meyer 1921, syn.nov.

Thyreus surniculus spec.nov.

Crocisa histrio auct. (nec Fabrictus 1775)

NOTES ON NEW GUINEAN SPECIES OF TRIPTEROIDES,

SUBGENUS RACHISOURA (DIPTERA, CULICIDAE), WITH

DESCRIPTIONS OF TWO NEW SPECIES

J. VAN DEN ASSEM

Public Health Department, Malaria Control Service, Netherlands New Guinea

INTRODUCTION

The genus Tripteroides occurs in the Oriental and the Australasian regions.

After EDWARDS (1932) the genus is divided into 4 subgenera: Maorigoeldia

(monotypic and endemic in New Zealand); Rachisoura (New Guinea and

adjacent islands to the east, including the Solomons and N. Australia, with

an optimum of at least 20 known species in New Guinea); Tripteroides (Oriental

and Australasian; an optimum of at least 30 species in the Philippines) and Mime-

teomyia (Australasian). BELKIN (1950) gives a detailed account of the geographical

distribution of the subgenera. Revision of subgeneric characters seems necessary,

however, in the light of recent discoveries (BELKIN, 1950; BAISAS & UBALDO-

PAGAYON, 1952).

The subgenus Rachisoura, as understood in the present paper, is a natural,

rather well defined taxon; the adults are unornamented and characterized by a

pattern of broad wing scales at least on veins 1 and 2; in the larvae there are

highly modified maxillae whereas thoracic spines are absent. The distribution of

the subgenus is rather limited and within this area many species seem to have a

limited distribution of their own: known species from New Guinea at least 20

(continued collecting certainly will add to this number), from the Solomons 3;

from tropical Australia 2. All Solomon species are endemic and so are most of

New Guinea. Only two species occur in both New Guinea and Australia (T. fzlz-

pes and T. brevirhynchus).

BAISAS & UBALDO-PAGAYON (l.c.) described a Philippine species, T. mabint,

which they included because of the larval maxillae in the subgenus Rachisoura;

this species, however, is extremely aberrant from all other Rachtsoura species.

As modified larval maxillae also occur in still another subgenus (Mimeteomyia)

(BELKIN, 1950) and also because of its geographic relations it is much more

acceptable to understand mabini as an offshoot of the subgenus Tripteroides,

resembling a Rachisoura by a convergent development of the modified larval

maxillae, rather than widening the definition of the subgenus Rachisoura to a

meaningless conception.

Larvae of many Rachisoura species (in fact many species of the other sub-

genera as well) live in a quite peculiar habitat, viz, in the liquid inside the pit-

chers of Nepenthes, an environment which requires special adaptations to be

36 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 |

invaded successfully. Other species are found in rainfilled internodes of cut bam- |

boos or in leafaxils of keladi plants (Colocasia and Alocasia spp., Araceae). The

preference for one certain type of breeding place seems to be quite rigid. Only

one species (I. bisquamata) was found in pitchers, bamboos and leafaxils.

Within the subgenus Rachisoura a diversity in development of the apical teeth |

on the larval maxillae is noticeable. This diversity is in fact so striking that one

wonders about its function and how such a diversity developed in closely related

species occupying the same ecological niche, frequently in the same locality. At

Ifar (foothills of the Cyclop Mountains) 7. bisquamata, kingi and filipes were

collected from Nepenthes pitchers on the grassy slopes. At Hollandia and Mamda

(Nimboran district) 7. vanleeuweni, T. bisquamata, and T. longipalpata were

found together with 7. (Mimeteomyia) argenteiventris and T. (Tripteroides)

quasiornata in cut bamboos. At Homejo and Enarotali (Wissel Lakes district)

T. cuttsi spec. nov., T. flabelligera, and T. (Mimeteomyia) microlepis lived togeth-

er in Nepenthes pitchers in mossy forest. Perhaps these closely related species are

able to maintain themselves in the same habitat niche because of this morphological,

hence functional, difference resulting in a different exploitation of the environ-

ment. The toothed maxillae have a function in feeding as clasping organ; besides

they have a function in aggressive behaviour between larvae. While feeding the

maxillae are kept in an obliquely downwards position, the teeth pointing medio-

ventrally. The fanning movements of the rostral mouthbrushes cause a stream of

particles directed backwards. Large particles in this stream and more often large

particles searched for actively are seized by the maxillar claspers and probably

tested or grounded by the saw-edged mandibles situated on a deeper level partly

in front of the maxillae. As far as could be observed the maxillae themselves

have no function in grounding food particles, they serve exclusively as clasping

organs, contrary to analogous structures found in real predatory larvae, as are

in this territory Toxorhynchites and Culex (Lutzia) species. A large food particle

(e.g., part of the body of a drowned insect) may be clasped and lifted to the

surface by the larva ascending for siphonal oxygen uptake, while eating is con-

tinued all the time. The diversity in shape in the Rachisoura maxillae may be

related to the wide variety in food, as e.g., the organisms drowned in the fluid

inside a pitcher or bamboo; a special clasper may fit best to a certain type of

food, although no experimental evidence can be produced for this view. Pitchers

at Ifar contained above all several ant species (some pitchers even exclusively),

in addition were spiders, many moths, cockroaches, big-sized centipeds, many flies

(viz, Tabanidae and Tachinidae), also bugs, Vespidae (sometimes the big

Vespa tropica), Apidae, grasshoppers and locusts, sometimes a beetle. Drowned,

adult Tripteroides specimens were never found.

Rachisoura larvae may fight one another to death; the victim’s body being

consumed afterwards. This cannibalism seems to have a regulating function as it

compensates overcrowding and keeps the number of larvae present at one time in

relation to the amount of available food (Cf. chapter on biology below). It al-

ways is the smaller individual underlying a bigger one. Sometimes a fight ends in

a draw; at one time I observed a fight between two T. bisquamata larvae lasting

two hours without its coming to a decision. Larva A had seized B with its

maxillae, one between its head capsule and thorax and one between its mouth

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 PLAAT 2a

Fig. 1.

Pitchers of Nepenthes mirabilis in situ.

Mountains

Ifar, 1000 feet, foothills of Cyclop

VAN DEN ASSEM : Notes on New Guinean species of Tripteroides

J. VAN DEN ASSEM: Notes on New Guinean species of Tripteroides a7

parts, the position of the larvae being perpendicular; all the time maxillae, rostral

mouth brushes and antennae moved fiercely. B displayed an ambivalent behaviour;

trying to get rid of A by making fierce swimming movements alternated by trying

to get hold of A by making snapping movements with its maxillae. One peculiar

escape reaction of B has to be noted. By and by B bent its abdomen and placed

the forket between its siphon and anal segment to the anterior margin of A's head

capsule. It tried to get rid of A by pushing and at one moment succeeded in doing

so indeed. From this short description it may be clear that an even rather

complicated pattern of aggression and escape behaviour exists in the larvae. About

the factors causing and releasing this behaviour pattern nothing is known; maybe

a certain degree of starvation is one of the indirect causal factors (Cf. chapter on

biology below).

TAXONOMY

The following species are discussed or described in this paper.

T. filipes (Walker), Ifar (02.33 S 140.32 E), 1000 ft, Nepenthes on grassy

slopes of Cyclop Mountains foothills.

T. fuscipleura Lee, Homejo (0.3.42S 136.41E), Kemabu valley, 5400 ft; Djik

(02.40S 140.11E), Nimboran district, Colocasia axils.

T. flabelligera Bonne-Wepster, Enarotali (03.568 135.21E), 6000 ft; Homejo,

6000 ft, Nepenthes in mossy forest.

T. longipalpata Lee, Hollandia (02.36S 140.40E); Mamda (02.36S 140.25E),

cut bamboos.

T. bisquamata Lee, Ifar, 1000 ft, Nepenthes pitchers; Ifar, 1500 ft, Colocasia

axils; Hollandia, Mamda, cut bamboos.

T. vanleeuweni (Edwards), Ifar 600 ft, cut bamboos; Mamda, cut bamboos.

T. kingi Lee, Ifar 1000 ft., Nepenthes.

T. cuttsi spec. nov., Enarotali 6000 ft., Homejo 6000 ft., climbing Nepenthes in

mossy forest.

T. adentata spec. nov., Ifar 1500 ft., climbing Nepenthes in virgin rain forest.

Type material is deposited, if not stated otherwise, in the Rijksmuseum van Na-

tuurlijke Historie, Leiden, Netherlands.

Tripteroides filipes (Walker) -

WALKER, F., 1861, Proc. Linn. Soc. Lond., vol. 5, p. 299.

LEE, D. J., 1946, Proc. Linn. Soc. N.S.W., vol. 70, p. 242.

Type locality: Manokwari (= Dorey), Vogelkop Peninsula.

The specimens before me were all bred from larvae collected from Nepenthes

pitchers on dry grassy slopes on the foothills of the Cyclop Mountains near Ifar,

1000 ft., VI—X 1958. They match the description as given by LEE (1946) in

most characters; there are some differences, however, in the lobes of the male

ninth tergite. In one male these lobes are rather blunt, well-separated and with

14-16 setae arranged in a more or less double row, on the distal margin (fig.

1); in a male of the same series only eight setae are present as illustrated by LEE

38 ‘TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

(1946, fig. 24). Setae are rather stout but relatively short, all of the same size,

gradually tapered in apical part, extreme apex very narrow, thread-like. In the

females the hind tibiae are longer than in LEE’s specimens, being 88% the length

of mid tibia, instead of 75—78%.

Tripteroides fuscipleura Lee

LEE, D. J., 1946, Proc. Linn. Soc. NES Wi vol: 70, pi 246.

Type locality: Doromena (Pacific side of Cyclop Mountains, West of Hol-

landia).

A female specimen collected as a pupa from a Colocasia axil in a narrow

shaded streambed at Homejo, Kemabu valley, at 4500 ft, VIII.1958, is almost

certainly this species. Associated were Harpagomyia spec. nov. and Culex (Acal-

lyntrum) spec. nov. near pallidiceps.

A small series of this species, comprising 5 males, 3 females and 5 larval skins,

were collected from Colocasia axils at Djik (Nimboran district), XII.1958. Species

associated was Harpagomyia leet.

The adult specimens agree almost entirely with LEE’s description. There are

3—5 spiracular bristles and 5—6 setae on the lobes of the ninth tergites in the

males. These setae are curved sidewards in the apical part; the lateral setae are

distinctly stouter than the more central ones.

In the larvae the pecten spines are arranged along the length axis of the siphon,

they are absent only in the apical quarter. There are 15— 16 ventral siphonal

hair tufts and 9 dorsal tufts, the ventrals arranged from base towards apex, the

dorsals absent in apical quarter. The saddle of the anal segment is only weakly

chitinized, the saddle hair is very inconspicuous in comparison with ventral beard

and ventral- and dorsal subcaudals. The ventral beards are very well developed

and distinctly frayed. The ventral subcaudal is single or bifid. The comb teeth

on the 8th abdominal segment are different in size, the lateral ones being smaller

than the medial ones.

Tripteroides flabelligera Bonne-Wepster

BONNE-WEPSTER, J., 1948, Treubia, vol. 19, p. 308.

Type locality: Mist Camp, Baliem valley, C. Highlands, 6.300 ft.

This species was described by BONNE-WEPSTER from one female, not in the

best of conditions. Male and larva remained undescribed.

The allotype specimen is male Hj 12-a with connected larval skin. The source

of the paratype series is Homejo (Kemabu valley) collected from climbing Ne-

penthes in mossy forest at about 6000 ft., VIII.1958. Other specimens were col-

lected in similar localities near Enarotali (Wissel Lakes) at the same altitude.

Among females biting in daytime in the forest there were no females of this

species. À rather big and conspicuous species of Tripteroides.

The larvae were found associated with 7°. cuttsi spec. nov. and T. (Mimeteo-

myia) microlepis. (The still undescribed larvae of the latter species will be dealt

with elsewhere).

J. VAN DEN ASSEM: Notes on New Guinean species of Tripteroides 39

Figs. 1—6. Lobe of ninth tergite of Tripteroides species. 1. T. filipes, 2. T. flabelligera.

3. T. vanleeuweni, 4. T. kingi, 5. T. cuttsi, 6. T. adentata. Figs. 7—9. Larval maxilla of

Tripteroides species, 7. T. flabelligera, 8. T. longipalpata, 9. T. bisquamata

40 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

Male. Head clothed with flat scales which are slightly reflecting, on the nape

a patch of lighter scales, dark erect scales caudally, a narrow rim of light scales

borders the eyes; flat golden scales laterally down the head. Palpi dark scaled,

slender, 0.75 the length of the proboscis; proboscis dark scaled, distinctly longer

than forefemur. Clypeus black with narrow white scales present on dorsal surface.

Mesonotum clothed with moderate large, curved, bronzy scales; integument of

pleura dark brown to black, especially in the caudal part; pleural scales cream

coloured, scales in upper part of posterior pronotum golden or golden brown.

One posterior pronotal bristle; 3—5 black spiraculars and 3—5 pairs of golden

prescutellars. Postnotum dark brown, in the medio-distal part a tuft of tiny hairs

and some elongated white scales present; this pattern is partly present in some

and entirely lacking in other specimens; probably it is very easily rubbed off since

all specimens were collected straight after hatching.

Legs dark scaled, a narrow band of golden reflecting scales present on the

ventral side of the femora, most conspicuous in the fore femora; hind tibia 0.8

the length of the mid ones. Wing scales dark brown, costal scales blackish, all

scales broad; upper fork cell twice the length of its stem, the fork cell bases level.

Wing length 5 mm. Dorsum of abdomen dark scaled, patches of golden scales at

the apico-lateral margins of the sternites; venter golden scaled. Lobes of 9th.

tergites well separated, broad, 14—16 setae present on apical part (fig. 2).

All setae of about the same size, narrow in apical part, pointed at extreme apex.

Female mainly as in male. Palpi slightly over 0.2 the length of the proboscis,

extending from the clypeus for about 4 times the length of the latter.

Larva. Clypeal spines long and slender, Antennal shaft hair long and single,

far beyond middle. Head hair A 2—4 branched; B 4-branched, distinctly more

rostrally than A; € single, fairly long, behind the level of A; d 4—5 branched.

Maxilla with a long apical tooth which is slightly longer than the body of the

maxilla and á shorter, assessory teeth. (Fig. 7). Stellate tufts on thorax and ab-

domen with 4—10 branches. Lateral comb comprises 7—10 teeth with frayed

basal part. Siphonal index 2 or slightly more, siphon distinctly tapered towards

apex; pecten with 5—7 spines from about halfway to apex, a strong spine being

present at apex; apico-dorsal spines long and slender. Ventral hairs 11—12,

3—4-branched, frayed; dorsal hairs 9, 3—5-branched, frayed; ventral siphonal

valve hair long, 3-branched. Saddle with sharp spines at distal margin; saddle hair

single. Dorsal subcaudal with 6 branches; ventral subcaudal single; ventral tuft

with 7 branches. All these hairs are finely frayed (fig. 14).

Mrs. BONNE-WEPSTER compared specimens of this species with the holotype

of Tripteroides flabelligera, preserved at Amsterdam. She noted following

particulars: in the holotype the pleural integument is much lighter, it may however

be discoloured; the proboscis is only slightly longer than the fore femur and there

are no scales present on clypeus. There are 4 spiraculars and 1 posterior pronotal,

the hind tibia is distinctly shorter than the mid tibia.

Tripteroides longipalpata Lee

LEES DAR 1946. Proc, inn SoHNESAWERvOl 70250;

Type locality: Hollandia.

J. VAN DEN ASSEM: Notes on New Guinean species of Tripteroides 41

Larvae of this species were collected from cut bamboos: two specimens at

Mamda (Nimboran district) from bamboos in a rest of a rain forest, VI.1958,

one specimen from bamboos at the road side at Hollandia, X1.1958. From the

latter a female was bred, from the former one male specimen. The male matches

entirely the description by LEE, the female is still undescribed, in the larval

characters appear to be some deviations from the original description.

This species presumably is rather rare: intensive search for additional specimens

in bamboos, leaf axils and pitchers never yielded more than those mentioned

above.

T. longipalpata was found associated with larvae of Tripteroides (R.) bisqua-

mata; T. (R.) vanleeuweni, T. (M.) argenteiventris, and Aedes (Leptosomato-

myia) lateralis.

Female. Head dorsally with dark, flat scales, light reflecting scales on the

nape, white scales laterally down the head, a narrow rim of white scales

bordering the eyes. Palpi and proboscis dark brown scaled, the former with few

light scales in the basal part; proboscis relatively long, four times the length of

the palpi, equal in length to the fore femur. Clypeus brown. Scutum clothed

with dark brown scales. Pleural integument light brown, largely covered with

pale scales; posterior pronota light scaled in basal part, bronze coloured scales in

the upper part present. One distinct posterior pronotal bristle; three spiraculars;

prescutellars absent. Postnotum brown, a small patch comprising at least 10 fine

white hairs in medio-distal part. Legs dark scaled, light scales present ventrally

on femora from base to apex; hind tibia 0.9 the length of midtibia. Wing scales

all broad, rather blackish with a peacock-blue gloss in some lights; upper fork

cell 2.5 times the length of its stem vein. Fork cell bases level. Dorsum of ab-

domen dark scaled, venter light scaled, large triangles of white scaling present

laterally on tergites.

The female allotype of this species is deposited in the collection of the Ko-

ninklijk Instituut voor de Tropen, Amsterdam.

Some additional larval characters as noted in the Mamda (M) and Hollandia

(H) specimens: The large apical tooth on the maxilla is not quite twice the

length of the maxilla body, besides it is distinctly more curved than illustrated by

LEE (fig. 47, p. 254) (fig. 8). Lateral comb comprises 3 multidentate spines

(H). Siphonal index 1.8 (M) — 1.5 (H); 12—13 (H) pecten spines, spines are

absent in basal 1/4 (M) — 1/; (H) part. Saddle hair relatively short, plumose,

single (H) or bifid (M). Ventral subcaudal single, dorsal subcaudal with 4

plumose branches; ventral tuft 4—6 branched. As in LrE's specimens the ventral

surface of the anal segment is densely clothed with short spicules.

Tripteroides bisquamata Lee

ÉBEND PO CM Proc Linn MSoCHINESAW Evo la OS pez er

Type locality: Hollandia.

Specimens of this species were collected the year round at Ifar, 1000 ft, from

Nepenthes pitchers on dry grassy slopes of the foothiils of the Cyclop Mountains.

Associated species: T. (R.) filipes and T. (R.) kingi. From Colocasia axils in

the streambed of a mountain current in the Cyclops at 1500 ft.; associated species:

42 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

Figs. 10-13. Larval maxilla of Tripteroides species. 10. T. vanleeuweni, 11. T. kingi, 12.

T. cuttsi, 13. T. adentata. Fig. 14. Larval terminal segments of T.flabelligera. Fig. 14A.

Aberrant lateral comb of specimen HL-PLa

Harpagomyia leei. Hollandia, from cut bamboos at the roadside; associated

species: T. (R.) vanleeuweni, T. (M.) argenteiventris, T. (T.) bimaculipes,

Aedes (F.) notoscriptus, Ae. (S.) scutellaris, Ae. (L.) lateralis, Uranotaenia nı-

gerrima. Mamda (Nimboran district) from cut bamboos in a rest of rain forest;

associated species: T. (R.) vanleeuweni and Aedes (L.) lateralis. Female

specimens almost certainly belonging to this species were seen from Teminaboean

J. VAN DEN ASSEM: Notes on New Guinean species of Tripteroides 43

(Vogelkop Peninsula). At Ifar, 7. bisquamata is a common species, biting

preferably in the afternoon hours and occasionally entering houses. In the pit-

chers in open grass land it is the dominant species by far, almost every pitcher

searched contained one or more specimens. Biological observations on the Ifar

populations of this species are presented in Section III. Larval maxilla is illustrated

info. 9)

A female specimen from cut bamboo, Mamda, is aberrant in having 8 spiracul-

ars. There are, however, no prescutellars; the palpi are short (0.2 the length of

the proboscis) and the hind tarsal claws are clearly double. Though there is not

yet strict evidence, there may exist distinct races in bisguamata, mainly different

in preference for the type of breeding place.

Tripteroides vanleeuweni (Edwards)

EDWARDS, F. W., 1927, Nova Guinea (Zoologie), vol. 15, p. 335.

Type locality: Rouffaer river, 1200 ft.

This species is fairly badly defined as EDWARDS described it from four female

specimens only (collected by DOCTERS VAN LEEUWEN near the Rouffaer river,

Upper Mamberamo basin). 7. vanleenweni was not represented in the

extensive Tripteroides collections from the Hollandia district, made by the U.S.

Army 19th Medical General Laboratory during the Pacific war, which is quite

remarkable as the species turns out to be rather common. Recently larvae were

collected from cut bamboos at the border of rain forest at Ifar, 600 feet, at Hol-

landia from bamboos at the roadside at sea level and at Mamda (Nimboran

district) from bamboos in a rest of rain forest. Associated species were T'ripterot-

des (R.) longipalpata, T. (R.) bisquamata, T. (Mimeteomyia) argenteiventris,

T. (T.) bimaculipes, Aedes (Finlaya) notoscriptus, Ae. (F.) gant, Ae. (Leptoso-

matomyia) lateralis, Ae. (Stegomyia) scutellaris, Culex (Neoculex) spec.

Toxorhynchites splendens and Uranotaenia nigerrima. The female specimens bred

from the larvae do not match EDWARDS’ description exactly (male and larva are

still undescribed), but the variability of the species will be much greater than can

be told from four specimens. An extension of EDWARDS’ description is given

below.

Female. Proboscis and palpi dark scaled, the latter 0.20—0.25 the length of

the former. Proboscis about 0.8 the length of the fore femur. Thoracal integument

on pleura medium brown, mesonotal scales bronzy-brown with some bluish gloss;

scales in upper part of posterior pronotum brownish, white in the lower part. At

least 5 spiracular bristles and 1—2 pairs of prescutellar bristles present. Upper

fork cell of wing over 2 times the length of its stem vein; the fork cell bases

level or upper one slightly nearer to the wingbase. Hind tibia up to 0.85 the

length of the mid one. Borderline between dark and light scaling on the abdomen

distinctly serrate on distal segments.

Male. Head covered with dark flat scales with a bluish gloss in some lights; a

narrow rim of flat white scales, interrupted in the median, borders the eyes; nar-

row dark erect scales caudally on the head; flat white scales laterally down the

sides. Palpi and proboscis dark scaled, the former 0.65—0.7 the length of the

latter; proboscis as long as fore femur. Clypeus blackish, bare. Antennal torus

44 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

black with distinct, white dusting and few tiny white hairs. Integument of

thorax dark brown on the pleura, blackish on the dorsum. Mesonotal scales rather

narrow, spindle-shaped, bronzy with some bluish gloss; some light, hairlike

scales at the anterior border; pleura largely covered with purely white scales,

posterior pronotum with bronze coloured scales in the upper part. No posterior

pronotal bristle and no upper sternopleurals present; 6 spiraculars and 2 pairs of,

rather weak, prescutellar bristles present. Upper fork cell of the wings about 2.5

times the length of its stem vein; base of upper fork cell somewhat nearer to the

wing base than the lower ones. Coxa white-scaled, with long golden hairs; legs

largely scaled, with a bluish or violet reflection in some lights, light scales present

on the ventral surface of femora, most conspicuous in the mid-pair where light

scales extend from base to apex; tarsal claws single, black, rather small in the

hind legs, those on fore and midlegs large and curved; hind tibia 0.8 the length

of the midtibia. Dorsum of abdomen dark scaled, venter white scaled, white scales

present on lateral part of tergites, the border line between light and dark scaling

is almost straight. Lobes of ninth tergites of the terminalia broad, well separated

however not deeply emarginate, 7—9 setae on the distal margin as illustrated in

fig. 3. All setae of about the same size, in the apical half distinctly broadened to

a leaf-like structure, more apically rather abruptly tapered and ending in a long

and narrow apex.

Larva. Clypeal spines long and slender. Antennal shaft hair small, single, in-

planted at 1/,—1/, away from apex. Head hair A single, fairly long; B trifid;

C trifid behind the level of A; d relatively long, bifid. Maxilla with main tooth

distinctly longer than the maxilla body, 2—3 accessory teeth, decreasing in size,

the second largest one only some what smaller than the main tooth (fig. 10).

Lateral comb on 8th abdominal segment with 6—7 teeth, two or three in the

middle distinctly larger than the lateral ones. Siphonal index about 3, siphon

tapered towards apex; there are 4—6 pairs of pecten spines arranged from apex

towards 2/. basally, spines absent in basal 1/3 and apical 1/, part, one pair of

stout spines present at extreme apex; 12 three-branched, frayed, dorsal hairs,

which are absent in extreme basal and apical parts of siphon; 17 mostly three-

branched ventral hairs, the most basal pair up to 8-branched. Saddle smooth, small

spines present at the distal margin, saddle hair relatively short, frayed and simple.

Dorsal subcaudal up to 9-branched, frayed; ventral subcaudal single, frayed;

ventral tuft 5-branched, frayed. Anal gills very long and pointed at apex (Fig. 15).

Tripteroides vanleeuweni is a species near T. bisquamata as suggested by LEE

(1946) and certainly not related to T. atripes as was erroneously stated by

EDWARDS (1927) in the original description. T. vanleeuweni may be dif-

ferentiated from bisguamata in the males by the relatively shorter palpi, more

numerous spiracular bristles, presence of prescutellars and relatively broader lobes

of the ninth tergites; in the females by the presence of prescutellars, and usually

more numerous spiraculars, while palpi tend to be slightly shorter and proboscis

slightly longer. The single tarsal claw does not seem to be a reliable character (in

fact the females are rather difficult to discriminate); in the larvae by the dinstinct-

ly larger maxillary teeth, more numerous comb teeth, less numerous pecten

spines with a different arrangement and the relatively short saddle hair.

Another related species, T. plumigera, collected in the Central Highlands, 3600

J. VAN DEN ASSEM: Notes on New Guinean species of Tripteroides 45

Cal i

0,35

Fig. 15. Larval terminal segments of T. vanleeuweni

feet, was described by BONNE-WEPSTER (1948) — from females only. This

species is probably distinct, though the differential characters mentioned by

BONNE-WEPSTER (1946, p. 311) fall within the variation as noted in vanleeuwent.

Tripteroides kingi Lee

EES YDS 1946; Proc Linn Soc, N.S-W, vole 7/05 P2 256:

Type locality: Mt. Dafonsero, Cyclop Mnts., 3000 ft.

LEE (1946) based the definition of this species on one male and three female

specimens, all collected at about 3000 feet.

Specimens bred by the author from Nepenthes pitchers in grass land, foothills

of Cyclop Mountains, about 1000 feet, do not entirely agree with Lee’s description.

One should allow, however, for a greater variability in the material than stated

by LEE, so it was considered to include the Ifar specimens in kig? and to extend

the description, rather than describe still another species. The Ifar series com-

prises 40 male and 36 female specimens, with connected larval skins.

Larvae of T. king: were exclusively found in Nepenthes pitchers; they were

found associated with Tripteroides (R.) filipes and T. (R.) bisquamata.

Obvious differences in relative numbers of larvae of these species were noticed

in the Ifar grass lands. In pitchers growing on the open grassy slopes bisguamata

was the dominant species by far, &7gi was only found occasionally. Pitchers grow-

ing in the grass lands near the border of rain forest harboured #ingi as the

46 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

dominant species, bisguamata being a good second. T. filipes was present in either

locality in about the same rate.

Male. Clypeus black, there may be a few white scales present on its dorsal

surface but this is probably not a constant character. Palpi and proboscis black-

scaled, the former 0.20—0.25 the length of the latter. The proboscis never was

found to be distinctly longer than the fore femur but about as long or slightly

shorter. Pleural integument of thorax very dark; the posterior pronotum is

distinctly dark scaled in the upper part; sometimes a weak posterior pronotal

bristle present; 4—6 spiracular bristles; 2—3 pairs of prescutellars. The hind

femur is paler, white scales are present towards the apex. The upper fork cell of

the wings is twice the length of its stem at most. The borderline between white

and dark scaling on the abdomen is distinctly serrate on all segments. The lobes

of the ninth tergites of the terminalia are distinctly more rounded and relatively

longer than illustrated by LEE; 6, 7 or 8 setae on top (fig. 4).

Female. Like male in most respects. Palpi in the Ifar specimens are longer

than stated by LEE; 0.2 the length of proboscis. Proboscis as long as fore femur.

Larva. Clypeal spines short and blunt. Antennal shaft hair long, single or bifur-

cate, at 1/, away from the apex. Head hair A single, long; B bifid, near anterior

border of head capsule; C single, behind level of A; d bifid. Maxilla with main

tooth about 3/ the length of maxilla body, at least 5 smaller assessory teeth of de-

creasing size present (fig. 11). Comb on 8th abdominal segment comprises one

single, large and pointed tooth. Siphonal index 1.8—1.5, siphon only slightly

tapered towards apex, slightly bulging at the dorsal side. Four to five pairs of

pecten spines present, decreasing in size and bluntness from apex towards base, no

spines present in basal 1/3. Apico-dorsal spine long and slender. Ventral

siphonal valve hair relatively short, bifurcate. 5—7, two-branched, frayed, dorsal

hairs; 8 mostly two-branched, frayed, ventral hairs, basal one three-branched.

Saddle with small spines at distal margin; saddle hair 2- or 3-branched, long and

frayed. Dorsal subcaudal 2-branched, long, frayed; ventral subcaudal single,

frayed. Ventral tuft 3- to G-branched, frayed. Anal gills about as long as siphon,

narrow, pointed at apex.

Tripteroides cuttsi spec. nov.

Type specimen male Hj. 13-a with connected larval skin.

The source of the type series of males, females and connected larvae is Homejo,

Kemabu Valley, at 6000 ft, collected from climbing Nepenthes in moss forest,

VIII.1958. Other specimens were collected at Enarotali, Wissel Lakes, from

Nepenthes in similar localities, also at about 6000 feet. Females, most probably

belonging to this species though some have the pleural integument less dark

coloured than those bred from larvae, were annoyant biters in daytime in the

forest at this altitude. They were caught in flight together with females of Trip-

teroides (M.) microlepis. The larvae were found associated with 7. (R.) fla-

belligera and T. (Mimeteomyia) microlepis.

Male. Head dark scaled, few pale scales on the nape, laterally down the head

pale areas, dark erect scales behind, a narrow pale rim of scales to the eyes. Clypeus

black with several small white scales. Proboscis black scaled, palpi 0.2 the length

J. VAN DEN ASSEM: Notes on New Guinean species of Tripteroides 47

of proboscis, proboscis as long as or slightly shorter than fore femur. Integument

of thorax blackish. Scales on mesonotum dark brown, spindle-shaped, some light

scales present at the anterior border. Pronotal lobes white-scaled; posterior pro-

nota white-scaled in the under part, upper part clothed with dark brown and black

scales. No posterior pronotal bristle; 5 medium-brown spiraculars and 2 pairs of

prescutellars present. Legs are dark scaled, femora with light scales on ventral

side from base to well beyond middle; hind tibia 0.8 the length of the mid one.

Wing scales as in the vanleeuweni group; upper fork cell twice the length of its

stem, fork cell bases level; wing length 3.8— 4 mm. Abdomen with dorsum black

scaled; venter white-scaled; large white-scaled, more or less triangular patches

laterally on the tergites giving a serrate border line between light and dark scaling.

Lobes of 9th tergites rather narrow and widely separated; in distal part with

9—10, rather irregularly arranged setae which are long, gradually tapered in the

apical part and all of them of about the same size (Fig. 5).

Female mainly similar to male. Palpi about 0.2 the length of proboscis, ex-

tending beyond clypeus for twice its length. Proboscis 0.8 the length of fore

femur; fore femur relatively longer than in male. Wing length 4—4.5 mm.

Larva. Clypeal spines are very short and blunt. Head hairs delicate, A single;

B trifid, near the anterior border of head capsule; C with two branches, behind

the level of A; d 2—4-branched. Maxilla with a large tooth, as long as the

maxilla’s body and four to five assessory teeth, as illustrated in fig. 12. In some

individuals the angle enclosed between apex and base of the large tooth 1s al-

most 90°, in others however it is appreciably less. Antennal shaft hair 3-bran-

ched, far beyond middle. Stellate hairs with 2 to 7 branches (usually 4 to 5).

Comb on 8th abdominal segment comprises only one large tooth, two teeth of

equal size are present in one specimen. Siphon rather short, cone-shaped, index

1.5. Pecten of 4 strong teeth arranged from 1/4 basally towards apex; 8 dorsal

hairs present which are bifid; 6 ventral hairs, bifid as well except for the trifid

basal one; ventral siphonal valve hair long and trifid. Saddle hair with two long

and plumose branches; saddle with many delicate spines along its distal margin;

dorsal subcaudal two-branched; ventral subcaudal single, both plumose and long;

ventral beard with three plumose branches. Anal gills as long as siphon, rather

blunt at apex (Fig. 16).

I take pleasure in naming this species after the Reverend W. CUTTS, a mis-

sionary working for already many years at Homejo among the Moni tribe and

whose hospitality I enjoyed during a stay at his station.

Tripteroides cutisi comes near T. kingi as defined by LEE (1946); the main

differences are to be found in relative size of proboscis, palpi, fore femur and fork

cells of the wings. The male terminalia are very distinctly different. Larval dif-

ferences are found in the large apical maxilla tooth and in characters concerning

numbers and arrangement of hairs and spines on siphon and anal segment.

Tripteroides cuttsi is a common species at Enarotali, where many adults were bred

from larvae. A peculiarity was that larvae flown to the laboratory at Ifar managed

to pupate but all died subsequently in the pupal phase (whereas T. flabelligera

and T. microlepis developed and hatched as normal at Ifar, where afternoon

temperatures may be 10° C. higher than in the forest near Enarotali).

48 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

Tripteroides adentata spec. nov.

Type specimen male If KK-a with connected larval skin.

The collecting locality of the type series is Cyclop Mountains near Ifar, col-|

lected from climbing Nepenthes in virgin rain forest at 1500 feet, IX.1958. There}

were no other species found associated with the larvae. |

Male. Head with flat, reflecting dark scales on the nape, a small patch of |

lighter scales more caudally reaching to vertex, erect dark scales at the caudal)

border, a narrow rim of light scales borders the eyes, white scales present laterally}

down the head. Proboscis and palpi dark scaled, the latter 1/.—5/, the length |

of the former; proboscis 78—80% the length of fore femur. Clypeus dark, |

bare. Antennae plumose, torus black, clad with many small whitish scales. |

Scutal integument blackish brown, mesonotal scales spindle-shaped, dark brown-

bronzy, few lighter scales present on anterior border; 2—3 pairs of prescutellar

bristles. Pleural integument dark brown, a shade lighter in caudal part. Pro-

notal lobes with dark bristles, white scales in lateral, darker scales in medial

part; posterior pronotum largely white-scaled, upper part very distinctly dark-

scaled; 2 small pale posterior pronotal bristles present; 8—9 dark pat

bristles. Pleura largely covered with purely white scales. Legs dark scaled, light

scales present on coxae and on ventral surface of femora, most in hind legs; hind |

tibia 0.8 the length of mid tibia. Wing scaling as in the vanleeuweni group; |

upper fork cell about twice the length of its stem, fork cell bases level. Wing

length 4.0— 4.5 mm. Dorsum of abdomen dark scaled, white scales present lateral- |

ly on tergites, venter white scaled, border line serrate from 2nd segment onwards.

Lobes of 9th tergites relatively long, well-separated, 7—8 stout setae on top as

illustrated in fig. 6.

Female mainly similar to male. Palpi about 0.25—0.3 the length of proboscis, |

extending beyond clypeus for three times its length. Proboscis 85% the length of —

fore femur. Wing length 4—5 mm. Last tarsal segment of hind legs with 1—2

claws, in one specimen different on either side (not mounted).

Larva. Clypeal spines short and blunt. Antennal shaft hair single or bifid,

beyond middle. Head hair A single, rather long; hair B with two branches, near

anterior border of head capsule; hair C 2 to 3-branched, behind the level of A;

d with 3 branches, relatively long. Maxilla with apical teeth, the longest one is

slightly shorter than the body of the maxilla, 4 or more accessory teeth present as

illustrated in fig. 13. Stellate tufts on thorax and abdomen 3—7, exceptionally up

to 11-branched (most 4—5), very conspicuously frayed. Lateral comb on 8th

segment is absent. Siphonal index 1.5 or slightly more, siphon distinctly tapered

towards apex; pecten comprises 2 X 4 or 5 rather irregularly arranged spines, 2

conspicuously stout spines present at extreme apex, pecten spines are absent in

basal part of siphon; apico-dorsal spines long and slender. Ventral siphonal valve

hair long, with 5 branches. Dorsal hairs 10—12, single or bifid, occasionally up

to 4-branched, distinctly frayed; ventral hairs 10—11, with 2—3 branches, frayed.

Saddle with minute blunt spines covered all over, a row of sharp spines present

at distal margin; saddle hair bifid. Dorsal subcaudal bi-trifid; ventral subcaudal

single-bifid. Ventral tuft with 3—5 branches; all these hairs are inconspicuously

frayed. Anal gills about as long as anal segment, pointed at apex. (Fig. 17).

J. VAN DEN AsseM: Notes on New Guinean species of Tripteroides 49

0,5

| mm {

Fig. 16. Larval terminal segments of Tripteroides cuttsi. Fig. 17. The same, of T. adentata

50 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

The species is characterized in the adults by relative dimensions of palpi, pro-

boscis and fore femur, the high number of spiracular bristles and the presence of

weak posterior pronotal bristles. In the larvae the absence of the lateral comb on

the 8th segment is a most conspicuous character.

OBSERVATIONS ON THE BIOLOGY OF Tripteroides bisquamata

Pitcher plants in the grass lands at Ifar have been identified as Nepenthes

mirabilis, it is a species with hooded pitchers. Young pitchers, which are com-

pletely closed, contain a clear, colourless and rather viscous liquid with an acid

reaction (pH according to the Lovibond Universal Indicator < 4). Once the

pitcher has opened the liquid becomes coloured to a yellowish shade (still before

any insect has drowned) and it gradually becomes less viscous. Since the pitcher

seems to be shielded quite effectively this reaction is probably not due to dilution

with rain water.

At Ifar, practically every green pitcher searched harboured larvae; the same

was found in pitchers of a climbing Nepenthes in moss forest near Enarotali

(Wissel Lakes district). A sample of about 100 pitchers from swampy grass land

in a deforested area a few kilometres from the last locality however did not yield

a single larva; maybe this area was not yet invaded by a Tripteroides species from

the forest or the species present there lacked the requirements to deal with the

ecological conditions of the open swampy grass land. (The same was found in

Colocasia axils in the open country which did not yield a single Tröpteroides or

Harpagomyia larva).

Table I

number of days after

pitcher opening; first control was

positive

contents of

| pitcher

_r——————————_—+@@“*

1st inst.

Ist inst.

eggs

Ist inst.

eggs

Ist inst.

Nm to © N

EA mm

3 1st inst.

1 2nd inst.

IR 2

Full-grown still closed individual pitchers at Ifar were labelled in order to

find out how long it is before eggs and larvae appear after opening. From table I

it will be clear that a pitcher is invaded straight after it has opened, probably

within 24 hours: the female mosquitoes manage to enter and leave again through

the still narrow slit between the pitcher and its hood. The pitchers labelled X

and Y were thoroughly rinsed with tap water straight after opening and sub-

J. VAN DEN AsseM: Notes on New Guinean species of Tripteroides 51

sequently 20 cc of tap water given as a substitute. It took a much longer time

before some eggs were laid inside these pitchers, giving some evidence that eggs

are not deposited at random; a pitcher attractive to gravid Tripteroides has to

provide special stimuli of some kind. These stimuli do not depend on the presence

of drowned insects inside, as eggs were usually found in normal pitchers before

any victim was caught. In fact newly opened pitchers are much more attractive

than older ones. In the field eggs were only found in recently opened pitchers.

Out of 120 pitchers 72 contained larvae of the same age group, presumably

originating from a single invasion. In 11 individually labelled pitchers 7 were

invaded straight after opening and never received an additional batch, 3 received

a second batch of eggs later on, 1 was invaded at four different times, all over a

period of two months. The nature of the attracting stimuli is unknown, they

obviously were selected by the mosquitoes as an advantageous device against

overcrowding. To the human nose an old pitcher smells quite differently from a

recently opened one.

It was impossible to induce Tripteroides bisquamata to lay eggs in anything

beside pitchers; plastic vials of roughly the same size as a pitcher, containing 10 cc

of liquid from still closed pitchers, from old ones or containing tap water and

hanging between the pitcher leaves also obtained only negative results.

Tripteroides bisquamata eggs are relatively large, spherical bodies with one pole

distinctly more pointed than the other; they are laid apart and may float on the

surface or sink to the bottom, which does not seem to affect hatching. It takes

the eggs about 24 hours to hatch.

There is a variation in the numbers of eggs laid per pitcher, but the high num-

bers found in some of them may have originated from more than one female.

There is no distinct correlation between size or contents of pitcher and the

number of eggs laid in it. An average of 15 cc of fluid is most commonly found,

it may however be as high as 50 cc; the maximum found in one pitcher was 76 cc

(containing only one larva). The maximum number of larvae found in one pitcher

was 40 (lst instar), a number well under the figures of Batsas (l.c.) who col-

lected up to 173 larvae from one pitcher in Tripteroides (Tripteroides) species.

The method of using individually labelled pitchers allowed for an estimation

of the duration of larval life under natural conditions; it was found to take on

the average 30 days from egg to pupa. The first pupa in individual batches

appeared in 24—33 days.

There is an appreciable variation in duration of the several instars, especially

in the fourth. The figures as observed under natural conditions are presented in

table II. In the laboratory the 4th instar with subsequent pupating may be pro-

longed under unfavorable conditions as long as 50 days.

A point of considerable interest is the relation between the number of larvae

present initially (as young 1st instar) in relation to the number reaching pupal

stage, derived from them. As already pointed out in the introduction, the amount

of available food seems limited, the number of eggs laid in one pitcher during

the first day or first couple of days after it has opened, never can be in relation to

the amount of food present a couple of weeks later, unless there is an average

sufficient quantity always present per pitcher and the size of an egg-batch laid

per mosquito per pitcher has been adapted to it in the course of evolution so as

52 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

Table II

SI. min. observed max. observed

duration in days duration in days

egg + 24 hours

Ist inst. 3 6

2nd inst. 4 8

3rd inst. 6 10

áth inst. 8 36

pupa 4 7

to take the optimum advantage. Such a mechanism however seems highly im-

probable here. It implies an individual pitcher receiving one single batch of eggs

at the time of opening, only possible when a mechanism was in existence al-

lowing the gravid female to recognize and avoid a pitcher visited already before.

As a result one should find some regularity in the number of eggs per pitcher. It

seems more likely in the present case that the females are able to recognize young

pitchers from old ones, a factor contributing to the limitation of the number —

and the waste — of eggs per pitcher. The other limiting device in operation is

cannibalism among the larvae which can be related to the amount of available

food at any time. This method produces a waste of larvae several times but on

the other hand allows a high output where more than the average amount of

food becomes available.

In 13 labelled pitchers the course of development was checked regulariy,

allowing for a fairly reliable census of the mortality under natural conditions.

A record of the course of development in these 13 labelled pitchers is given in

table III. The figures from 10 labelled pitchers which could be followed from

the beginning to the end are presented in table IV. An average mortality as

high as 50% was observed before the 4th instar was reached. Only 26% of

those present initially eventually pupated. Pupae were removed from the pitchers

so there is no figure for their natural mortality; it will be comparatively low. A

pupa suffering from predation by larvae was never observed.

The raising of additional batches did not seem a success in the labelled pitchers.

In four of them 17 1st-instars were traced (this number may have been higher

as predation may have occurred before control); only one larva managed to

pupate at the end.

In addition to the data from labelled pitchers, an analysis was made of the

contents of 120 pitchers chosen at random in the field. The contents of these

pitchers were emptied in a white, enamelled pan, the pitcher subsequently torn

open and washed carefully in clean water and all thoroughly searched for larvae

and pupae. It is probable that some 1st instars were overlooked still, as it is very

difficult detecting them between the many insect fragments present. As a conse-

quence the average number of young instars as given in table V may be somewhat

higher in reality, yet I feel confident the error made is not too serious.

The data from these 120 pitchers are represented in table V, the figures have

been arranged in four categories: (a) pitchers containing young instars only (1st

or 2nd), presumably. pitchers which have opened recently; (b) those containing

J. VAN DEN AsseM: Notes on New Guinean species of Tripteroides

Table III

Individual records of the course of development in labelled pitchers.

Those marked + are used for calculation of the average figures of Tab. IV.

Number of number Ist aver number aver rs aver

; inst. present / reaching ; 5 7

pitchers al numb./p. | ES numb./p. pupating |numb./p.

| i 30

10 127 12.7 63 6.3 30 3.3

(in 9)

duration

5 number 1st number of sn number

Den instar present | derived áth an reaching

ed initially instars ieee Tree pupal inst.

A+ 33 11 17—24 10

B+ 8 3 Il 2

Car 10 7 17—24 4

D 23 accident

Ear 4 4 ? 4

Fr 5) 1 20 —

Gr 20 14 = 17 71

H+ 40 20 = 19 9 days later 16

accident

Mist 4 — — —

K ii 13 = 7

Je = 16 = 9

Vel 3 1 | 14 1

Gr 2 (2nd) 2 8—15 2

Table IV

duration

development

Ist — pupa

in days

27—43

24—32

JE)

30—40

left |

15—36 ) 4th

21—33 | \

16—34

all larval instars, presumably pitchers which were invaded more than once; (c)

those containing old instars only (3rd or 4th); (d) containing pupae.

Only three pitchers contained pupae only, in 27 one or more larvae were present

as well; these larvae are accounted for in category (b) or (c), the pupae in (d).

It is assumed that the average number of larvae present initially is the average

Ist and/

or 2nd

| .

number pitchers |

investigated

Table V

total number

larvae

249

aver. number

larvae/ pitch.

10.8

aver. cc

/pitch.

lst a/o 2nd

and

3rd a/o 4th

3rd and/

or 4th

pupae

54 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 |

number of young instars as represented in the 1st category (a) — a figure that

will be somewhat higher in reality as some very young larvae were certainly |

overlooked and because there are included 2nd instars which may have already |

suffered from mortality by predation; the average number of those reaching 4th

instar will be in the order as found in category (c). Though this field census |

technique was much cruder than the frequent control of the labelled pitchers, the |

figures found are of the same order: an average mortality of some 50% from |

first to fourth instar; on the average 21% of the individuals present initially reach |

the pupal phase finally, which is accounted for by a mortality during the fourth |

instar of another 50— 60%. |

Table VI

total | initial available number % mortality

number density food pupating during 4th inst.

120 40/20 cc

60 SY20NCC nen 49

100 10/20 cc = 277,

The amount of food available and not the density per se is the important factor

regulating in some way the number of larvae. In the laboratory 120 4th-instar

larvae were crowded in 3 vials of 2.5 cm diameter, containing 20 cc of tap water

each, a density exceeding that found in nature in this species. The larvae were

fairly well fed; it was found that 40% of the initial number succumbed by can-

nibalism. In all 72 larvae managed to pupate over a period of 40 days.

In a series of 60 áth-instars divided over 12 vials with 5 larvae and 20 cc of

tap water each and more food available per larva, a mortality of 19% was ob-

served: 49 larvae pupated in a period extending over 20 days.

In a series of 100 larvae, in 10 vials of 10 larvae each, a mortality of 73%

was observed when larvae were entirely dependent on cannibalism for food

(Table VI).

The proportional output of pupae was identical in the 5, 10 and 40 series in

the first 12 days of observations: 5, 10, 40 resp. 23, 24 and 25%; the proportion

of larvae eaten, however, was greatly divergent: 5, 10, 40 resp. 10, 40 and 15%.

After 12 days pupation continued at the same rate in the 5 and 40 series but

slowed down considerably in the 10 series. Cannibalism occurred at about the

same rate as before in the 10 and 40 series but no further larvae succumbed in

the 5 where all larvae succeeded in pupating subsequently. The mortality under

natural conditions for áth instar larvae was found to be in the order of 50—60%,

which seems fairly high compared with the experimental results in Table VI.

Under natural conditions the larvae apparently live at the limit of possibilities.

At Ifar Tripteroides larvae were the only Culicidae living inside pitchers.

Other insect larvae found include Dasyhelea larvae (Ceratopogonidae) and larvae

of different flies, e.g., Tachinidae. Both midges and flies were present in almost

every pitcher, Dasyhelea in large numbers, fly maggots one or two per pitcher.

The fly larvae were seen eating on freshly drowned insect corpses. Dasyhelea

mainly lives in the debris of small fragments sunk to the bottom of the pitcher.

J. VAN DEN ASSEM: Notes on New Guinean species of Tripteroides 55

ACKNOWLEDGEMENTS

I am indebted to Dr. E. N. Marks (Brisbane) for identifications and discus-

sion, to Dr. J. BONNE-WEPSTER (Amsterdam) for the comparison of specimens

of T. flabelligera with the holotype, to Mr. C. KALKMAN (Manokwari) for the

identification of specimens of Nepenthes mirabilis from Ifar, and to Dr. M. O.

T. IYENGAR (Noumea) for the loan of literature not available at Hollandia.

REFERENCES

ASSEM, J. VAN DEN (in press). A description of male and larva of Tripteroides (Mimete-

omyia) microlepis. Ent. Ber.

Baisas, F. E. « ADELA UBALDO-PAGAYON, 1952. Notes on Philippine mosquitoes, XVI

genus Tripteroides. Mon. no. 2, Inst. Sc. Tech. Manila, p. 1—198.

BELKIN, J. N., 1950. Mosquitoes of the genus Tripteroides in the Solomon Islands. Proc.

U.S. Nat. Mus., vol. 100, p. 201—274.

BONNE-WEPSTER, J., 1948. Notes on the mosquitoes collected by the Neth. Indian-American

Expedition to Central and North New Guinea. Treubia, vol. 19, p. 305—322.

EDWARDS, F. W., 1932. Diptera, Culicidae. In Wytsman, Genera Insectorum, fasc. 194,

p. 1—257.

LEE, D. J., 1946. Notes on Australian mosquitoes. Part VI. The genus Tripteroides in the

Australasian region. Proc. Linn. Soc. N.S.W., vol. 70, p. 219—275.

CATALOGUS DER NEDERLANDSE MACROLEPIDOPTERA

(ZESDE SUPPLEMENT)

DOOR

B. J. LEMPKE

Amsterdam

Te beginnen met dit deel zullen alle nog komende supplementen inderdaad

zijn wat hun naam aangeeft: aanvullingen op de tekst van de oorspronkelijke

Catalogus, al zal dit niet uitsluiten, dat sommige soorten geheel gerevideerd wor-

den. Ook de nomenclatuur zal natuurlijk voor zover nodig bijgewerkt worden.

Wie dus geheel op de hoogte wil zijn van onze huidige kennis van de ver-

spreiding, vliegtijden en variabiliteit der Nederlandse Macrolepidoptera, zal naast

het supplement steeds de Catalogus moeten raadplegen. Het zou veel te veel tijd

kosten nog meer oudere delen geheel opnieuw samen te stellen.

Bij elke soort wordt aangegeven, waar de eerste bespreking ervan in het Tjd-

schrift voor Entomologie en in de Catalogus te vinden is.

SPHINGIDAE

Acherontia Laspeyres

Acherontia atropos L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 245, 1937; Cat. II, p.

(81). Nu we sinds 1940 over een doorlopende serie trekgegevens beschikken,

blijkt wel, dat de vlinder elk jaar in Nederland aanwezig is, doch bijna steeds

in vrij gering aantal. Van 1940 tot en met 1955 bedroeg het gemiddeld aantal

gemelde vlinders per jaar 14. Belangrijk daarboven uit kwamen alleen 1945 met

37 en 1950 met 51 stuks.

Aan de vrij schaarse vóór 1940 bekend gemaakte gegevens kan nog het vol-

gende ontleend worden. In Levende Natuur, vol. 4, p. 208 (1899) schrijft

HEIMANS: „Ze beloven van ’t jaar weer talrijk te worden”, waarna hij verschil-

lende najaarsvangsten opsomt. THIJssE meldde in 1916 (loc. cit., vol. 21, p. 200):

„Doodshoofdvlinders schijnen dit jaar nog al veel aangekomen te zijn. Ik kreeg

er te zien in het noorden van Groningen, ze zweefden daar soms ’s avonds voor

de bijenkasten”. In 1934 vond SCHOLTEN atropos in Lobith en omgeving ge-

woon. Een zeer goed jaar moet 1938 geweest zijn. Helaas beschikken we uit-

sluitend over de door VERHEY gepubliceerde resultaten van zijn enquête onder

de bijenhouders via het Maandblad voor Bijenteelt (zie „Doodshoofdvlinders in

Bijenkasten”, Lev. Nat., vol. 45, p. 25—27, 1940). Uit door 21 imkers inge-

zonden antwoorden bleek, dat de vlinder in het gehele land waargenomen was.

Alleen deze mensen gaven al 31 exemplaren op. Eén enkele bijenhouder in

Rockanje trof in september in één week zes stuks in zijn korven aan, telkens twee

tegelijk.

Al het voorgaande overtreffend is echter ongetwijfeld het jaar 1956 geweest,

58 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 (302) |

toen 349 Doodshoofdvlinders gemeld werden. Over de oorzaak van deze plotse- .

linge uitbarsting is niets met zekerheid bekend. Wel staat vast, dat ook in Zuid- |

Europa belangrijk meer exemplaren waargenomen werden dan in andere jaren.

Zie overigens de uitvoerige gegevens in het Trekverslag over dit jaar in Ent. Ber., |

vol, 17, De WAD) (1057)

De vlinder is bekend van Texel (enige rupsen in 1901, THIJSSE in Lev. Nat, |

vol. 6, p. 232; in 1938 een rups, die de vlinder leverde en een pop, KABOS), van

Vlieland (1956, CAMPING) en van Terschelling (1938, BRAVENBOER; 1946, een

exemplaar op de Brandaris, VAN HUENEN). |

De immigranten zijn waargenomen van maart tot augustus. Zeer vroege vond-

sten zijn natuurlijk uitermate zeldzaam. Alleen in 1938 werden in maart twee

exemplaren binnen een week tijdens buitengewoon goed weer te De Wilp in

Groningen gevonden (VERHEIJ, l.c.). Ook in april wordt de vlinder slechts hoogst

zelden hier aangetroffen: 3.1V.1952 een atropos tussen Meppel en Havelte en

28.1V.1956 één te Hilversum. Van mei zijn meer vangsten bekend, hoewel dit

toch ook uitzonderingsgevallen blijven. In de literatuur vond ik opgaven van

1899 (Levende Natuur, vol. 4, p. 97 en 160) en 1904 (op. cit, vol. 9, p. 107).

Op laatstgeciteerde plaats wordt door HAVERHORST een afropos gemeld, die in

Hoek van Holland in een wagon van de ,,Zuid-Expres’ werd aangetroffen en

die dus blijkbaar met de trein werd meegevoerd. In de collectie-VAN KATWIJK

bevindt zich een exemplaar, dat 16.V.1921 te Numansdorp door DULFER werd

gevangen. VERHEY (1. c.) vermeldt er een, dat eind mei 1938 te Hoogland werd

gevonden. In de trekverslagen worden mei-exemplaren gemeld in 1940 (Beilen),

1945 (Goes), 1947 (Anjum en twee te Groningen), 1949 (Roermond), 1951

(Babberich), 1952 (Amsterdam) en 1958 (Terschelling). Dat zulke vroege exem-

plaren van overwinterde poppen afkomstig zouden zijn, is uitgesloten, omdat deze

geen vorst verdragen kunnen (zie in dit verband vooral het artikel van BENZ over

de mogelijkheid tot overwinteren van deze soort en andere Sphingiden in Mt.

ent. Ver. Basel, N. F., vol. 6, p. 91 enz., 1956). Bij het in mei 1899 te Amster-

dam gevangen © vond Dr. J. Th. OUDEMANS normaal ontwikkelde eieren (wat

van een immigrant ook niet anders te verwachten zou zijn !), „evenals dit het

geval is bij vlinders uit poppen, die in Nederland vorstvrij overwinterd hebben”.

Deze bewering is echter in lijnrechte tegenspraak met wat OUDEMANS schreef in

Tijdschr. Entom., vol. 41, p. 236 (1899) in zijn speciale studie over afropos. Hij

ontving van TER HAAR een 9, dat 16.VI.1897 uit een (vorstvrij) overwinterde

pop gekomen was en waarvan hij uitdrukkelijk zegt, dat dit het eerste op een

dergelijke wijze gekweekt exemplaar was, dat hij anatomisch kon onderzoeken.

Bij dit @ waren de eieren „zoo mogelyk nóg kleiner” (spatiëring van

OUDEMANS zelf !) dan bij door hem onderzochte najaarsexemplaren ! Een bie-

zonderheid is ongetwijfeld de vangst van een vers © op 12 september 1958 te

Ommen, dat 22 eieren legde, waaruit na 16 dagen 12 rupsen verschenen (GOUT-

BEEK).

Zoals uit de hierbij gevoegde tabel blijkt, komen onze immigranten vooral in

juni en juli en in late seizoenen ook nog wel in augustus. In deze maand be-

ginnen echter ook de hier geboren vlinders te verschijnen. Het hoogtepunt van

de in Nederland uit de pop gekomen generatie valt heel duidelijk in september,

terwijl vooral de eerste helft van oktober ook nog vrij veel gegevens kan op-

(303) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 59

leveren. Bijna alle november-exemplaren zijn afkomstig van gevonden rupsen of

poppen en natuurlijk ook de weinige uit december.

poppen rupsen vlinders

chrysalids caterpillars moths

maart = = 2

april — — 2

mei — — 14

juni 1 1 30

juli 1 18 30

augustus 20 58 42

september 87 92 454

oktober 40 14 110

november — — (19)

december — — (2)

Tabel I. Waarnemingen van A. atropos (drie laatste stadia) in Nederland, verdeeld over

de verschillende maanden; samengesteld naar de gegevens van de trekverslagen (tot en met

1958) en de voornaamste collecties.

(Observations of A. atropos in the Netherlands in the different months; composed after

the data of the migration reports (up to and including 1958) and material of the principal

collections. The greater part of the November moths and all the specimens of December are

bred ones. Moths from hibernated pupae have been omitted).

De meeste poppen worden natuurlijk in de herfst gevonden tijdens het rooien

der aardappelen. De vroegste mij bekende datum is 12 juni (1921). Het betreft

een exemplaar, gevonden te Leeuwen, dat reeds door de vlinder verlaten was. Deze

pop moet afkomstig zijn van een zeer vroege immigrant (en we weten nu zeker,

dat deze mogelijkheid inderdaad bestaat), of het is een exemplaar van het vorige

jaar, dat vorstvrij overwinterd is zonder dat dit op het etiket werd vermeld

(collectie Zoöl. Mus.).

Uit de tabel blijkt, dat ook de meeste rupsen in augustus en september worden

aangetroffen. De vroegste datum, die op het ogenblik bekend is, is 27.VI (1951),

toen een bijna volwassen exemplaar te Meppel werd gevonden. Ook dit moet af-

komstig zijn van een immigrant, die reeds in april hier aangekomen is. Een heel

enkele keer worden nog zeer laat in het jaar jonge rupsen opgemerkt. Een van

de laatste data is ongetwijfeld 21 oktober 1939, toen een nog niet half volwas-

sen exemplaar op De Beer werd gevonden (LANDSMAN). Daar het vrijwel zeker

is, dat alle hier geboren wijfjes steriel zijn, ligt de conclusie voor de hand, dat

deze rups van een biezonder late immigrant afstamt. Volwassen rupsen worden

in oktober wat meer gevonden, maar het zijn toch uitzonderingen.

Variabiliteit. Afwijkingen van betekenis blijven onder het hier te lande

aangetroffen materiaal zeldzaam.

f. obsoleta Tutt, 1904, Brit. Lep., vol. 4, p. 400. De lichte doodshoofdtekening

op de thorax geheel of vrijwel geheel ontbrekend. Stellig een zelden voorkomen-

de vorm. Almelo (VAN DER MEULEN).

f. intermedia Tutt, 1904, 1. c., p. 403. Voorvleugels met duidelijke dwarslijnen

en goed ontwikkelde lichte tekening. Deurne, een exemplaar met mooie scherpe

lijnen op vrij lichte grond (Nies).

60 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 (304) ,

f. obscurata Closs, 1917, Int. ent. Z. Guben, vol. 11, p. 154. De grote roest- |

bruine vlek franjewaarts van de middencel der voorvleugels sterk zwartgrijs be-|

stoven, zodat hij bijna geheel verdwenen is. Nunspeet (Leids Mus.); Biezelinge |

(Zoöl. Mus.). |

f. moira Dannehl, 1925, Ent. Z. Frankfurt, vol. 39, p. 87. Voorvleugels een- |

kleurig bruinachtig zwart, alleen met scherp afstekende lichte middenvlek; achter- |

vleugels vanaf de wortel eveneens verdonkerd. Een 4 van Maredijk [Leiden],

3.X.1932, met zeer donkere voorvleugels, in Leids Mus.

f. flavescens Tutt. Oosterhout (VAN KATWIJK); Oudenbosch (VLUG). |

f. charon Closs, 1910, Berl. ent. Z., vol. 54, p. 225. De middenband op de

bovenzijde der achtervleugels in de costaalhelft in twee delen gespleten, die zich |

in de onderste helft verenigen tot één normale band. Velp, 9 (DE ROO VAN |

WESTMAAS). |

f. imperfecta Tutt. Velp (DE Roo); Purmer, twee wijfjes (DE BOER); Goes

(een overgang met zwakke binnenband, VAN BERK); Helmond (KNIPPENBERG); |

Tegelen (OTTENHEIJM). |

f. griseofasciata nov. De beide banden op de bovenzijde der achtervleugels |

donkergrijs in plaats van zwart, overigens normaal. Kollum, 4 14.IX.1901 (ho- |

lotype, Zoöl. Mus.); Oud-Vossemeer, 4, 1908, e.p. (Leids Mus.).

[The two bands on the upper side of the hind wings dark grey instead of black; for the |

rest normal. }

Pathologische exemplaren. Grondkleur van de linker achtervleugel |

geelwit, die van de rechter vleugel normaal. Oud-Vroenhoven (PRICK). |

De zwarte middenband van de linker achtervleugel verbleekt. Biezelinge (Zoöl. |

Mus.).

Herse Oken

Herse convolvuli L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 246; Cat. II, p. (82). Zoals |

uit de trekverslagen blijkt, is de Windepijlstaart de meeste jaren minder zeld- |

zaam dan de Doodshoofdvlinder. Van 1940— 1957 bedroeg het gemiddeld aan-

tal waargenomen exemplaren per jaar 45. Over het algemeen bestaat er een dui-

delijke correlatie tussen het voorkomen van beide soorten. In 1945, 1947 en 1950

was het aantal waarnemingen zowel voor atropos als voor convolvuli ruim boven

het gemiddelde. In 1956, het beroemde topjaar voor atropos, bleef convolvuli |

evenwel ver beneden het gemiddelde. Dit gold echter weer niet voor de Britse |

eilanden, waar laatstgenoemde soort ook in dat jaar een zeer goed figuur sloeg. —

Hieruit blijkt dus wel hoe gevaarlijk het is uitsluitend af te gaan op de gegevens

van een te beperkt gebied. Ons topjaar (sinds 1940) is tot nog toe 1950 met 356

waarnemingen. Zeer slecht waren 1954 met vier stuks en 1957 met slechts drie.

De vliegtijd in ons land komt in grote trekken overeen met die van atropos.

Mei-waarnemingen zijn echter nog zeldzamer dan bij de Doodshoofdvlinder.

Juni en vooral juli zijn de maanden van de aankomst der immigranten. In |

augustus hebben we waarschijnlijk zowel late aanvliegers als de vroegste der in |

ons land geboren exemplaren, terwijl september net als bij atropos altijd de |

beste maand voor de soort is. In oktober is de vlinder al weer veel schaarser en |

(305) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 61

novemberwaarnemingen zijn uiteraard zeer zeldzaam. In de nagelaten correspon-

dentie van wijlen Dr. J. Th. OUDEMANS vond ik een briefkaart van VAN DER

WEELE, waarop hij meedeelde, dat hij in november 1898 cen exemplaar te Den

Haag had gevangen. In 1947 (zeer warme zomer en herfst) werd een exemplaar

te Heemstede gezien op 6 november. Volkomen abnormaal is de vondst van een

4 op 16 februari 1935 te Exmorra (Fr.). Het zat bij een bakker tussen de

takkebossen, die buiten waren opgestapeld tegen de plaats, waar de oven zich

bevond (CAMPING).

De rupsen treft men veel minder aan dan die van atropos, wat wel een gevolg

van de verborgen levenswijze zal zijn. Ook voor deze dieren is september de

beste maand. In 1947 werden enkele zeer late exemplaren gevonden: op 6 ok-

tober een te Dirksland en 11.X een nog jong exemplaar te Amsterdam. Mogelijk

waren dit afstammelingen van hier geboren vlinders. Volgens de onderzoekingen

van BENZ aan Zwitsers materiaal is de steriliteit der convolvuli-wijfjes niet zo

absoluut als bij die van atropos (1955, Weiteres zur Frage des Fortpflanzungs-

vermögens hiesiger Herbstfalter von Herse convolvuli L., Mit. ent. Ver. Basel,

N. F. vol. 5, p. 25), zodat het me niet uitgesloten lijkt, dat wijfjes, die hier in

een warme zomer geboren zijn, enkele normale eieren kunnen produceren. Zie

over het voorkomen in Nederland van rupsen en vlinders, verdeeld over de ver-

schillende maanden, de tabel in „De Nederlandse Trekvlinders”, p. 31 (1957).

De vlinder is bekend van Texel (rupsen in 1901 op Convolvulus sepium,

THIJSSE, Lev. Nat., vol. 6, p. 233, 1901; omstreeks 1940 een rups door een boe-

irenarbeider gevonden, S. DE BOER), Vlieland (een ¢ 25.VIII.1948, VERHEY),

Terschelling (BRAVENBOER) en Ameland (begin juni 1937 een vlinder vliegend

over Convolvulus, LUKKIEN).

Variabiliteit. f. wnicolor Tutt, 1904, Brit. Lep., vol. 4, p. 334. Voor-

vleugels eenkleurig grijs met nauwelijks aangeduide dwarslijnen; de zwarte stre-

pen in het midden en bij de vleugelpunt blijven duidelijk zichtbaar. Extreme

‚wijfjesvorm. Apeldoorn, Hilversum (Zoöl. Mus.); Wageningen (Leids Mus.);

Aerdenhout (VAN WISSELINGH).

f. virgata Tutt, 1904 (fasciata Pillich, 1909, Rov. Lapok, vol. 16, p. 187).

De vorm met brede donkere middenband is stellig zeldzaam. ,,Friesland” (Leids

Mus.); Zeist (GORTER); Aerdenhout (VAN WISSELINGH); Numansdorp (Mus.

Rotterdam); Goes (VAN WILLEGEN).

f. variegata Tutt, 1904, 1. c., p. 335. Het wortel- en achterrandsveld der voor-

‘vleugels sterk gemengd met lichte schubben, waardoor een scherp contrast ont-

staat met de donkere partijen. Een prachtige bonte vorm van het 4. Zutfen,

‘Domburg (Leids Mus.).

| f. bifasciata Gillmer, 1917, Krancher's Ent. Jahrbuch, p. 95. Bovenzijde der

voorvleugels lichtgrijs met twee duidelijk gescheiden scherp afstekende donkere

‘banden. Bergen op Zoom, een prachtig exemplaar (KORRINGA).

| £. suffusa Tutt. Lobith (SCHOLTEN); Zeist (GORTER); Groenekan (Leids

‘Mus.); Loosduinen (VAN LEIDEN); Bergen op Zoom (KORRINGA).

f. alicea Neuburger, 1899, I]. Z. f. Entom., vol. 4, p. 297. Abdomen niet

grijs, maar goudbruin; de zijvlekken niet roserood, maar ,,goudkleurig” getint,

‚niet wit afgezet. Een © van Swalmen met geelbruine banden is mogelijk een

overgang tot deze vorm (Mus. Rotterdam).

62 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 (306) |

Sphinx L.

Sphinx ligustri L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 246; Cat. II, p. (82). De soort,

is lang niet overal in het land even gewoon. Het meest is hij aan te treffen op,

plaatsen, waar ligusterhagen zijn aangeplant voor afscheiding van tuinen of van,

rijwielpaden langs wegen. |

De vlinder is gevangen van half mei (17.V en 19.V.1945 exemplaren op licht

te Aalbeek, Pater MAESSEN) tot bijna half september (10.IX.1947 een klein @ |

op licht te Geulem, BOTZEN). Dit late exemplaar zal vermoedelijk tot een overi-

gens zelden voorkomende partiële tweede generatie behoord hebben, vooral met

het oog op de zeer warme zomer van dat jaar. Lucas ving 2 september 1956 een

exemplaar op licht te Wassenaar. De zomer was koud en laat. Hoogst waarschijn- |

lijk behoorde dit dier dan ook tot de normale generatie. SIKKEMA vond 28 sep-

tember 1926 een half volwassen rups in het Stadspark te Groningen en STOLK

3 oktober 1956 een heel jonge rups te Den Haag. Ook deze dieren moeten van

late vlinders afgestamd zijn. Soms blijft de pop twee winters overliggen (twee,

maal waargenomen te Almelo door KNOOP).

Van de waddeneilanden tot nog toe uitsluitend bekend van Terschelling

(BRAVENBOER, LEFFEF). |

Variabiliteit. f. albescens Tutt, 1904, Brit. Lep., vol. 4, p. 299. Alles)

wat bij normale exemplaren op lichaam en vleugels rose is, is bij deze vorm bijna

wit. Zuilen, een gekweekt exemplaar met witte grondkleur der achtervleugels

(TEN HOVE); Zaandam, een zeer licht gekweekt 9, 1944 (WESTERNENG).

f. pallida Tutt. Exemplaren met lichtere voorvleugels en licht rose achtervleu-

gels zijn vrij zeldzaam, maar komen bijna overal nu en dan onder de soort voor.

f. rosacea Rebel. Zeist (BROUWER); Rotterdam (van KATWIJK); Lekkerkerk |

(VAN DER SCHANS); Schelluinen (SLOB). |

f. brunnescens nov. De donkere delen van de voorvleugels zuiver bruin;

zonder enig spoor van zwarte tint; de zwarte dwarsstrepen en submarginale lijn

scherp afstekend; achtervleugels normaal. Groningen (VAN WISSELINGH); Nij- |

megen, 2, 23.V.1918 (holotype), Den Haag, ?, 30.VI.1932 (Zoöl. Mus.);

Apeldoorn (LEFFEF); Arnhem, Breda (Leids Mus.); Zeist (BROUWER).

[The dark parts of the fore wings pure brown without a trace of black; the black trans-

verse lines and submarginal line strongly contrasting; hind wings normal. (I know the form

after a few females only).}

f. intermedia Tutt, 1904, Brit. Lep., vol. 4, p. 300. Het donkere middendeel

van de voorvleugels zuiver zwart zonder bruine tint, maar overigens niet afwij- |

kend. Zulke door hun donkere voorvleugels onmiddellijk opvallende exemplaren,

zijn waarschijnlijk niet al te zeldzaam, maar komen bij de wijfjes veel minder

voor dan bij de mannetjes. Apeldoorn, Twello, Voorburg (Zoöl. Mus.); Zeist |

(BROUWER); Amsterdam (VAN DER MEULEN); Overveen, Haarlem (VAN Wis-|

SELINGH). |

f. obscura Tutt. Een extremere vorm dan de vorige. De zwarte tint is namelijk

uitgebreider, bereikt op de voorvleugels niet zelden hier en daar de voorrand,

terwijl op de achtervleugels de banden zo verbreed zijn, dat de twee binnenste,

min of meer met elkaar verbonden zijn en bij zeldzame extreme exemplaren zelfs

(307) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 63

één donkere band vormen. Beslist geen gewone vorm en waarschijnlijk het meest

voorkomend bij de mannetjes. Huizum (Mus. Leeuwarden); Apeldoorn (LEFFEF);

Zeist (BROUWER); Nieuwendam (Zoöl. Mus.); Buiksloot (BAKKER); Leiden

(Mevr. MARTIN); Krimpen aan den IJsel (VAN DER SCHANS); Dordrecht (Leids

_Mus.).

f. postrufescens nov. De grondkleur der achtervleugels prachtig diep rose-

rood. Epen, &, 19.VII.1954 (holotype, VAN WISSELINGH); Middelburg, &

(Leids Mus.).

[The ground colour of the hind wings beautifully deep rosy-red.}

Dwergen. Amsterdam (LOGGEN); Heemstede (VAN WISSELINGH).

Teratologischeexemplaren. Linker voorvleugel te klein. Den Haag

(Zoòl. Mus.).

| Apex der voorvleugels stomp in plaats van spits. Amersfoort, twee exemplaren,

één met normale achtervleugels en het andere met te korte achtervleugels (LAN-

GEVELD).

Pathologische exemplaren. Linker achtervleugel met verbleekte

witachtige grondkleur, rechter vleugel normaal. Heemstede (VON HERWARTH);

Dordrecht (DE JONCHEERE).

Rechter achtervleugel verbleekt, linker vleugel normaal. Middelie (DE BOER).

Hyloicus Hb.

Hyloicus pinastri L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 247, 1937; Cat. II, p. (83).

De vlinder is algemeen verbreid op droge zandgronden, waar de den veel aan-

geplant is of waar veel vliegdennen groeien, zodat in plaats van een uitgebreide

lijst van vindplaatsen een overzichtskaartje van de verbreiding hier te lande wordt

gegeven (zie fig. 11). Hieruit blijkt, dat pinastri tamelijk verbreid is in het Duin-

district en bekend is van Texel (LEMPKE, 1927; een exemplaar van 1937 in Zoöl.

Mus.), Vlieland (gewoon, CAMPING) en Terschelling (BRAVENBOER 1939; LEF-

FEF in 1956 gewoon). De vlinder schijnt weinig buiten zijn gewone biotoop te

zwerven. Behalve het reeds vermelde exemplaar van Rotterdam kennen we nu

Dennepijlstaarten van Oosterend op Texel (aan de Waddenzee-kant dus!), Mark-

nesse (1948), Amsterdam (1942) en Driel in de Bommelerwaard, terwijl CAM-

PING in Leeuwarden een rups op Larix vond.

Een partiële tweede generatie schijnt in het geheel geen grote zeldzaamheid

te zijn, maar het is meestal vrij lastig de juiste grens tussen beide generaties aan

te geven. In 1939 nam CETON de soort te Bennekom waar tot 23 juni en daarna

pas weer van 22 augustus tot 1 september, in totaal vijf exemplaren. Dit was wel

duidelijk een tweede generatie. 23 augustus 1944 vlogen veel gave exemplaren

op bloeiende tabak te Zeist (GORTER). Op 16.VIII.1946 ving VON HERWARTH

een licht beschadigd ® te Rhenen. SIKKEMA ving 8 september 1948 een gaaf

exemplaar op Nicottana affinis te Wageningen. In 1955 zag LEFFEF twee stuks te

Wiessel op 4 en 8.IX na vele augustus-waarnemingen, die vrijwel onafgebroken

tot 22.VIII doorliepen. In 1956 werd 2 september een pinastri te Bloemendaal

gevangen (ALDERS) terwijl LEFFEF er één op 5.IX te Wiessel ving.

64 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 (308)

Fig. 11. De verbreiding van Hyloicus pinastri L. in Nederland.

Helaas ontbreken publicaties over Nederlandse kweekervaringen vrijwel vol-

komen. SEPP schrijft (Nederl. Ins., vol. 1, derde stuk, p. 25), dat de vlinders eerst

„diep in den Somer” uit de pop komen, wat dus in de tweede helft van juni of

mogelijk zelfs in juli geweest kan zijn. Ook vond hy zijn eerste pinastri-rups in de

herfst van 1763, zo klein, dat het diertje pas heel kort daarvoor uit het ei ge-

kropen kon zijn (I. c., p. 23). Dit zal ongetwijfeld wel een afstammeling van een

vlinder van de tweede generatie geweest zijn. Wat we ook noodzakelijk moeten

weten, is, hoe laat in het jaar nog vlinders uit overwinterde poppen kunnen ko-

men. De laatste datum, die ik tot nog toe vond, is 20 juli. Leerrijk is in elk geval

de ervaring van SCHEPP (Int. ent. Z. Guben, vol. 23, p. 462, 1930), die 26 mei

1929 een paartje bij Heidelberg vond. Alle nakomelingen daarvan leverden nog

hetzelfde jaar een tweede generatie, die van 26 juli tot 6 augustus uitkwam.

Systematisch doorgevoerde waarnemingen van lepidopterologen, die in een

streek wonen, waar de Dennepijlstaart geregeld voorkomt, zouden ons waar-

schijnlijk in enkele jaren een heel stuk verder helpen aan de oplossing van dit

probleem. De hierbij afgebeelde vliegcurve berust op de gegevens van de voor-

| (309) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 65

| naamste collecties en aantekeningen van verschillende verzamelaars. De nu be-

kende vliegtijd is: begin mei tot in de tweede helft van september (3.V—24.IX).

De hoofdvliegtijd valt duidelijk in juni en juli.

Voor de betekenis van de tekening van de rupsen zie: L. DE RUITER in De

Levende Natuur, vol. 56, p. 41, 1953.

m j j a S

Fig. 12. Diagram van de vliegtijd van Hyloicus pinastri L.

Variabiliteit. In zijn oorspronkelijke beschrijving noemde LINNAEUS de

grondkleur van de voorvleugels „canis (Syst. Nat., ed. X, p. 492, 1758), d. w. z.

grijs van een tint, zoals die vooral van de haarkleur gebruikt werd. TUTT vertaalt

dit door „pale greyish white” (1904, Brit. Lep., vol. 4, p. 277), maar ik ben het

met CLOSS eens (1920, Int. ent. Z. Guben, vol. 14, p. 91), dat het helemaal niet

nodig is een dergelijke ongetwijfeld zeer zeldzame vorm als de typische te be-

schouwen. Volgens de beschrijving zijn effen grijze exemplaren met de drie zwarte

discaalstrepen de typische. Bovendien citeert LINNAEUS de dissertatie van GADD

(1747), welke Finse auteur de soort beschreef als ,,fuscocinerea”, dus grijs met

een bruinachtige tint. Een klein deel van onze exemplaren is inderdaad zuiver

grijs, de meeste hebben wat bruin in de tint, waardoor ook de donkerder over-

gangen naar brunnea ontstaan. Het midden der voorvleugels is in de regel wat

66 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 (310)

donkerder gewolkt. Exemplaren zonder de drie zwarte discaalstrepen moeten wel

uiterst zeldzaam zijn.

f. vittata Closs. De vorm met de twee scherpe donkere banden op de boven-

zijde der voorvleugels is niet al te gewoon, maar is wel overal onder de soort

aan te treffen.

f. fasciata Lampa, 1885, Ent. Tidskr., vol. 6, p. 26. Voorvleugels met twee

donkere banden, maar zonder de drie zwarte discaalstrepen. Alleen een ® van

de Holterberg met vrij zwakke donkere banden (Zoöl. Mus.).

f. virgata Tutt, 1904, Brit. Lep., vol. 4, p. 277. Voorvleugels met één brede

donkere middenband. Zeldzaam. Zeist, 4, 1951 (GORTER).

{Tutt gave the name to a very definite form of pinastri without the three dark discal

stripes. In order to avoid unnecessary new names I propose to use the name for all

specimens with one broad dark central band on the fore wings. ]

f. asiaticus Butler. De eenkleurig grijze vorm met alleen de drie scherpe zwarte _

strepen is gewoon en komt overal onder de soort voor.

f. ferrea Closs. „Tamelijk donker ijzergrijs”’, dus een vrij donkergrijze vorm

zonder enige bruine tint. Bij ons stellig niet gewoon. In Zoöl. Mus. alleen van

Wiessel, Apeldoorn en Hilversum. Verder zag ik de vorm van Volthe (VAN DER

MEULEN); Zeist (GORTER); Driehuis (Leids Mus.); Aerdenhout, Wassenaar

(VAN WISSELINGH); Maasniel (Mus. Rotterdam).

f. bicolor nov. Voorvleugels normaal van kleur en tekening, achtervleugels

effen lichtgrijs met witachtige franje. Wiessel, 4, 29.VI.1955 (holotype, LEFFEF).

[Fore wings of normal colour and markings, hind wings unicolorous pale grey with

whitish fringes.]

f. brunnea Spuler, 1903 (unicolor Tutt, 1904, Brit. Lep., vol. 4, p. 278). De

voorvleugels zijn eenkleurig donkerbruin met de drie zwarte pijlvlekken. Het ab-

domen kan dezelfde tint hebben met scherp afstekende lichte zijvlekken, zoals

SPULER in zijn oorspronkelijke beschrijving zegt, maar deze vlekken kunnen ook

gedeeltelijk of geheel ontbreken. Geen gewone vorm bij ons. Terschelling, Wies-

sel (LEFFEF); Putten, Bussum, Oisterwijk, Brunssum (Zoöl. Mus); Lunteren

(BRANGER); Ginneken, Ulvenhout (Mus. Rotterdam); Breda (Leids Mus.);

Deurne (NIES).

f. nigrescens nov. Grondkleur van voor- en achtervleugels eenkleurig zwart-

gris tot zwartachtig, de drie zwarte discaalstrepen nog zichtbaar, abdomen zwart-

achtig. Zonder twijfel een moderne melanistische vorm, daar hij in de oudere

collecties geheel ontbreekt. Op het ogenblik nog vrij zeldzaam, maar al vrijwel

overal onder de soort aan te treffen, zodat ik dan ook geen opsomming van de al

talrijke vindplaatsen geet.

Holotype: 4 van Wiessel, 28.VIII.1954, in collectie Zoöl. Mus.

[Ground colour of the fore and hind wings blackish-grey to blackish, the three black

discal lines still visible; abdomen blackish. See fig. 13.

Without doubt a modern melanic form in the Netherlands, still rather rare, but in a

comparatively short time dispersed over almost the whole country. PETRASCHKA describes a

form brunnea-albimaculata (1914, Ent. Z. Frankfurt, vol. 27, p. 250) which is a mixture of

different forms and which may also contain the blackish form described above. A bad

Foto L. HAAGMAN

Fig. 13. Hyloicus pinastri L. Boven typisch 4, Groesbeek, 10.VII.1956; onder f. nigres-

cens nov, ®, Groesbeek, 2.VI.1957. Beide in coll. VAN DER VLIET.

description, which should be withdrawn. WALTHER mentions the form without description as

f. nigra Tutt (Iris, vol. 41, p. 47, 1927), but TUTT never described such a form. BRET-

SCHNEIDER writes that melanism is dominant with pizastri (without using a name for the

form, Ent. Z. Frankfurt, vol. 61, p. 36, 1951). This fact easily explains the rapid spread of

this form in our country. }

f. minor Stephan. Roggel (Nies).

Mimas Hb.

Mimas tiliae L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 249; Cat. II, p. (85). De alge-

mene ervaring is, dat de vlinder beslist niet meer zo gewoon is, als hij dat vol-

gens de oudere literatuuropgaven geweest moet zijn. Voor een deel mag dat mis-

schien samenhangen met het rooien van tal van iepen tengevolge van de iepe-

ziekte, maar er blijven toch nog genoeg andere voedselplanten over voor de

rupsen. Voor een groot deel van het land zou het voorkomen op het ogenblik

het best aldus getypeerd kunnen worden: wel vrijwel overal voorkomend, maar

meest niet talrijk. Toch kan dit ook nu nog plaatselijk wel meevallen. Begin ok-

tober 1958 werden in de omgeving van Amersfoort door enkele jonge ver-

zamelaars onder en tussen gras bij lindebomen een 80 poppen opgegraven (zie

68 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 (312)

Naba, vol. 2, p. 200, 1958). De vlinder is nog op geen enkele van de wadden-

eilanden aangetroffen.

De grenzen van de vliegtijden liggen verder uit elkaar, dan we oorspronkelijk

wisten: tweede helft van april tot ver in de tweede helft van augustus (21.IV tot

25.VIII). Aprilvondsten zijn echter vrij zeldzaam: 21.1V.1948 te Stein (Pater

MUNSTERS), 20.IV.1952 een & op licht te Swalmen (Pijpers), 28.1V.1937 te

Amsterdam (LEMPKE). De hoofdvliegtijd ligt in de tweede helft van mei en in

juni. Latere vangsten dan in de Catalogus werden opgegeven, zijn: 3.VII.1947

te Sint Michielsgestel (KNIPPENBERG), 12.VII.1946 te Amsterdam een onbe-

vrucht 9 (LEMPKE), 13.VII.1944, Den Haag (HARDONK), 13.VIIIL1941 te

Blaricum (BEEKMAN), 25.VIII.1945 te Amsterdam een gaaf 4 (BOTZEN). Vrij

zeker zullen de augustus-vangsten wel van een zeer partiële tweede generatie zijn —

en mogelijk ook wel het pas uitgekomen © van 12.VII. Maar in elk geval komen

niet alle vroege poppen nog hetzelfde jaar uit: een pop uit Soest, tweede helft van

juli 1947 (de warme zomer !), leverde niet meer hetzelfde jaar de vlinder.

Variabiliteit. De hierna volgende behandeling van dit onderdeel is ge-

heel nieuw. Wat hierover in de Catalogus zelf staat, vervalt dus.

De vlinder is zowel in kleur als in tekening zeer variabel, maar wat de soort

vooral zo interessant maakt, is de verdeling van de verschillende vormen over

de beide seksen. Zoals uit het gedetailleerde overzicht zal blijken, zijn alle kleur-

vormen min of meer sex-linked, wat dus tot gevolg heeft, dat zij niet gelijkmatig

over beide seksen verdeeld zijn. REINBERGER schreef reeds (1913, Zur Färbung

des Lindenschwärmers, Z. wiss. Ins.biol., vol. 9, p. 311—312), dat volgens zijn

ervaring de brunnea-groep (de eenkleurig bruine dieren) en de tiliae-groep

(grondkleur bruinrood, tekening groen) bij beide seksen voorkomen, dat daaren-

tegen exemplaren met andere grondkleur (de pallida- en de virescens-groepen)

uitsluitend bij de mannetjes te vinden zijn. Zo eenvoudig blijkt het echter volgens

het Nederlandse materiaal niet te zijn.

TUTT onderscheidde naar de grondkleur vier kleurgroepen (1902, Brit. Lep.,

vol. 3, p. 403404). De brunnea-groep staat geheel op zich zelf, maar de andere

drie zijn door overgangen met elkaar verbonden, zodat het soms moeilijk is een

exemplaar met zekerheid bij een ervan in te delen. TuTT’s tabel is niet helemaal

correct voor zover het de interpretatie van reeds beschreven vormen betreft. Na

1902 zijn nog tal van vormen benoemd, zodat men wel over een uitgebreid ma-

teriaal moet beschikken om een goed overzicht over de variabiliteit van de soort

te kunnen krijgen.

Allereerst Turt's schema volgend zijn uit ons land de volgende vormen be-

kend:

A. Grondkleur van de voorvleugels lichtgrijs of bruinachtig grijs, de middenband

en de donkere achterrand groenachtig. Bij de mannetjes is dit de meest voor-

komende kleurvorm. Wijfjes met lichtgrijze grondkleur komen weinig voor, die

met bruinachtig grijze grondkleur daarentegen zijn geen zeldzaamheden. Moge-

lijk behoren ze genetisch reeds tot de volgende kleurgroep, waarvan ze trouwens

niet scherp gescheiden zijn.

f. pallida-transversa Tutt, 1. c., p. 403. Voorvleugels met volledige midden-

band. SOUTH, pl. 3, fig. 2; KEER, pl. 18, fig. 5. By het 4 gewoon, bij het 9

daarentegen zeldzaam.

(313) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 69

f. pallida-maculata nov. (bipunctata Tutt, 1902, nec Clark, 1891). De mid-

denband gereduceerd tot een vlek aan de voorrand en een aan de binnenrand.

SOUTH, fig. 1. De gewoonste vorm van het &, bij het © veel zeldzamer (in de

collectie van het Zoòl. Mus. bijv. geen enkel exemplaar !).

Holotype: & van Hilversum, 3.VI.1937, a. o., in collectie Zoölogisch Museum.

[A new name for f. bipunctata Tutt, which is not identical with f. bipunctata Clark.]

f. bipunctata Clark, 1891, Ent. Rec., vol. 1, p. 328, pl. A, fig. 3. De midden-

band gereduceerd tot een vlek aan de binnenrand en een in het midden, in elk

geval los van de voorrand. Ik ken uitsluitend enkele mannetjes van deze vorm.

Apeldoorn, 4, alleen links (LEFFEF); Amsterdam, drie mannetjes (VAN DER

MEULEN); Nieuwendam, & (alleen links, Zoöl. Mus.); Dordrecht (Mus. Rot-

terdam).

f. pallida-costipuncta Tutt, 1. c., p. 403. Van de middenband is alleen een

vlek aan de voorrand over. Apeldoorn, 4, alleen links (LEFFEF); Amsterdam,

4, en twee mannetjes met nog een klein vlekje onder de costaalvlek van Nijme-

gen en Amsterdam (Zoöl. Mus.).

f. pallida-marginepuncta Tutt, 1. c., p. 403. De middenband gereduceerd tot een

vlek aan de binnenrand. Dit type van de tekening is in ons land in elk geval

uiterst zeldzaam. Ik ken slechts één exemplaar en dit heeft de binnenrandsvlek

alleen op de linker vleugel, de rechter heeft de normale gebroken band. Eind-

hoven (VERHAAK).

f. pallida-centripuncta Tutt, 1. c., p. 404. Van de middenband is slechts een

vlek in het midden van de vleugel over. Colmschate (LUKKIEN); Arnhem, 6,

alleen rechts (Zoöl. Mus.); Nijmegen, & (BROUWER); Capelle aan den IJsel

(VERKAIK); Dordrecht (VERHEY).

f. obsoleta Clark, 1891, Ent. Rec., vol. 1, p. 328, pl. A, fig. 1 (pallida-obsoleta

Tutt, 1902, |. c., p. 404). De middenband van de voorvleugels ontbreekt ge-

heel. Haarlem (Sepp, Nederl. Ins., vol. 4, Voorrede, p. 2); Dordrecht (DE Roo;

Leids Mus., alleen links); ’s-Hertogenbosch, 4 (Leids Mus., afgebeeld door

CALAND in Tijdschr. Entom., vol. 50, pl. 7, fig. 7, 1907).

[Turr considers f. obsoleta Clark to belong to the group with reddish or brownish ground

colour, but in CLARK's figure the ground colour is. practically the same as in his figure 3

(bipunctata), which doubtless belongs to the pallida group.]

B. Grondkleur van de voorvleugels roodachtig of bruinachtig, de middenband

en de donkere achterrand groenachtig. Bij de wijfjes de meest voorkomende kleur-

groep, bij de mannetjes daarentegen veel zeldzamer.

f. transversa Jordan, 1911, in SEITZ, Großschmetterl., vol. 2, p. 243 (tiliae Tutt,

1902, nec Linnaeus 1758). Voorvleugels met volledige middenband. SOUTH, pl.

3, fig. 3. Bij het & vrij zeldzaam (slechts vier exemplaren in Zoöl. Mus.), bij het

9 vrij gewoon.

f. tiliae Linnaeus, 1758, Syst. Nat., ed. X, p. 489. Middenband doorgebroken.

Onze Vlinders, ed. I, pl. 19, fig. 3b. Vrij zeldzaam bij het & (in Zoöl. Mus.

slechts vijf exemplaren), hoofdvorm bij het 9.

f. typica-bipunctata nov. Middenband gereduceerd tot een vlek aan de bin-

70 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 (314)

nenrand en een in het midden van de vleugel of in elk geval los van de voor-

rand. Zie Tijdschr. Entom., vol. 50, pl. 1, fig. 2, rechts. Bij het 4 zeldzaam:

Apeldoorn (Zoöl. Mus.); Rotterdam (Leids Mus.). Bij het 9 vrij gewoon, wel

overal onder de soort aan te treffen.

Holotype: @ van Amsterdam, 3.VI.1904, e. L., in collectie Zoöl. Mus.

[Ground colour reddish or brownish, markings green, central band reduced to a spot on

the inner margin and one in centre (or at any rate a spot not connected with the costa.}

f. costipuncta Clark, 1891, Ent. Rec., vol. 1, p. 329, pl. A, fig m8 Vande

middenband is alleen een vlek aan de voorrand over. Blaricum (BEEKMAN); Bus-

sum, Breda (twee wijfjes, Zoöl. Mus.); Dordrecht, @ (Leids Mus.); Stein (Mis-

siehuis Stein).

f. centripuncta Clark, 1891, |. c., p. 327, pl. A, fig. 7. Van de middenband is

slechts een vlek in het midden van de vleugel over. SOUTH, fig. 4. Roodkerk-Fr.,

Weesp, Amsterdam, Rotterdam, Numansdorp, Breda (negen wijfjes, Zoöl. Mus.);

Scherpenzeel-Fr., (WITTPEN); Arnhem (Missiehuis Arnhem); Babberich (Er-

FRINK); Sint Michielsgestel (KNIPPENBERG).

C. Grondkleur roodachtig of bruinachtig, de tekening der voorvleugels even-

eens, maar donkerder. Ongetwijfeld een vrij zeldzame kleurgroep. Komt bij beide

geslachten voor, maar te oordelen naar het betrekkelijk geringe materiaal, dat ik

ervan gezien heb, bij de wijfjes meer dan bij de mannetjes.

f. brunnea-transversa Tutt, 1. c., p. 404. Voorvleugels met volledige midden-

band. Afgebeeld door CALAND in Tijdschr. Entom., vol. 50, pl. 7, fig. 6. Door

vrijwel het gehele land aangetroffen, maar zeldzaam.

f. brunnea Bartel, 1900, Pal. Grofischmetterl., vol. 2, p. 149. Middenband ge-

reduceerd tot een vlek aan de binnenrand en cen aan de voorrand. Eveneens op

vele plaatsen aangetroffen, maar steeds zeldzaam.

f. maculata Wallengren, 1863, Lep. Scand., Het., vol. 1, p. 16. Middenband

gereduceerd tot cen vlek aan de binnenrand en cen los van de voorrand. Gro-

ningen, 9 (VAN WISSELINGH); Oegstgeest (Mevr. MARTIN); Voorburg, 9

(Zoöl. Mus.).

f. brunnea-centripuncta Tutt, 1. c., p. 404. Van de middenband is slechts een

vlek in het midden van de vleugel over. Nijkerk, ,, Vuursche” (drie wijfjes, Zoöl.

Mus.).

D. Grondkleur van de voorvleugels groenachtig, tekening groen. Exemplaren

met werkelijk groene grondkleur komen heel weinig voor. Meestal is het een

groenachtig-grijs, zodat deze kleurgroep eigenlijk niets anders is dan een variant

van de pallida-groep. Duidelijk blijkt dit uit het feit, dat het vrijwel onmogelijk

is een grens tussen beide groepen te vinden, terwijl net als bij de exemplaren van

de pallida-groep de mannetjes opvallend in de meerderheid zijn. De enige af-

beeldingen, die ik ken van vlinders, die tot deze groep behoren, zijn die, welke

OSTHELDER geeft in Schmetterl. Südbayerns, pl. VIII, fig. 4 en 6 (1927).

f. virescens-transversa Tutt, 1. c., p. 404. Voorvleugels met volledige midden-

band. Zeldzaam bij het 4 (zeven exemplaren in Zoöl. Mus.), bij het 9 zeer

schaars: slechts één exemplaar van Rotterdam in dezelfde collectie.

f. virescens-maculata Tutt, 1. c., p. 404. Middenband doorgebroken. Bij het 4

(315) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera zi

wat minder zeldzaam, bij het © echter weinig voorkomend: in Zoöl. Mus. slechts

twee exemplaren van Hilversum en Rotterdam.

f. virescens-bipunctata Lempke, 1937, Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 250. Mid-

denband gereduceerd tot een vlek aan de binnenrand en een los van de voor-

rand. Twello, & (holotype, Zoöl. Mus.).

Tot zover de vormen volgens het schema van TUTT. Verder zijn uit ons land

bekend:

f. roseotincta Schawerda, 1921, Verb. zool.-bot. Ges. Wien, vol. 71, p. 152.

Grondkleur van de voorvleugels rose, tekening groen. Niet gewoon, zowel bij 3

als © voorkomend en door overgangen met de pallida- en de tiliae-groep ver-

bonden. In Zoöl. Mus. van Putten, Arnhem, Baarn, Hilversum, Amsterdam, Rot-

terdam.

f. purpurascens Gillmer, 1905, Duitse vertaling van Mimas inizio Ly vite dar,

p. 424, Anmerkung 11. Voorvleugels met bruinachtige grondkleur en groene

tekening, maar met paarsachtige gloed. Beemster (S. DE BOER); Den Haag (VAN

DER WEELE).

f. viridis Closs, 1911, Int. ent. Z. Guben, vol. 5, p. 275. Grondkleur van de

voorvleugels licht geelachtig groen tot aan de achterrand, het donkerder achter-

randsveld niet scherp begrensd; middenband licht olijfgroen. Volthe (VAN DER

MEULEN), Broek in Waterland (S. DE BOER).

f. diluta Cockayne, 1953, Ent. Rec., vol. 65, p. 33. De grondkleur (onver-

schillig welke) en de tekening van de vleugels zowel als het gehele lichaam veel

lichter dan gewoonlijk. Het meest bij de mannetjes voorkomend, maar zeldzaam.

Deventer, Nijkerk, Wiessel, Lochem, Tiel, Amsterdam (Zoöl. Mus.); Schelluinen

(SLOB).

f. clara Closs, 1917, Int. ent. Z. Guben, vol. 11, p. 84. Grondkleur van de

voorvleugels mooi roodbruin met scherp afstekende diepgroene tekening. Vrijwel

uitsluitend bij de wijfjes voorkomend. Tietjerk (CAMPING); Vorden (VERHEY);

Amsterdam (Zoöl. Mus.); Leiden (Lucas).

f. postobscura nov. Achtervleugels sterk verdonkerd, voorvleugels normaal.

Niet gewoon, maar overal onder de soort voorkomend, bij het © waarschijnlijk

iets meer dan bij het 3.

Holotype: 4 van Amsterdam, 17.VI.1894, in collectie Zoölogisch Museum.

[Hind wings strongly darkened, fore wings normal. (It is not correct to consider all

specimens with blackish hind wings as belonging to f. suffusa Clark. This author's figure

| clearly shows, that in f. suffusa the fore wings are strongly suffused with dark scales,

whereas the hind wings are entirely black with the exception of a narrow outer border of

the normal ground colour. This melanic form is decidedly rare in Holland).]

| f. suffusa Clark, 1891, Enr. Rec., vol. 1, p. 329, pl. A, fig. 10. Gehele voor-

vleugels donker bestoven, achtervleugels zwart op smalle rand langs de achter-

‘rand na. Ongetwijfeld een zeldzame verdonkerde vorm. Apeldoorn, & (LEFFEF);

| Zeist, 4 (GORTER); Beemster, 4 en 9 (DE BOER); Goes, &, 1954 (D. DE

i JonG); Vijlen, 2, 1952 (LANGOHR).

| £. constricta Gillmer, 1916, Soc. Ent, vol. 31, p. 53, fig. 3. Middenband der

voorvleugels in het midden diep ingesnoerd, maar nog niet doorgebroken. Vrij

‚gewoon, overal onder de soort voorkomend.

We TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 (316)

f. pseudobipunctata nov. Middenband der voorvleugels gereduceerd tot een

vlek aan de voorrand en een in het midden of in elk geval los van de binnen-

rand. Niet gewoon. Nijkerk, een klein & van f. diluta (Zoöl. Mus.); Lunteren

(BRANGER); Arnhem (Missiehuis Arnhem); Diemen (BAKKER); Chèvremont

(LUKKIEN).

Holotype: $ van Chevremont, 2.V.1955, in collectie LUKKIEN.

{Central band of the fore wings reduced to a spot on the costa and one in centre or

at any rate a spot not touching the inner margin.]

f. trimaculata Brombacher, 1916, Int. ent. Z. Guben, vol. 9, p. 137. De mid-

denband der voorvleugels gereduceerd tot drie afzonderlijke vlekken, doordat de

bovenste losse vlek weer in tweeën gedeeld is. Zeldzaam. Hengelo-Ov. (BEN-

TINCK); Platvoet (LUKKIEN); Sittard (DELNOYE).

f. colon Gillmer, 1916, Soc. Ent., vol. 31, p. 53, fig. 7. In het midden van de

voorvleugel staan twee losse vlekken, die dus nergens de voor- en binnenrand

raken. Zeer zeldzaam. Apeldoorn (LEFFEF).

Een vermoedelijk somatische mozaiek heeft de linker voorvlegeul roodbruin

met gedeelde band, achtervleugel niet verdonkerd, rechter voorvleugel eveneens

met gedeelde middenband, maar met pallida-grondkleur, achtervleugel verdonkerd.

Beemte bij Apeldoorn (LEFFEF).

f. ulmi Boisduval, 1840, Gen. et Index Meth, p. 49. Dwergen. Groningen

(VAN WISSELINGH); Groenekan (Leids Mus.); Amsterdam (VARI).

Teratologische exemplaar. Een liae van Amersfoort, die zonder

sprieten uit de pop kwam (LANGEVELD).

Pathologisch exemplaar. Linker vleugels verbleekt. Bennekom (VAN

DE POL).

Genetica. Van de talrijke riliae-vormen zijn nog slechts enkele genetisch

onderzocht. De brunnea-groep (bruine grondkleur en tekening) is recessief ten

opzichte van de typische (bruine grondkleur en groene tekening) volgens de on-

derzoekingen van LENZ (in OSTHELDER, Schmetterl. Südbayerns, p. 174, 1927).

Dit wordt bevestigd door CRETSCHMAR (1929, Int. ent. Z. Guben, vol. 22, p.

345) en wijlen Dr. COCKAYNE (mondelinge mededeling in 1948).

F. centripuncta Clark is volgens de kweekresultaten van H. B. WILLIAMS re-

cessief ten opzichte van „the type”, dus van de gebroken band (en zonder twijfel

ook van de volledige band) (Ent. Rec., vol. 55, suppl. februari-nummer, p. (12),

1943). De heterozygoot ziet er soms net zo uit als de recessieve homozygoot, met

enkele sporen van de overige tekening (kweekresultaten van WILLIAMS, I. c., en

van STANDFUSS, 1902, Insektenbörse, vol. 19, p. 163), zodat er iets onregelmatigs

in de overerving zit.

Smerinthus Latreille

Smerinthus ocellata L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 251; Cat., p. (87). Van

de waddeneilanden is de vlinder op het ogenblik vermeld van Vlieland, Ter-

schelling en Ameland. |

Hoewel de (partiële) tweede generatie uitzondering blijft in ons land, zijn er

| (317) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 73

\toch wat meer gegevens over bekend geworden. Een uitvoerig verslag van een

kweek geeft A. van Gis in In Weer en Wind, vol. 6, p. 5—6 (1942). Op

30 mei 1941 werd een paartje bij Venraaij in copula gevonden. Van de hiervan

afstammende rupsen kroop de eerste op 16 juli de grond in en de laatste op

25 juli. Van 6 tot 19 augustus kwamen negen vlinders uit, terwijl 13 poppen

bleven overliggen. Van een paartje, dat op 13.VIII uitkwam, werden weer eieren

verkregen. Bijna alle rupsen stierven echter zeer kort na het uitkomen. Slechts

één werd volwassen en kroop 24 oktober de grond in.

In 1938 kwamen bij een kweek van VAN DER VLIET zes exemplaren nog het

zelfde jaar van 17—19 augustus uit, terwijl de rest van de poppen overwinterde.

In 1940 vond KnooP nog op 6 oktober vrij veel rupsen te Albergen. NIEUWLAND

vond begin mei 1945 een ei te Amsterdam, waarvan de vlinder 16 augustus van

dat jaar uitkwam. In 1951 ving KNoop twee verse mannetjes te Volthe op

4 augustus, terwijl VAN WISSELINGH op 14.VIII een exemplaar te Aerdenhout

ving. In 1954 zag HUISMAN de soort te Melissant van 25 mei tot 31 juli, daarna

op 1.VIII (acht stuks), 3.VIII (vijf stuks), 5.VIII, 13.VIII, 14.VIII en 21.VIII,

PP ikens één exemplaar. Het is moeilijk te zeggen, wat in dit geval tot de eerste en

(wat tot een eventuele tweede generatie behoord heeft. In 1955 kwam een uit

het ei gekweekt 9 van de tweede generatie op 2.VIII uit de pop te Raalte

(FLINT). Op 27 augustus 1955 werd een vers exemplaar te Maalbroek gevangen

(LANDSMAN). In 1956 ving LEFFEF meerdere exemplaren op 16 augustus op Ter-

schelling, terwijl Lucas een exemplaar op 17.VIII zag. Toch kunnen overwin-

terde poppen ook nog vrij laat uitkomen. In 1943, nog wel een seizoen met een

zeer vroeg voorjaar, kwam bij mij een 9 pas op 26 juli uit een pop van het

vorige jaar. In 1938 was hetzelfde gebeurd bij HARDONK.

| Enkele minder gewone voedselplanten: in 1927 vond ARENDS te Almelo een

rups, die ook eikeloof at. In 1931 vond KNoop enkele rupsen te Albergen op

berk.

De oogvlekken op de achtervleugels der vlinders, die bij storing onmiddellijk

‘zichtbaar worden, blijken bij vogels een schrikreactie te veroorzaken. Zie DE

(RUITER, „Over pijlstaarten met en zonder oogvlekken”, Lev. Nat, vol. 55, p.

1121—126, 1952, en TINBERGEN, „Oogvlekken bij vlinders’, Lev. Nat., vol. 60,

ip 25— 31, 1957.

| Variabiliteit. De vlinder is vrij variabel, vooral in de kleur en teke-

Ining van de voorvleugels. Bij de mannetjes kunnen die soms prachtig bont zijn.

f. brunnescens nov. De donkere partijen van de bovenzijde der voorvleugels

‚mooi warm lichtbruin, overigens normaal. Geen zeldzame vorm. Bolsward, Wa-

‚mel, Hilversum, Amsterdam, Oostzaan, Venlo (Zoöl. Mus.); Wiessel (LEFFEF);

Zeist (GORTER); Haarlem (VAN WISSELINGH); ’s Hertogenbosch (Leids Mus.).

Holotype: & van Amsterdam, VII.1892 (Zoöl. Mus.).

[The dark parts of the upper side of the fore wings of a beautiful warm pale brown,

‚for the rest normal}

| f. rufescens nov. Grondkleur van de bovenzijde der voorvleugels opvallend

| roodachtig getint, overigens normaal. Wiessel (LEFFEF); Apeldoorn, Amsterdam,

| Noordwijk (Zoöl. Mus.); Zeist (GORTER); Weesp (VAN TuijL); Nieuwkoop

| (Lucas); Steyl (Leids Mus.); Epen (BERGMAN).

| Holotype: & van Noordwijk, e. 1., 6.VI.1905 (Zoöl. Mus.).

74 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 (318) |

{Ground colour of the upper side of the fore wings strikingly tinted with reddish, for

the rest normal.]

f. grisea Closs, 1917, Int. ent. Z. Guben, vol. 11, p. 82. Grondkleur van de

voorvleugels grijsbruin, tekening normaal. Apeldoorn (Zoöl. Mus.); Middelie |

(DE BOER).

f. uniformis nov. De wortel der voorvleugels is bijna even donker als de |

kleur van de buitenhelft, waardoor deze vleugels veel eenkleuriger worden, maar |

de tekening blijft overigens duidelijk zichtbaar. Apeldoorn, ©, 2.VI.1932 (holo-

type), Amsterdam, ® (Zoöl. Mus.).

[The base of the fore wings is almost as dark as the colour of the outer half, so that

the wings become much more uniform in colour, but the markings remain clearly visible}

f. diluta Closs. Exemplaren met onduidelijke tekening blijven vrij zeldzaam.

Hooghalen (VAN DER MEULEN); Albergen (KLEINJAN); Deventer, Apeldoorn,

Amsterdam, Rotterdam, Venlo (Zoöl. Mus.); Zeist (GORTER); Weesp (VAN DER |

VLIET).

f. rosea Bartel, 1900, Pal. Großschmetterl., vol. 2, p. 176. De roodachtige

kleur van de achtervleugels feller en veel uitgebreider dan bij normale exemplaren. |

Beslist niet gewoon. Zuidlaren (BOUWSEMA); Apeldoorn (een vrij zwak exem- |

plaar, Zoöl. Mus); Weesp (VAN SCHAIK); Sint Michielsgestel (BEMBOOM); Swal-

men (PIJPERS); Sint Pietersberg (Leids Mus.); Netersel (Pater PRIEMS).

f. deroseata nov. De rode tint ontbreekt geheel of vrijwel geheel op de

bovenzijde der achtervleugels, overigens normaal. Wamel, klein 4, 2.VI.1918, |

e. 1. (holotype, Zoöl. Mus.); Amsterdam, een exemplaar van de tweede generatie |

(VAN DER VLIET); Broek in Waterland, klein ¢, e. lL. (DE BOER); Zaandam, vrij |

klein & (WESTERNENG); Capelle aan den IJsel, @ van normale grootte (VER-

KAIK); Breda (Leids Mus.); Vaals (DELNOYE).

[The red of the hind wings fails completely or nearly so. (The form cannot be |

identified with f. pallida Tutt, because in this latter form the blue ring in the hind wing |

ocellus also fails.) }

f. caerulocellata nov. De zwarte kern in het achtervleugeloog is zo sterk

met blauwe schubben bestoven, dat hij vrijwel verdwenen is. Groningen, 9

(VAN WISSELINGH); Putten, &, 23.V.1893 (holotype, Zoöl. Mus.); Apeldoorn |

(LEFFEF); Zaandam (WESTERNENG); Heemstede (von HERWARTH); Schel- —

luinen (SLOB).

[The black centre of the hind wing ocellus is so strongly covered with blue scales, that |

it has nearly disappeared.]

f. viridocellata nov. De ring om het achtervleugeloog is niet blauw, maar |

groenachtig. Amsterdam, (9, 28.VI.1937, e. |. (holotype, Zoöl. Mus.).

[The ring round the hind wing eye is not blue but greenish.}

f. biocellata nov. Midden door het oog van de achtervleugels loopt een hori- |

zontale zwarte balk, zodat het twee aparte blauwe vlekken bevat. Breda, 4, 22.VI |

(holotype, Leids Mus.).

(319) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 75

[The eye spot of the hind wings is crossed in the middle by a horizontal black bar,

so that it contains two blue spots.]

f. parvocellata nov. De oogvlek is duidelijk verkleind. In beide geslachten

voorkomend, maar niet gewoon. Amsterdam, 4 en ® (VAN DER MEULEN);

Koog aan de Zaan, 4 (WESTERNENG); Maalbroek, & en © (Mus. Rotterdam).

Holotype: & van Amsterdam, 18.VI.1926, in collectie VAN DER MEULEN.

[The eye spot is distinctly smaller. Occurs in both sexes. }

Dwergen. Vollenhove (WINTERS); Nuenen (NEIJTs); Eindhoven (VAN

DULM).

Teratologisch exemplaar. Rechter voorvleugel te kort, reikt slechts

tot de apex der achtervleugels, Deurne (NIEs).

Hybride hybridus Stephens. Op dezelfde wijze als Gour kweekte VAN LEYDEN

in 1911 een aantal exemplaren van deze vorm.

Laothoé Fabricius

Laothoë populi L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 251; Cat. II, p. (87). De

vlinder is nu bekend van de volgende waddeneilanden: Texel, Vlieland, Terschel-

ling en Schiermonnikoog.

In de Catalogus zijn reeds talrijke gegevens gepubliceerd over het voorkomen

van een partiële tweede generatie. De vlinders uit de overwinterde poppen kun-

nen echter ook vrij laat uitkomen (30.VII.1937, HARDONK), zodat exemplaren

van de tweede helft van juli en begin augustus niet altijd tot de extra generatie

behoeven te behoren.

In 1937 ving CETON begin augustus een 9 te Bennekom, dat 24 eieren legde.

Van de 24 poppen, die in een schuurtje bewaard werden, kwamen 12 op 25 en

26 april 1938 uit en de andere 12 van 5 tot 9 juni, alweer een aanwijzing, dat ook

erfelijkheid iets te maken heeft met het op verschillende tijdstippen uitkomen van

individuen van hetzelfde broedsel. De vroeg uitkomende vlinders kunnen nog een

tweede generatie leveren, vermoedelijk afhankelijk van ecologische en genetische

factoren.

In 1943 vond Lucas in juli een rups te Rotterdam, die reeds op 3.VIII een

9 leverde. Van een eikweek in 1947 (warme zomer) kwamen van 18 poppen

drie na ongeveer vier weken uit (VON HERWARTH). Datzelfde jaar kwam bij

WESTERNENG op 24 augustus een vlinder van de tweede generatie uit en ving

VAN MINNEN er een te Leeuwarden op 27.VIII. In 1949 werd op 4 september een

& te Sint Michielsgestel gevangen (KNIPPENBERG). Ook uit de tweede helft van

augustus zijn van verschillende jaren na 1936 vangsten bekend. Er behoeft dan

ook geen twijfel te bestaan aan het vrij regelmatig voorkomen van een partiële

tweede generatie hier te lande.

Knoop vond in 1925 te Deelen een rups op berk. In 1958 vond KUITER bij

Baarn vlak bij elkaar twee rupsen met twee horens. Deze zeldzame vorm is re-

cessief en wordt bepaald door één enkele factor. Zie COCKAYNE & HAWKINS in

Trans. ent. Soc. London, vol. 81, p. 27, 1933, en HOWARD in Entomologist, vol.

76 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 (320) |

63, p. 87, 1930. Vrij zeker stamden de twee Baarnse rupsen van hetzelfde wijfje. |

Zij stierven later.

Variabiliteit. In zuidelijker gebieden (Zuid-Zwitserland, Zuid-Frank-|

rijk enz.) onderscheiden de exemplaren der tweede generatie zich door een minder |

sterk getande achterrand der voorvleugels (DENSO, 1908, Bull. Soc. Lép. Genève, |

vol” ih ps 2116: LEMPRE, MIO STEE NOIRS MD 222) Bij ons is dit,

slechts een enkele maal het geval. De meeste exemplaren, die ik gezien heb, zijn

gelijk aan die der eerste generatie.

De vlinder is zeer variabel, vooral in de kleur, maar haast niet minder in dui-

delijkheid van de tekening. GILLMER heeft getracht een schema samen te stellen, |

waarin alle hem toen bekende vormen onder te brengen waren, en waarvoor hem |

cen materiaal van ongeveer duizend exemplaren uit vele streken van Duitsland |

ter beschikking stond (1904, Archiv Ver. Freunde Naturgesch. Mecklenburg, vol.

58, p. 69 en volgende). Hoewel dit schema er op papier goed uitziet, krijgt men |

er toch geen homogene series mee, omdat er allerlei tussentinten voorkomen. Het |

makkelijkst zijn de donkerste en lichtste dieren uit een serie te halen (de grisea- en |

pallida-groepen). Daartussen blijft dan een intermediaire groep over, waartoe ook |

de typische vorm behoort. Daarnaast vallen dan de prachtige roodachtige (eigen-

lijk meer rose) exemplaren op, vrij zeker een erfelijke kleurvorm, die uitsluitend |

tot de wijfjes beperkt schijnt te zijn. Hiervan is heel weinig materiaal in de col- |

lecties, zodat deze groep stellig wel vrij zeldzaam is. Gekleurde afbeeldingen ken |

ik er ook niet van.

Tenslotte zijn er nog de dieren met een mooie paarse tint op de voorvleugels.

GILLMER deelde deze bij de donkergrijze in, waar ze echter niet thuis horen. Zij |

zijn volstrekt niet zeldzaam, maar in de oudere collecties ontbreken ze in de |

regel, omdat de paarse kleur vrij spoedig verdwijnt. Het worden dan grijze die- |

ren met een iets rose tint, die een overgang schijnen te vormen van de grijze naar

de rode kleurvormen, maar het in werkelijkheid niet zijn, wat al dadelijk hier-

uit blijkt, dat de vorm bij de mannetjes zelfs nog meer voorkomt dan bij de

wijfjes.

Daarenboven zijn dan nog diverse vormen bekend geworden, die in het ge-

heel niet in GILLMER’s schema passen, zodat de soort voor iemand, die zich in-

teresseert voor de variabiliteit ervan, een dankbaar object is, waaraan ongetwij- |

feld nog veel te onderzoeken valt.

Exemplaren met eenkleurige voorvleugels zijn, althans bij ons, zeer zeldzaam, al |

kunnen ze natuurlijk bij alle kleurvormen voorkomen.

f. suffusa Tutt. Deze bij het & gewone vorm komt slechts nu en dan bij het |

® voor en is blijkbaar „gedeeltelijk geslacht-gekoppeld”. In Zoöl. Mus. twee |

wijfjes van Hillegom en „Zuid-Holland.

f. grisea Gillmer. Eenkleurig donker grijze exemplaren zijn heel zeldzaam.

Zeist, 2 (BROUWER); Amsterdam (KUCHLEIN); Zaandam (AUKEMA); Nuenen |

(NEIJTS).

f. pallida-fasciata Gillmer. Beslist niet gewoon. Amsterdam (VAN DER VLIET, |

Zoöl. Mus.); Wassenaar (VAN WISSELINGH); Hillegersberg (Mus. Rotterdam);

Sint Michielsgestel (BEMBOOM); Eindhoven (van DuLM); Chèvremont (LUK-

KIEN).

f. pallida Newnham, 1900, in CAMPBELL-HysLoP, Church Stretton, p. 129

(321) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera TAI

(pallida Tutt, 1902; zie COCKAYNE, 1953, Ent. Rec., vol. 65, p. 65). Minder

zeldzaam dan de vorige vorm en wel haast overal onder de soort aan te treffen,

zowel bij 4 als ©, zij het dan ook in klein aantal.

f. subflava Gillmer. Zeldzaam. Arnhem, 9 (Zoöl. Mus.); Bennekom (VAN DE

Por); Zaandam (WESTERNENG); Zevenbergen, 3 ! (VLUG).

f. roseotincta Reuter, 1893, Fört. Macrolep. Fauna Finland, p. 20. De bontste

vorm van de exemplaren met rose grondkleur. Het middenveld en het achter-

randsveld der voorvleugels zijn van een duidelijk afstekende donkerder tint dan

de rose grondkleur en de dwarslijnen zijn duidelijk zichtbaar. Evenals de andere

roodachtige vormen uitsluitend bekend van het 9 en niet gewoon. [Wat in de

Catalogus staat over de vormen 9— 15 moet vervallen, daar ik ook de verkleurde

exemplaren van f. violacea voor rose of roodachtige exemplaren aangezien heb}.

Zeist (BROUWER); Amsterdam (VAN DER MEULEN, Zoöl. Mus.); Den Haag

(HARDONK, Zoöl. Mus.); Leiden (Leids Mus.); Capelle aan den IJsel (VER-

KAIK).

f. rufescens de Selys. De rose of roodachtige exemplaren met zwakke tekening

en veel minder opvallend verschil in tint tussen de lichte en donkere gedeelten

van de voorvleugels. Eveneens verre van gewoon. Zeist (BROUWER); Soestdijk,

Hillegom, Venlo (Zoöl. Mus.); Zaandam (WESTERNENG); Den Haag (HAR-

DONK).

f. violacea Newnham, 1900, in CAMPBELL-HysLop, Church Stretton, p. 129

(roseotincta Tutt, 1902, nec Reuter 1893). Met een duidelijke paarse tint over

alle vleugels. Een prachtige overal onder de soort voorkomende vorm, bij het 4

meer dan bij het 9, hoewel niet opvallend talrijk.

f. bicolor nov. Wortel der voorvleugels lichtgrijs, de rest van de voorvleugels

eenkleurig donkergrijs met de lichte vlek op de dwarsader; achtervleugels een-

kleurig donkergrijs met de roestkleurige vlek aan de wortel; dwarslijnen zwak.

Waalre, &, 23.V.1954 (holotype, VAN DULM).

[Base of the fore wings pale grey, the rest of these wings unicolorous dark grey with

the pale spot on the transverse nervure; hind wings unicolorous dark grey, a rufous

spot at the base; transverse lines obsolete.]

f. flavomaculata Mezger. Norg (Koor); Zaandam (Kroos); Krimpen aan den

IJsel (Mus. Rotterdam); Schelluinen (SroB); Valkenburg (Mus. Maastricht).

f. fasciata Spuler. Exemplaren, waarbij alleen de middenband opvallend ver-

donkerd is, maar de achterrand niet, zijn beslist zeldzaam. Ik zag nog een & van

Amsterdam, 1934 (VAN DER MEULEN).

f. angustata Closs, 1916, Int. ent. Z. Guben, vol. 10, p. 64. Middenband der

voorvleugels sterk versmald. Zeldzaam. Zaandam (WESTERNENG); Leiden

(KROON); Wassenaar (VAN WISSELINGH); Ulvenhoutse Bos (KALLENBACH).

Dwergen. Zeist (GORTER); Leiden (KROON).

Hemaris Dalman

Hemaris tityus L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 254; Cat. II, p. (90). De

vlinder is blijkbaar veel zeldzamer geworden dan hij vroeger was, waarschijnlijk

78 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 (322)

doordat zijn voornaamste biotoop, vochtige terreinen met Syccisa, grotendeels —

verdwenen is. In 1937 schreef SIKKEMA me: „Vlinders en rupsen trof ik meer- —

malen aan in de lage landen bij Eelderwolde en andere plaatsen in Noord-Drente. _

De vlinder vloog op Koekoeksbloem (Coronaria flos-cuculi: A. Br.) en Dag-

koekoeksbloem (Melandrium rubrum Garcke); de rupsen vond ik voor of na zons- |

ondergang op Succisa. Slechts eens heb ik deze soort op hoge zandgrond gevon-

den, nl. in de heide bij Zeegse op 28 augustus 1915, ook op Succisa”. Zie ook de

mededeling van BRANTS (Tydschr. Entom., vol. 63, p. XXIX—XXXI, 1920,

die de jonge rupsen eind juni 1919 op „een veenachtig grasveldje’ bij Laag-

Soeren vond op Blauwe Knoop (Swcctsa pratensis Mönch). Uit moderne tijd zijn

alleen enkele waarnemingen bekend uit Zuid-Limburg, waar de rups wel op

Duifkruid (Scabiosa columbaria L.) zal voorkomen.

Vindplaatsen. Dr: Eelderwolde, Zeegse. Gdl.: Wenum. NH: Texel!). Lbg.:

Posterholt, Wijlre (25.V.1954, LUKKIEN), Welterberg (1954, dezelfde).

Hemaris fuciformis L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 254; Cat. II, p. (90).

Stellig wel haast overal voorkomend op niet te droge terreinen, waar Kamper-

foelie groeit. Te oordelen naar de makkelijk waar te nemen vraatsporen van de

jonge rupsen (ronde gaatjes in het blad aan weerszijden van de hoofdnerf) is

fuciformis plaatselijk zelfs gewoon. SIKKEMA deelt mee, dat in 1926 in het Stads-

park te Groningen bijkans geen struik van Lonicera of Symphoricarpus stond,

waarop niet enkele rupsen of eieren te vinden waren, vooral op de minst krach-

tige planten. Eens vond hij de rupsen bij Groningen op Symphoricarpus op klei-

grond. In Norg zag hij de vlinders meermalen in aantal vliegen op Dagkoekoeks-

bloem (Melandrium rubrum Garcke).

De vlinder kan al in de eerste helft van april vliegen. In het zeer vroege voor-

jaar van 1957 zag DIDDEN reeds op 6 april een exemplaar. Aan de andere kant

kan de eerste generatie blijkbaar nog tot begin juli voorkomen. KNooP nam haar

nog 29 juni 1940 en 8 juli 1937 in Twente waar, terwijl VAN WISSELINGH 8 juli

1956 een exemplaar te Aerdenhout ving. De partiële tweede generatie is vooral in

warme jaren geen zeldzaamheid. Zij vliegt soms al in de tweede helft van juli.

In 1947 vond KUYTEN op 7 juni een bijna volwassen rups, die 19 juli de vlin-

der leverde. In het Zoöl. Mus. bevindt zich een gaaf 9 van 13 juli 1923, waarvan

moeilijk uit te maken is tot welke generatie het behoort. Ontwijfelbare exemplaren

van de tweede generatie werden vermeld in 1941 (van 14.VIII tot 3.IX), 1945

(op 22.VIII), 1947 (zomer met record temperaturen, behalve het reeds vermelde

gekweekte exemplaar vrij veel waarnemingen buiten van 2.VIII tot 9.X), 1950

(7.VIIL), 1953 (9.VIII) en 1955 (22.VIID.

1) THIJSSE schrijft (Lev. Natuur, vol. 6, p. 232, 1902), dat eind juli en later in 1901

daar veel exemplaren rondvlogen van „Hemaris scabiosae Zell. (Macroglossa fuciformis

L.)”. Hoewel deze synonimie twijfel kan doen ontstaan aan de juistheid van de determinatie,

is dit toch niet nodig. De tussen haakjes vermelde naam is nl. de nomenclatuur van het toen

juist verschijnende boek van TER HAAR, die daarmee de soort bedoelde, welke nu t7tyus

heet. Overigens blijkt uit deze vermelding tevens, dat de vlinder in 1901 een tweede gene-

ratie gehad moet hebben, welke later nooit meer uit ons land bekend geworden is, waar-

schijnlijk alleen door de zeldzaamheid van de soort.

(323) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 79

Vindplaatsen. Fr.: Terschelling, Oosterwolde, Heerenveen, Wolvega. Dr.: Roden,

Veenhuizen, Annen, Eext, Wijster. Ov.: Agelo, Hezingen, Ootmarsum, Volthe, Bornerbroek,

Hellendoorn, Dalfsen, Colmschate, Willemsoord. Gdl.: Ermelo, Hulshorst, Tongeren (in

1939 op één middag zes rupsen, HARDONK), Wenum, Wiessel, Hoog-Soeren, Hoenderlo,

Arnhem, Ede, Lunteren, Gorssel, Eefde, Hoog-Keppel, Babberich, Didam, Berg en Dal.

Utr.: Rhenen, Maarn, Soestduinen, Baarn. N.H.: Blaricum, Huizen, Naardermeer, Boven-

kerk, Hembrug, Texel, Camp, Schoorl, Bergen, Heemstede, Vogelenzang. Z.H.: Noordwijk,

Duinrel, Voorschoten, Loosduinen, Staelduin. N.B.: Bergen op Zoom, Chaam, Goirle,

Kaatsheuvel, Sint Michielsgestel, Vessem, Eindhoven, Helmond. Lbg.: Arcen, Tegelen,

Swalmen, Reuver, Maasniel, Horn, Weert, Posterholt, Brunssum, Schinveld, Kerkrade,

Eperheide, Vijlen, Vaals.

Variabiliteit. f. beynei Bartel. Lunteren (BRANGER); Maarn (Mus.

Rotterdam); Wassenaar (LATIERS).

f. milesiformis Treitschke. Bennekom (VAN DE Por).

Daphnis Hübner

Daphnis nerii L. Tijdschr. Entom., vol. 90, p. 255; Cat. II, p. (91). Een van

onze allerzeldzaamste immigranten, die slechts met lange tussenpozen in een

enkel exemplaar wordt waargenomen. Er kunnen dan ook maar enkele waar-

nemingen aan de in 1937 vermelde worden toegevoegd.

Vindplaatsen. Gdl.: Apeldoorn, + 1930 (door een leerling van de Deventer

kweekschool aan HOOGENRAAD gegeven, die het exemplaar in 1937 afstond aan VAN DER

WALLE). Utr.: Zeist, 27.VII.1952 (SCHURINGA). N.H.: Texel, 1930 (Sint Josef Stichting,

Bergen). Z.H.: Zwijndrecht, 9.X.1947, gaaf & (VERHEY). N.B.: Roosendaal, 10.X.1953

(SEBREGTS).

Macroglossum Scopoli

Macroglossum stellatarum L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 256; Cat. II, p.

(92). Hoewel de vlinder ongetwijfeld vrijwel elk jaar in ons land is aan te tref-

fen (met uitzondering van 1940 werd hij in alle jaren van 1940 tot en met 1958

waargenomen), is het aantal exemplaren per seizoen aan grote schommelingen

onderhevig. In genoemde periode bedroeg het jaartotaal gemiddeld 257, maar er

zijn veel meer jaren die daaronder liggen dan die een hoger getal aanwijzen. Het

maximum bedroeg 2037 in de warme droge zomer van 1947, terwijl 1952 het op

één na beste jaar is met slechts 780 meldingen. Zeer slecht was 1951 en de gehele

periode van 1953 tot en met 1957 met gemiddeld iets meer dan 30 exemplaren

per jaar, terwijl 1958 iets beter was. Evenals Vanessa cardui is ook stellatarum

bijna nooit in staat uit de immigranten hier te lande een of twee flinke generaties

op te bouwen, zelfs niet in een mooi jaar als 1949. Alleen in 1947 konden zich

hier twee behoorlijke generaties ontwikkelen (zie het diagram in Ent. Ber., vol. 12,

p. 320, 1949). Het betrekkelijk hoge aantal van 1952 is alleen te danken aan een

opvallend sterke immigratie. De conclusie ligt dan ook voor de hand, dat het

Nederlandse klimaat niet gunstig is voor een gezonde ontwikkeling van rupsen

en poppen.

Een enkele najaarsvlinder lukt het onze winter door te komen (1949, 1951,

1952). Betrekkelijk groot was dit aantal in de winter van 1947— 1948, toen in

80 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 (324) |

januari, februari, maart en april diverse exemplaren waargenomen werden op —

vroeg bloeiende bolgewassen. Toch lag het jaartotaal van 1948 weer aanzienlijk |

beneden het gemiddelde. De immigranten komen hier soms al in april (29.IV. |

1946, 14.1V.1952, 24.1V.1958), bijna elk jaar een klein aantal in mei, maar de _

beste maanden zijn juni en vooral juli. De eerste hiervan afstammende generatie

vliegt in augustus en september (vroege exemplaren soms al in juli), terwijl late |

dieren, die dan waarschijnlijk een tweede Nederlandse generatie vormen, tot in |

oktober en een enkele maal zelfs tot in november (2.XI en 6.XI.1947) buiten ge- |

zien worden. In de regel is vooral de najaarsgeneratie echter zeer zwak. Hoewel de

vlinder in het gehele land is aan te treffen, is hij in het noorden toch duidelijk het |

schaarst.

Behalve van Texel en Schiermonnikoog is stellatarum nu ook bekend van Vlie- |

land, Terschelling en Ameland.

Variabiliteit. De vlinder varieert nogal in de tint van de voorvleugels,

minder in de andere kenmerken.

f. approximata nov. De twee dwarslijnen op de bovenzijde der voorvleugels

die beide doorlopen tot de binnenrand, staan dicht naast elkaar, zonder elkaar |

ergens te raken. Overveen, 1.VII.1883 (holotype, Leids Mus.).

[The two transverse lines on the upper side of the fore wings, which both reach the

inner margin, are close together without touching each other.]

f. clausa nov. Het middenveld van de voorvleugels begrensd door twee vol-

ledige dwarslijnen, die elkaar aan de binnenrand raken. Amsterdam, 4, juli 1892

(holotype, Zoöl. Mus.); Den Haag, &, 1906 (Leids Mus.).

[The central area of the fore wings bordered by two complete transverse lines touching

each other at the inner margin. }

Dwergen. Hembrug (WESTERNENG); Epen (J. KROON).

Een exemplaar, waarbij kop en thorax aan de onderzijde rose gekleurd zijn, van

Vlaardingen (VAN KATWIJK).

Celerio Oken

Celerio euphorbiae L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 257; Cat. II, p. (93). We

krijgen wel sterk de indruk, dat deze prachtige Sphingide zich niet of heel moei-

lijk kan handhaven in een gebied, waar een typisch zeeklimaat heerst. Het zuid-

oosten van ons land ligt net nog binnen het areaal, waarvan de Maas in de regel

de westgrens vormt. Soms schuift de grens langs de grote rivieren westwaarts,

maar vermoedelijk is dit steeds van tijdelijke aard. Noordelijker dan Babberich

wordt de soort ook zo zelden aangetroffen, dat hier wel de noordgrens van het

Nederlandse areaal loopt. In het westen en noorden van het land komt euphorbiae

sporadisch voor. In het Duindistrict, waar een van de voedselplanten toch plaatse-

lijk gewoon is, wordt de vlinder maar hoogst zelden aangetroffen.

De rupsen gedijen het best bij warm, zonnig weer. Dat is wel duidelijk ge-

bleken in de recordzomer van 1947. Zie hiervoor het artikel van SCHOLTEN in

Ent. Ber., vol 12, p. 267—270 (1948).

(325) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 81

Vindplaatsen. Fr: Leeuwarden (1941). Ov.: Zwolle. Gdl.: Hattem, Apeldoorn

(een paar rupsen in 1945, BANK), Wageningen, Babberich, Zaltbommel. Utr: Wijk bij

Duurstede (drie poppen in 1950, VAN OORSCHOT), Zeist (20.VII.1951, GORTER). N.H.:

Naarden (1912), Den Burg (29.1V.1936, SLoB), Den Helder, september 1933, e. 1. (Zoöl.

Mus.). Z.H.: Den Haag, één exemplaar in 1948 (VAN ELDIK), Alfen aan den Rijn, 1939

‘ (STAMMESHAUS). Zld.: Goes, N.B.: Deurne. Lbg.: Mook, Tegelen, Belfeld, Beesel, Swal-

men, Echt, Heerlen, Oost (gem. Eijsden, hier elk jaar aan te treffen, schreef DE WEVER in

Natuurbist. Maandbl. Maastricht, vol. 32, p. 57, 1943).

Variabiliteit. Vooral uit Duitsland zijn een groot aantal vormen be-

schreven. Dat ook onze Nederlandse populaties zeer variabel kunnen zijn, bleek

wel bij de kweek in het groot van SCHOLTEN. Een dergelijke kans komt echter

maar hoogst zelden hier voor.

A. Kleurvormen.

f. rubescens Garbowski. Niet al te zeldzaam. Lobith, Roermond (GORTER);

Putten, Oosterbeek (Zoöl. Mus.); Wijk bij Duurstede (STAMMESHAUS); Tegelen

(JUSSEN); Steyl (Nies, OTTENHEIJM); Belfeld (Br. ANTONIUS, NIJSSEN).

f. suffusa Tutt. Lobith (ScHOLTEN); Dordrecht (Leids Mus.).

f. atrolimbata Dannehl, 1929, Mitt. Münchn. ent. Ges., vol. 19, p. 100. De

olijfkleurige band, die van de voorvleugelpunt naar de binnenrand loopt, is

franjewaarts door een zwarte lijn afgezet. Lobith (SCHOLTEN).

f. lilacina Wladasch, 1929, Soc. Ent., vol. 44, p. 18. Op de bovenzijde der

voorvleugels is de ruimte tussen de olijfkleurige band en de achterrand donker

lila gekleurd. Lobith (SCHOLTEN): Beesel (LEFFEF).

f. brunnescens Schultz. Datum van de publicatie: 1.1.1904.

f. lafitolei Thierry-Mieg, 1889, Le Naturaliste, vol. 11, p. 181. De grondkleur

der achtervleugels geel in plaats van rood. Lobith (SCHOLTEN).

BANE vaykatn gen mind emtelksennnsg:

f. mediofasciata Mayer. Naarden (Zoöl. Mus.).

f. annellata Closs. Vrij gewoon. Wijk bij Duurstede (STAMMESHAUS); Naar-

den (Zoöl. Mus.); Rotterdam (Mus. Rotterdam); Steyl (PIJPERS).

f. unimacula Closs. Deventer, Arnhem (Zoöl. Mus.).

f. cuspidata Rebel. Datum van de publicatie: 20.1.1909. Deventer (Zoöl.

Mus.); Steyl (Nies); Belfeld (NEIJTS, NIJSSEN).

f. helioscopiae De Selys. Steyl (een mooi exemplaar, tegelijk f. rubescens,

WESTRA); Belfeld (overgang, waarbij de onderhelft van de zwarte band ont-

breekt, Br. ANTONIUS).

Teratologisch exemplaar. Apex van rechter achtervleugel afge-

rond. Lobith (VLUG).

Celerio galii Schiff. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 258; Cat. II, p. (94). De

soort is bij ons ongetwijfeld inheems in tegenstelling tot de Britse eilanden. Toch

is hij ook in Nederland nogal wisselvallig in aantal en zijn er ook hier aanwij-

zingen, dat hij lang niet altijd even goed bestand is tegen de hier heersende ecolo-

gische omstandigheden. In het noorden zijn de rupsen nooit meer in zulke aan-

tallen gevonden als omstreeks 1920 het geval was. In 1956 waren ze talrijk in

de omgeving van Mierlo. Nies verzamelde er toen ruim 200. Vele daarvan stier-

ven nog voor de verpopping, andere daarna, zodat tenslotte maar drie vlinders

82 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 (326)

uitkwamen. In de vrije natuur was het resultaat even slecht, want in 1957 was

geen enkele rups te vinden. STOLK trof de dieren in 1958 talrijk aan in de om-

geving van Schaarsbergen. Slechts een klein percentage leverde ook hier de pop,

de rest stierf. LEFFEF daarentegen vindt de rupsen de laatste jaren geregeld en

niet zelden in flink aantal in de omstreken van Apeldoorn. Er is dus duidelijk

„iets aan de hand” met deze soort, maar het ware weten we er nog niet van.

Misschien hebben we bij gali met een combinatie van immigrant plus inheemse

soort te doen.

De vlinder is, hoewel hij nu en dan ook buiten dit biotoop wordt waarge-

nomen, toch in hoofdzaak beperkt tot de zandgronden, wat wel in verband zal

staan met het voorkomen van de twee voornaamste voedselplanten (Geel Wal-

stro en Smalbladig Wilgenroosje).

De eerste generatie vliegt vanaf eind mei (vroegste datum: 26.V), de tweede

komt bij gekweekte exemplaren herhaaldelijk voor (zekere data: 22.VIII tot

15.X), maar ook in de vrije natuur zijn exemplaren ervan waargenomen: 22.IX.

1941 te Aalten (VAN GALEN), 15.X.1946 een 9 met onontplooide vleugels te

Ede (DUNLOP), september 1947 twee exemplaren te Vlaardingen (VAN DER

LuGT), 10.IX.1949 een exemplaar te Swalmen (LÜCKER), 22.VIII.1950 één te

Heerlerheide (VAN MASTRIGT), 7.IX.1955 te Weesp (van TUIJL). Daar de ima-

gines toch al weinig waargenomen worden, is het dus vrij zeker, dat althans in

gunstige jaren een tweede generatie ook onder natuurlijke omstandigheden een

normaal verschijnsel is. In 1949 ving KNoop te Volthe een mooi & op 6.VIII,

mogelijk nog een laat exemplaar van de eerste generatie.

Vindplaatsen. Fr: Ameland (rupsen op Oenothera en Galium verum, CAMPING),

Terschelling, Dokkum, Huizum, Appelscha. Gr.: Scheemda, Stakenborg. Dr.: Peizerveen,

Lieveren, Zuidlaren, Borger, Odoornerveen, Hooghalen, Wijster, Lheeërzand, Wapserveen.

Ov.: Volthe, Vriezenveen, Raalte, Willemsoord. N.O. polder: Marknesse. Gdl.: Voorthuizen,

Bergsham, Garderen, Ermelo, Hulshorst, Wezep, Tongeren, Wiessel, Hoog-Soeren, Uchelen,

Loenen, Terlet, Wolfheze, Bennekom, Ede, Hoge Veluwe, Kootwijk, Radiodorp, Aalten,

Babberich. Utr.: Maarn, Soestduinen, Hollandse Rading. N.H.: Hilversum, Weesp, Muider-

berg. Z.H.: Rijnsburg, Scheveningen, Loosduinen, Vlaardingen, Hitland (bij Nieuwerkerk

aan de IJsel, een rups in 1942, VERKAIK), Gorkum. Zl.: SNELLEN schreef in De Vlinders

van Ned. vol. 1, p. 96, 1867: „in Zeeland is de rups niet ongewoon op meekrap’. Ook

VAN DER WEELE schreef aan OUDEMANS in 1899 over galii : „bezit ik uit Zeeland, waar zij

tamelijk veel voorkomt”. Met het verdwijnen van de meekrapteelt schijnt gal? er eveneens

uitgestorven te zijn. Ik ken geen enkele melding uit de twintigste eeuw en evenmin heb ik

materiaal uit de vorige gezien, dat volledig geëtiketteerd was, zodat ik ook geen vindplaatsen

kan opgeven. N.B.: Eindhoven, Mierlo, Helmond, Deurne, Asten, Budel. Lbg.: Mook

Swalmen, Maalbroek, Reuver, Melick, Sint Odiliënberg, Posterholt, Vlodrop, Heerlerheide,

Heer, Simpelveld, Lemiers, Vaals.

Variabiliteit. f. postrufescens nov. De lichte middenband der achter-

vleugels is over bijna de gehele lengte roodachtig van kleur. Norg, 9, 13.VII.

1928, e. I. (holotype), Havelte, ¢, Hollandse Rading, & (Zoöl. Mus.).

[The pale central band of the hind wings almost completely tinted with red.}

f. maculifera Klemensiewicz, 1912, Spraw. Kom. Fizyogr., vol. 46, part II, p.

4. In de olijfkleurige band, die van de voorvleugelpunt naar de binnenrand loopt,

bevindt zich in cel 2 een geelbruine vlek. Bij de twee Nederlandse exemplaren,

(327) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 83

die ik van de vorm gezien heb, zijn ook sporen van geelbruine tekening in cel 4.

Wiessel, 9 (SOUTENDIJK); Zeist, 9 (GORTER).

f. lata Tutt, 1904, Brit Lep., vol. 4, p. 171. De zwarte submarginale band op de

bovenzijde der achtervleugels verbreed tot de achterrand. Een overgang tot deze

ongetwijfeld zeldzame vorm met brede band, die evenwel nog niet de achter-

rand bereikt, van Wiessel (LEFFEF).

f. stricta Tutt. Havelte (Zoöl. Mus.).

Celerio livornica Esper. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 259; Cat. II, p. (95).

Hoewel deze migrant nog steeds tot de zeldzaamheden van onze fauna behoort,

is hij sinds het einde van de twintiger jaren van deze eeuw toch een regelmatiger

verschijning in Nederland en in het algemeen in het noordwesten van continentaal

Europa geworden dan daarvoor ooit het geval geweest is. Vooral 1945, 1946 en

1952 zijn voor livornica opvallend goed geweest. Het gevolg is dan ook, dat be-

halve de vijf reeds vermelde exemplaren nog 34 aan de lijst van waarnemingen

toegevoegd kunnen worden. Het talrijkst is de vlinder in Europa ongetwijfeld in

1946 geweest (hoewel dat niet ons topjaar is), toen hij in Spanje, Zuid-Frankrijk

en Zwitserland massaal werd waargenomen.

Voor het vasteland van Noordwest-Europa is echter 1952 het topjaar gewor-

den, toen wij 11 exemplaren konden noteren, wat tot nog toe ons maximum ge-

bleven is, maar toen in Denemarken zelfs 52 stuks geteld werden. Tegen alle

regels in is dit belangrijk meer dan het Britse jaartotaal (15 stuks), zodat de

vliegbaan van de migranten in dat jaar aanmerkelijk oostelijker gelegen heeft dan

anders het geval is.

De vlinder is bij ons tot nog toe hoofdzakelijk gezien in juli en augustus. En-

kele exemplaren werden in juni en september waargenomen. Rupsen zijn heel

weinig gevonden: tot nog toe slechts twee stuks.

Vindplaatsen. Fr: Leeuwarden, 4, 20.VIII.1952 (CAMPING). Noordoostpolder:

29.VII.1943 een rups in kavel 18 (de hieruit gekweekte vlinder in Leids Mus.); Marknesse,

19.VIII.1958 (VAN DE Por). Dr.: Wapserveen, 19.IX.1943, een prachtig gaaf exemplaar

(H. VEEN). Ov.: Enschede, 8.X.1958 (KoEsE). Gdl.: Apeldoorn, 24.VIII.1958,g (LEFFEF);

Wageningen, in 1952 een rechter voorvleugel in het Arboretum (ROEPKE); Bennekom,

10.VII.1938 een beschadigd exemplaar overdag op Phlox (CETON); Lunteren, 25.IX.1943

(BRANGER); Zutfen, 10.VIII.1952 een prachtig exemplaar in een brievenbus (VISSER, de

vlinder is afgebeeld in Ent. Ber., vol. 14, p. 340); Aalten, 9.VI.1943, een slechts weinig

afgevlogen exemplaar in de schemering vliegend op Kamperfoelie (VAN GALEN); Didam,

10.VI.1943 (ELFRINK). Utr.: Zeist, juli 1936, gaaf ® (BOTZEN); Amersfoort, 8.VIII.1952,

een iets afgevlogen exemplaar (NIEUWLAND); Zuilen, 2.VIII.1946 (TEN Hove). N.H.: Hil-

versum, een rups in 1943, die de vlinder leverde (Br. AUGUSTINUS), een vlinder in augustus

1952 (LOGGEN), 3.VIII.1955, afgevlogen exemplaar (STUIVENBERG); Zaandam, 4.VII.1946

(Zoöl. Mus.); Aerdenhout, 6.VIII.1952 op licht (VAN WISSELINGH). Z.H.: Leiderdorp,

6.VIII.1952 een exemplaar tegen een fabrieksdeur (v. D. BROEK); Den Haag, 7.VIII.1952

een prachtig exemplaar (VAN ELDIK), nog een exemplaar van augustus 1952 (Zoöl. Mus.);

Delft, 17.VIII.1943, fraai gaaf exemplaar (Schoolmuseum Den Haag); Rotterdam, 2.VI.1943

een vlinder (Mevr. v. D. VEEN-SCHALKWIJK); Rockanje, 25.VIII.1952 een vrij goed exem-

plaar (Mus. Rotterdam); Oostvoorne, 13.IX.1958, prachtig vers exemplaar (Vis). Zl:

Vlissingen, juli 1946 (DavipsE); Walsoorden, september 1934 (Prick). N.B.: Bergen op

Zoom, 12.VIII.1952 (KORRINGA); Nuenen, 25.VII.1946 (NELJTS). Lbg.: Sittard, 26.VII.

1946 (DELNOYE); Heer, 20.VII.1954 (VAN DE Por); Lemiers, 19.1X.1943 (DELNOYE).

84 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 (328)

Deilephila Laspeyres

Deilephila elpenor L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 259; Cat. IL, p. (95).

De vlinder is thans ook bekend van Texel, Vlieland en Terschelling. Exempla-

ren van een partiële tweede generatie zijn de laatste jaren herhaaldelijk opgemerkt,

hoewel ze toch altijd uitzonderingen blijven. Ze zijn echter in niet al te ongun-

stige jaren wel hier of daar te verwachten, zoals uit de volgende opgaven blijkt:

3.VIII.1940 te Vriezenveen (KNooP), 31.VIII.1941 te Amsterdam (HELMERS),

3.IX.1941 een vers exemplaar tegen een bijenstal te Wageningen (VAN DE POL), «

12.VIII.1944 een gaaf exemplaar te Uden (Br. ANTONIUS), 13.VIII.1944 een

ander te Zeist (GORTER), 20.VIII.1947 te Aerdenhout (VAN WISSELINGH), ©

17.VIII.1948 een vlinder op kamperfoelie te Krimpen aan de Lek (VAN DER —

SCHANS), 6.VIII.1948 te Volthe (KNoop), 5.VIII.1950 te Melissant (na 30.VI,

HUISMAN), 13.VIII.1953 (VAN DE Por), 17.VIII.1953 te Aerdenhout (VAN

WISSELINGH), 20.VIII.1955 te Vianen (VAN TUIJL), 28.VII.1956 drie exem-

plaren te Volthe (KNoop), 3.VIII.1956 te Wageningen (VAN DE Por). 11.VII. |

1956 te Hoorn (HOUTMAN), 17.VIII.1958 (VAN DE POL).

In tegenstelling tot de ervaring van VAN GALEN (zie Cat. II, 1. c.) vond KNoop

de bruine vorm van de rups dikwijls op weelderige groene planten van Epzlo-

bium. LEFFEF vond de rupsen in 1924 zeer talrijk te Apeldoorn op Galium, brui-

ne zowel als groene.

Variabiliteit. De kleuren van voor- en achtervleugels variëren nogal.

De strepen op de voorvleugels zijn soms prachtig paarsrood, dan weer licht bleek-

rose. In het Leids Mus. bevindt zich een exemplaar van Wilp, waarvan de rups in

augustus 1944 verpopte, terwijl de vlinder in januari 1947 pas uitkwam. De

voorvleugels hiervan zijn donker olijfgroen met donker lilarood, terwijl ook het

rood van het lichaam en de achtervleugels donkerder is.

f. obsoleta Tutt. De vorm zonder witte middenstip op de bovenzijde der voor-

vleugels is overal onder de soort te verwachten. Ik bezit er een lange lijst van

vindplaatsen van, zodat het geen zin heeft deze nog verder te publiceren.

f. unicolor Tutt. Ongetwijfeld een weinig voorkomende vorm. Leiden (Zoöl.

Mus.). Een overgang naar deze vorm met nog slechts flauwe sporen van lijnen

van Tongeren (HARDONK).

f. virgata Tutt. Hoenderlo, e. 1. (GORTER); Zaandam, &, 1955 (AUKEMA). |

f. clara Tutt. Niet al te zeldzaam. Donderen (Pier); Lunteren (BRANGER);

Eefde (Zoöl. Mus.); Rotterdam (Leids Mus, Mus. Rotterdam); Waalwijk

(DIDDEN); ‘s-Hertogenbosch (TEN Hove); Eindhoven (VERHAAK); Deurne

(Nies); Brunssum (LUCAS).

f. pallida Tutt, 1904, Brit. Lep., vol. 4, p. 64. Grondkleur van de voorvleugels

doffer van tint, de rode partijen minder uitgebreid en van een dof paarsachtige

tint; achterrand van de achtervleugels lichter van kleur. Diepenveen, e. |. (LUK-

KIEN).

Deilephila porcellus L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 260; Cat. II, p. (96). |

De vlinder is vrijwel geheel beperkt tot droge gronden, mogelijk in verband

met de voornaamste voedselplant van de rups, Galium verum. Waar de soort in

het lage land voorkomt, is dit nog hoofdzakelijk langs spoordijken, alweer dus

(329) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 85

op de droogste plaatsen. Op vele vindplaatsen is porcellus vrij schaars, maar

plaatselijk (en dat niet alleen in de duinen) kan hij vrij gewoon of zelfs ge-

woon zijn.

| Ook bij deze soort komt in gunstige jaren een partiële tweede generatie voor.

Van juli-exemplaren is niet altijd met zekerheid te zeggen, tot welke van de twee

generaties ze behoren (die uit de eerste helft van de maand in elk geval wel tot

de eerste), maar waarnemingen in augustus zullen wel steeds betrekking hebben

op vlinders, die al hetzelfde jaar uit de pop gekomen zijn. VAN WISSELINGH zag

zulke exemplaren in 1941 te Wassenaar (tot 20.VIII), in 1942 en 1943 eind

augustus, in 1947 (15—20.VIII) en 1949 (10.VHI en 21.VIII) te Aerdenhout.

In 1954 zag HUISMAN porcellus te Melissant op 10.V en daarna weer op 10.VII.

Ik vermoed, dat ook de juli-vlinder nog tot de eerste generatie behoorde. SEPP

deelt mee (Nederlandsche Insecten, vol. 3, p. 87—88), dat hij 31 juli 1802 vijf

rupsen ontving, waarvan de vlinders het volgende jaar pas vanaf 2 juli uitkwamen.

In 1956 ving Lucas een exemplaar op 2 september. In 1957 werd op 18.VIII een

exemplaar in het Panbos tussen Katwijk en Wassenaar gevangen (WAGENAAR).

Vindplaatsen. Fr: Vlieland, Terschelling, Ameland (hier in 1937 talrijk op smeer,

LUKKIEN), Fochtelo, Beetsterzwaag, Wolvega. Gr.: Noordlaren. Dr.: Paterswolde, Donderen,

Westervelde, Veenhuizen, Assen, Odoornerveen, Wijster (gewoon, BEIJERINCK), Havelte.

Ov.: Volthe, Borne, Rijssen, Oud-Leusen, Olst. Gdl.: Gortel, Wenum, Twello, Bennekom;

Gorssel, De Voorst, Eefde, Winterswijk, Aalten, Babberich. Utr.: Amersfoort, Leusden,

Houten. N.H.: Hilversum, Blaricum, Naarden, Schellingwoude, Koog aan de Zaan, Pur-

merend (gewoon, Pras), Middelie (gewoon, DE BOER, op de drie laatste plaatsen stellig

wel een ,,spoorbaansoort”), Koog-Texel, Den Helder, Camp, Egmond aan den Hoef, Eg-

mond aan Zee, Heemskerk, Driehuis, Aerdenhout. Z.H.: Noorden, Noordwijkerhout, Was-

senaar, Leidschendam, Schelluinen, Gorkum, Vlaardingen, Staelduin, Oostvoorne, Melissant

(gewoon, HUISMAN), Goeree. Zl.: Renesse, Domburg, Zoutelande, Goes, Cadzand. N.B.:

Tilburg, Gassel, Mill, Eindhoven, Deurne. Lbg.: Plasmolen, Milsbeek, Gennep, Tegelen,

Steyl, Swalmen, Maalbroek, Sint Odiliënberg, Sittard, Aalbeek, Geulem, Bemelen, Fort

Willem (Maastricht), Wahlwiller, Epen, Vaals.

Variabiliteit. f. clara Tutt. Terschelling, Oostvoorne (Lucas); Rijssen

(VAN DER MEULEN); Zeist (VLUG); Amsterdam (Zoöl. Mus.); Wassenaar (VAN

WISSELINGH); Meijendel (Kroon); Den Haag (HARDONK); Renesse (VERHEIJ).

f. scotica Tutt. Wassenaar (VAN WISSELINGH); Melissant (HUISMAN).

f. indistincta Tutt. Hilversum, Leidschendan, Katwijk (Zoöl. Mus.); Heems-

kerk (VAN DE Por); Aerdenhout, Meyendel, Oostvoorne (Lucas); Rockanje

(GORTER); Melissant (HUISMAN).

f. suffusa Tutt. De vorm met vrijwel geheel zwarte achtervleugels is blijkbaar

niet al te zeldzaam. Havelte (VAN DER MEULEN); Middelie (DE BOER); Heems-

kerk (WESTERNENG); Noorden, Meyendel, Oostvoorne (Lucas); Katwijk, Den

Haag (Leids Mus.); Plasmolen (TER LAAG); Vaals (JUSSE).

f. lutescens Tutt. Havelte, Volthe (VAN DER MEULEN); Heemskerk (BANK);

Bloemendaal (Zoöl. Mus.); Bentveld, Aerdenhout (VAN WISSELINGH); Swalmen

(PIJPERS).

Teratologisch exemplaar. Linker achtervleugel te klein. Brunssum

(GIELKENS).

86 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 (330) |

Hippotion Hübner

Hippotion celerio L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 261; Cat. II, p. (97). Even-

als Daphnis nerit blijft ook deze Sphingide een van onze zeldzaamste immigran-

ten. Slechts weinige vangsten kunnen dan ook aan de reeds bekende worden toe- |

gevoegd.

Vindplaatsen. Gr.: Groningen, 20.X.1958, een bij het vangen stellig mooi & (Zoöl. |

Mus.). Ov.: Deventer, 19 september 1940 een volwassen rups in het centrum van de stad,

die terstond een ijl spinsel onder wingerdblad begon te maken (CoLDEWEY). Gdl.: Apel-

doorn, mei 1913 (HARDONK). N.H.: Zaandam, 13 juni 1940 (Zoöl. Mus.); Den Helder,

zonder datum (JONKER); Aerdenhout, 13 september 1913 (VAN WISSELINGH). Lbg.: Rol-

duc, mei 1913 (Sint Joseph-stichting, Bergen).

NOTODONTIDAE

Harpyia Ochsenheimert)

Harpyia bicuspis Borkhausen. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 262; Cat. II, p.

(98). Deze vlinder is in vrij korte tijd van een opvallende zeldzaamheid tot een

soort geworden, die verbreid is op de zandgronden van het gehele noorden, oos-

ten en zuiden van het land. Plaatselijk is bicuspis zelfs de gewoonste van de drie

soorten, die hier van dit geslacht voorkomen. Dat de vele vangsten alleen toege-

schreven kunnen worden aan het gebruik van de moderne menglichtlampen is

uitgesloten. We hebben hier wel degelijk te doen met een recente uitbreiding van

het areaal. Jammer genoeg is niet bekend, of ook in de ons omringende gebieden

een dergelijke toename van de soort is opgemerkt.

In 1941 vond ELFRINK te Babberich een rups op els, zodat ook bij ons bicusp?s

niet uitsluitend aan berk gebonden is, al is dit zonder twijfel de voornaamste

voedselplant van de rups.

De uiterste data van de vliegtijden zijn tot nog toe 30.IV—19.VIII. Op het

m J j a

Fig. 14. Diagram van de vliegtijd van Harpyia bicuspis Bkh.

hierbij gevoegde diagram zijn alle data uitgezet, die mij bekend zijn. Daaruit

blijkt, dat de hoofdvliegtijd tussen 10 juni en 15 juli valt. Mei-data zijn schaars.

Van 26 juli tot 20 augustus volgt weer een vrij goed aaneensluitende rij data,

1) Zie voor de nomenclatuur van dit en het volgende genus: LEMPKE, B. J., 1951, De

nomenclatuur van onze Hermelijnvlinders, Ent. Ber., vol. 13, p. 293—296.

(331) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 87

die het voorkomen van een partiële tweede generatie, althans in gunstige jaren,

zeer waarschijnlijk maakt.

Voor zover ik kon nagaan, vermelden alle auteurs, die een of ander deel van

de West- of de Middeneuropese fauna behandelen, één generatie. Pas voor het

zuiden van Zwitserland (Tessin) geeft VORBRODT het voorkomen van twee gene-

raties op, waarvan de eerste vroeger begint dan bij ons (20.IV) en de tweede

later eindigt (31.VIII). Mogelijk wordt de tweede niet opgemerkt, daar bicuspis

in vele streken een zeldzame soort is (of was, althans ten tijde van de publicatie

der diverse fauna’s).

Vindplaatsen. Fr.: Olterterp, Oosterwolde. Dr.: Peize, Zuidlaren, Hooghalen, Wap-

serveen. Ov.: Volthe, Almelo, Holten. Gdl.: Epe, Vaassen, Wiessel, Apeldoorn, Hoenderlo,

Bennekom, Lunteren, Gorssel, Neede, Winterswijk, Babberich, Montferland. Utr.: Ame-

rongen, Rijsenburg, Zeist, Bilthoven, Soest. Z.H.: Schelluinen (SroB, zwerver uit Noord-

Brabant ?). N.B.: Waalwijk, Nuenen, Deurne. Lbg.: Plasmolen, Swalmen, Maasniel, Maal-

broek, Sint Odiliënberg, Heerlen, Chèvremont, Kerkrade, Epen, Vaals.

Variabiliteit. In de oorspronkelijke beschrijving van de soort schrijft

BORKHAUSEN: „Die Querbinde ist schwarz, mit wenigen grauen Stäubchen ge-

mischt” (Naturgesch. Europ. Schmetterl., vol. 3, p. 380, 1790). Onze meeste

exemplaren beantwoorden hieraan. Daarnaast komen er echter ook voor, waarbij de

middenband veel lichter is, zodat enige gelijkenis met onze andere Harp yia-

soorten ontstaat.

f. cinereofasciata nov. Op de bovenzijde der voorvleugels zijn de midden-

band en de subapicale vlek sterk met lichte schubben gemengd en daardoor veel

lichter van kleur. Plaat 3, fig. 2. Zeist, 4, 8.VII.1956 (holotype, GORTER); Plas-

molen, 4, 1958 (TER LAAG).

[On the upper side of the fore wings the central band and the subapical spot strongly

mixed with pale scales and therefore of a much paler colour. Plate 3, fig. 2.

(According to the original description of BORKHAUSEN the type form of the species has a

black central band, mixed with a few grey scales.) ]

f. flavosignata nov. De beide lijnen, die het middenveld der voorvleugels be-

grenzen en de getande lijn, die van de subapicale vlek naar de binnenrand loopt,

door een opvallend sterke oranjegele lijn afgezet. Zeist, 4, 28.VI.1957 (holotype,

GORTER); Wiessel, &, 30.VI.1958 (het middenveld is bij dit exemplaar boven-

dien opvallend verbreed, LEFFEF).

[The two lines bordering the central band of the fore wings and the dentated line run-

ning from the subapical spot to the inner margin bordered by a striking orange-yellow line.]

f. nigricollis nov. De normaal witachtige halskraag is donker van kleur. A pel-

doorn, &, 8.VI.1953 (holotype, LEFFEF).

[The collar, which is normally of a whitish colour, is dark.]

f. postmarginata nov. Bovenzijde der achtervleugels met brede donkere ach-

terrand. Wiessel, 4, 24.VI.1955 (holotype, LEFFEF).

[Upper side of the hind wings with broad dark outer border.]

88 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 (332) |

f. divisa nov. Op de bovenzijde der voorvleugels is het donkere middenveld

smal doorbroken. Plaat 3, fig. 4. Wiessel, &, 24.V1.1955 (holotype, LEFFEF).

[The dark central band on the upper side of the fore wings is divided into two parts,

separated by a narrow line of the ground colour.]

f. simplex Hörhammer, 1934, Int. ent. Z. Guben, vol. 28, p. 88, plaat, fig. 10.

Op de bovenzijde der voorvleugels zijn wortel- en postmediaanveld volkomen on

getekend. Aanwezig zijn dus de middenband, de discaalvlek, de subapicale vlek en

de getande lijn, die vandaar naar de binnenrand loopt. Wiessel, &, 1954 (Zoöl.

Mus.).

Harpyia furcula Clerck. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 262; Cat. II, p. (98)

Op droge gronden komt de soort veel minder voor dan in de lagere delen van

het land, al wordt hij van geen enkele vindplaats als opvallend gewoon vermeld.

De eerste generatie kan reeds begin april gaan vliegen (5.IV.1949, 4 te

Amsterdam, WITMOND) en vliegt zeker door tot 22.VI. Maar overwinterde pop-

pen kunnen nog tot in juli uitkomen (8.VII te Wageningen, VAN DE Por). Er is _

dus, evenmin als bij de vorige soort, een scherpe grens tussen beide generaties. De

tweede kan doorvliegen tot begin september (3.IX.1954, 2.IX.1956, VAN DE POL).

Vindplaatsen. Fr: Stiens, Tietjerk, Oosterwolde. Gr.: Haren. Dr.: Westervelde,

Schoonoord, Havelte. Ov.: Volthe, Albergen, Saasveld, Raalte. Gdl.: Vaassen, Bennekom,

Gorssel, Zutfen, Eefde, Almen, Eibergen, Woold, Babberich, Bijvank, Groessen, Nijmegen,

Hatert, Ingen. Utr.: Amersfoort, Zeist, Utrecht, Westbroek, Maarsseveen, Loenen. N.H.: —

Blaricum, Bussum, Ankeveen, Kortenhoef, Weesp, Purmerend, Middelie, Schellinkhout,

Hoorn, Zaandam, Castricum, Heemskerk, Limmen, Bloemendaal, Hillegom, Vogelenzang.

Z.H.: Noorden, Reeuwijk, Katwijk, Leiden, Wassenaar, Staelduin, Vlaardingen, Schiedam, |

Oud-Beierland, Hendrik-Ido-Ambacht, Dubbeldam, Goudriaan, Schelluinen. Zl.: Serooskerke ©

(Walcheren). N.B.: Pettelaar, Sint Michielsgestel, Uden, Nuenen, Eindhoven, Vaarsel,

Deurne. Lbg.: Steyl, Swalmen, Sint Odiliënberg, Melick, Weert, Brunssum, Chèvremont,

Kerkrade, Geulem, Maastricht, Rijckholt, Mechelen.

Variabiliteit. Zoals reeds in Cat. II werd geschreven, behoort onze

vorm niet tot de lichtgrijze nominaatvorm, maar tot subsp. salicis Lamarck met

witachtige grondkleur. Toch komen bij ons nu en dan ook grijsachtige exemplaren

voor, die daardoor niet van de in Zuid-Zweden voorkomende furcula furcula

Clerck te onderscheiden zijn. Volgens LENZ (in OSTHELDER, Schmetterl. Süd-

bayerns, p. 184, 1927) vliegt ook in Noord-Duitsland een subspecies met witte

grondkleur, terwijl dan in Midden- en Zuid-Duitsland weer een vorm met grijze

grondkleur voorkomt. Of deze identiek is met de nominaatvorm, is nog altijd niet

bekend. LENZ’ naam salicis voor deze subsp. is in elk geval gepreoccupeerd. Ik

zag een mooi 3 met grijze grondkleur van 's-Hertogenbosch (TEN HOVE), één

van Sint Pieter (VAN DER MEULEN) en een gekweekt exemplaar van Vaals (VAN

WISSELINGH).

f. aureonigra Kennard, 1956, Ent. Rec., vol. 68, p. 53. De tekening der voor-

vleugels niet donker grijsachtig, maar zwart. Plaat 3, fig. 8. Voor het eerst is

deze nieuwe melanistische vorm in ons land in 1955 in enkele exemplaren aan-

getroffen te Epen, daarna geregeld gevangen in stijgend aantal (VAN WISSE-

LINGH); Rijckholt, 1956 (BERK).

(333) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 89

f. simplex nov. Van de tekening der voorvleugels resten slechts de donkere

band en apicale vlek, de middenstip en de getande lijn van voorrandsvlak naar

binnenrand. Plaat 3, fig. 7. Waalwijk, 2, 4.VII.1902 (holotype), Ingen, 4,

6.V.1915 (Zoöl. Mus.); Zeist, &, 1956 (GORTER).

[The markings of the fore wings restricted to the central band, the discal and the

subapical spots, and the dentated line running from the latter spot to the inner margin.

Plate 3, fig. 7.]

f. impuncta nov. De zwarte discale vlek op de bovenzijde der voorvleugels ont-

breekt. Raalte, 4, 10.VI.1956 (holotype, FLINT).

[The black discal spot on the upper side of the fore wings is absent. }

f. angustefasciata nov. Het middenveld der voorvleugels sterk versmald.

Weesp, &, 31.VII.1952 (holotype, WESTERNENG); Leiden Ay Zw?

(KROON).

[The central band of the fore wings conspicuously narrowed. }

Harpyia bifida Brahm. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 263; Cat. II, p. (99).

e vlinder is verbreid op alle zandgronden in het noorden, oosten en zuiden

van het land, mits deze niet te droog zijn. Verder kennen we hem van het Flu-

iatiele District (ook hier en daar in Zeeland !), van het Krijt-, het Löss- en het

ubcentreurope District. In het Hafdistrict is hij uiterst zeldzaam (tot nog toe

lleen een enkele vindplaats in Friesland), en in het Duindistrict is hij nog slechts

p één plaats en één aan de rand ervan aangetroffen. Niet bekend van het Wad-

dendistrict. Ook bij deze soort wordt van geen enkele vindplaats gemeld, dat hij er

ewoon is.

De vliegtijd kan al half april beginnen (18.IV.1949, LÜCKER) en kan zeker

ot begin september voortduren. SIKKEMA vond bij Peize een zich inspinnende rups

op 10 juli. De daarvan afstammende vlinder kwam nog hetzelfde jaar op 31

ugustus uit. Evenals bij de twee andere Nederlandse Harpyia-soorten gaan beide

eneraties zonder scherpe grens in elkaar over, doordat vlinders nog zeer laat uit

overwinterde poppen kunnen komen. Een dergelijke pop van Wageningen kwam

as 2 juli uit (VAN DE Por). En BRANTS schreef reeds in ,,Sepp’’ (tweede serie,

ol. 4, p. 63, + 1879): „De vlinder, die somtijds reeds in Mei, doch ook dikwerf

niet vóór Julij te voorschijn komt...... ” en p. 66: „Door het ongeregelde uitkomen

van den vlinder, van half Mei tot in Julij.…… ”. Ongetwijfeld is de tweede gene-

ratie, die BRANTS toen zelfs nog nooit gezien had, slechts partieel.

Vindplaatsen. Fr.: Stiens, Tietjerk, Beetsterzwaag, Oosterwolde. Gr.: Ter Apel. Dr.:

Peize, Roden, Donderen, Vries, Zuidlaren, Valthe, Schoonoord, Wapserveen. Ov.: Albergen,

Vriezenveen, Borne, Diffelen, Raalte, Slagharen. Gdl.: Wiessel, Bennekom, Zutfen, De Voorst,

Almen, Neede, Didam, Tiel, Ingen. Utr.: Soestduinen, Zeist, Utrecht. N.H.: Hilversum,

Blaricum, Bussum, Haarlem (1953, ALDERS), Aerdenhout (1958, VAN WISSELINGH). Z.H.:

Charlois, juli 1897 (VAN DER WEELE)!). Zl: Goes, Borssele, Groede. N.B.: Teteringen,

1) In Levende Natuur, vol. 8, p. 156, 1903, schrijft VLASBLOEM, dat hij 14.VIII.1903 een

blijkbaar pas uitgekomen exemplaar op een wilg te Rotterdam vond. Vermoedelijk was dit

een furcula, daar de rups van bifida niet op wilg leeft.

90 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 (334)

Tilburg, ’s-Hertogenbosch, Kampina, Uden, Nuenen, Eindhoven, Deurne. Lbg.: Plasmolen,

Arcen, Steyl, Tegelen, Belfeld, Swalmen, Maalbroek, Sint. Odiliënberg, Weert, Herten,

Nieuwstadt, Brunssum, Chèvremont, Geulem, Cannerbos, Lemiers, Vaals.

Variabiliteit. Ongetwijfeld de variabelste van onze drie Harpyia-soot |

ten. Slechts een deel van de in de literatuur vermelde vormen is echter pas uit

ons land bekend. |

f. simplex nov. Van de tekening der voorvleugels resten slechts de donkere

band en apicale vlek, de middenstip en de getande lijn van de voorrandsvlek naar |

de binnenrand. Plaat 4, fig. 13. Bergen op Zoom, 6.V.1909, e. 1. (holotype, Mus. |

Rotterdam). |

[The markings of the fore wings restricted to the central band, the discal and the subapical |

spots, and the dentated line running from the latter spot to the inner margin. Plate 4, |

19 10000 oe

f. integra Stephens, 1829, Ill. Brit. Entom., Haust., vol. 2, p. 16, pl. 15, fig. 3.

Grondkleur der vleugels zuiver wit, de voorvleugels slechts met middenband en

donkere subapicale vlek, de lijntekening grotendeels verdwenen. Plaat 4, fig. 10.

Apeldoorn, twee wijfjes, e. 1. (Zoöl. Mus.).

[STEPHENS described three forms of H. bifida which cannot easily be interpreted with the |

exception of f. integra with pure white ground colour and strongly reduced lines, so that

the central band and the subapical spot are practically the only markings that remain.

Cie Plate AS SION |

f. fuscomarginata Cockayne, 1951, Ent. Rec., vol. 63, p. 31, pl. II, fig. 9. Op

de voorvleugels is de ruimte tussen de getande submarginale lijn en de achterrand

grijs van kleur met donkerder aderen; de lijn zelf is binnenwaarts wit afgezet.

Twello, 4, (GORTER); Roermond (VAN DER MEULEN).

f. suffusa nov. Alleen het wortelveld der voorvleugels is witachtig van kleur,

de rest van deze vleugels van dezelfde grijsachtige kleur als het middenveld; de

twee dwarslijnen, die het middenveld begrenzen, en de discale vlek zijn duide-

lijk zichtbaar; de submarginale lijn is meestal wit afgezet en daardoor dan te zien. |

Plaat 4, fig. 11. Twello, &, 21.VII.1939 (holotype), Venlo, & (Zoöl. Mus.);

Uden, 9 (Br. ANTONIUS); Maasniel, 4 (LÜCKER); Maalbroek (Mus. Rotter-

dam). |

[Only the basal area of the fore wings is whitish, the remainder is of the same greyish |

tint as the central band; the two transverse lines bordering this band and the discal spot are

clearly visible; the submarginal line usually is visible through a white stripe at its inner

side. Plate 4, fig. 11.} |

f. aurata Newnham, 1895, Ent. Rec., vol. 6, p. 15 (aurea Newnham, 1900, in

C. W. CAMPBELL-HYsLoP, Church Stretton, p. 138). Middenband der voorvleu-

gels sterk oranje getint. Aerdenhout, 1958 (VAN WISSELINGH).

f. obscurefasciata Klemensiewicz, 1912, Spraw. Kom. Fiz., vol. 46, II, p. 5.

De middenband der voorvleugels en de subapicale vlek niet grijs, maar zwart- |

achtig. Epen, 20.VIII.1957, & (VAN WISSELINGH). |

f. angustefasciata nov. Middenband der voorvleugels opvallend versmald.

(335) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 91

Plaat 4, fig. 12. Deventer, 9, 20.VI.1902 (holotype), Apeldoorn, &, 1953

(Zoöl. Mus.).

[Central band of the fore wings conspicuously narrowed. Plate 4, fig. 12.]

f. renigera Bubacek, 1924, Z. Öst. ent. Ver., vol. 9, p. 113, fig. Op de boven-

zijde der voorvleugels lopen de discale dwarslijn (die het middenveld franje-

waarts begrenst) en de getande submarginale lijn niet door tot de binnenrand,

maar raken elkaar reeds op enige afstand daarvan, waardoor een min of meer nier-

vormige vlek ontstaat, waarbinnen zich de discaalvlek bevindt. Deventer, Sprang,

Epen (Zoöl. Mus.).

Dwerg. Brunssum (GIELKENS).

Cerura Schrank

Cerura erminea Esper. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 263; Cat. II, p. (99). De

vlinder blijft uiterst zeldzaam in ons land. Slechts één nieuwe vindplaats is de

laatste jaren bekend geworden. Van de vroegere vindplaats De Meern bevinden

zich ook twee mannetjes in de collectie-VAN DEN BERGH en één exemplaar in de

collectie-LATIERS.

Uit België zijn eveneens slechts twee nieuwe vondsten bekend geworden, één

op bijna dezelfde dag als de Nederlandse: Han-sur-Lesse, 21.VI.1954 (FOUASSIN,

Lambillionea, vol. 55, p. 20, 1955), de tweede te Dochamps, 29.V.1957 (op. cit.,

vol. 57, p. 57, 1957).

Vindplaatsen. Lbg.: Epen, 22.VI.1954, prachtig 3 (VAN WISSELINGH).

Cerura vinula L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 264; Cat. II, p. (100). Be-

halve van Schiermonnikoog is de vlinder nu ook bekend van Texel, Vlieland, Ter-

schelling en Ameland.

De vliegtijd kan tot in de tweede helft van augustus duren, zoals uit de vol-

gende lijst van waarnemingen blijkt. Op 25.VII.1938 vond ik een paartje in co-

pula op Terschelling (maar in dezelfde week ook een reeds verkleurde rups).

VAN WISSELINGH ving hetzelfde jaar op 12.VIII een gaaf exemplaar te Was-

senaar. H. VEEN vond 8.VIII.1940 een vrij gaaf & te Den Haag. In 1955 ving

Lucas een exemplaar op 20.VIII. In 1956 (een vrij laat seizoen) ving ik op

6.VIII een gaaf & te Heel, terwijl LEFFEF nog op 16.VIII een exemplaar op

Terschelling zag. Maar ik heb nog steeds geen enkele mededeling ontvangen van

een kweker, bij wie reeds hetzelfde jaar een rups een vlinder leverde. Integendeel,

alle, ook de vroege rupsen, hebben tot nog toe steeds poppen opgeleverd, die pas

het volgende jaar uitkwamen. Zo vond VEEN in 1941 op 22 mei een © te Steen-

wijk. De daarvan afkomstige eieren kwamen 6 en 7 juni uit, de rupsen verpopten

van 2 tot 7 juli, maar geen enkele pop kwam nog dat jaar uit. In 1944 stuurde

Nies me op 4 juli een aantal rupsen van Deurne. Tijdens de reis spon zich een

der dieren reeds in, terwijl een andere al verkleurde. Ook deze rupsen leverden

geen tweede generatie. Het is dan ook niet zeker, dat er niettegenstaande de soms

zeer late vangsten bij ons een partiële tweede generatie voorkomt. Waarschijn-

lijker lijkt, dat we bijna steeds met laat uitkomende exemplaren van één enkele

92 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 (336) |

generatie te doen hebben. Op 24.VIII.1948 vond TOLMAN te Soest een pas uit- |

gekomen rups, die dus ook van een laat ouderpaar moet afstammen.

Variabiliteit. De nominaatvorm is de Middenzweedse, daar LINNAEUS

reeds in de oorspronkelijke beschrijving van 1758 (Syst. Nat., ed. X, p. 499) de

Fauna Svecica citeert. Deze vorm is bij het 4 gekarakteriseerd door zeer zwak |

getekende voorvleugels: slechts aan de basis staan nog enkele resten van de te

kening. By het ® zijn de voorvleugels vergeleken met de onze iets donkerder, |

maar wat onmiddellijk opvalt, zijn de sterk verdonkerde zwartgrijze achtervleugels. |

Mannetjes, die overeenstemmen met die van de nominaatvorm, komen bij ons nu

en dan voor en zijn ook uit andere streken als „aberraties” beschreven. Wijfjes,

die even sterk verdonkerd zijn als de Zweedse, zijn eveneens bij ons aan te tref-

fen, zelfs meer dan de typische” mannetjes. Waarschijnlijk gaat de nominaat-

vorm geleidelijk over in de zuidelijker vliegende subspecies en bevinden wij ons

nog in het overgangsgebied. Het allergrootste deel onzer exemplaren behoort ech- |

ter ongetwijfeld tot een scherper getekende (bij de mannetjes) en lichtere (bij de

wijfjes) subspecies, waarvoor de correcte naam is subsp. minax Hübner. Zie plaat

4, fig. 3—6.

[The Swedish nominate form is characterized, in the male, by the very feebly marked

fore wings: only traces of markings remain at the base of these wings; and in the female,

especially by the blackish-grey hind wings. F. estonica Huene (1905, Ent. Z. Stettin, vol. 66,

p. 225) and f. fennica Schultz (1909, Int. ent. Z. Guben, vol. 2, p. 287) are nothing but

synonyms of the typical male.

Males corresponding with the Swedish ones are rare in Holland. Females with the same dark

hind wings as those from Central Sweden are less rare. Probably our country still lies in the

transitional zone between the nominate form and the subspecies from more southern parts

of Europa. But the great majority of the Dutch specimens already belongs to this subspecies,

the correct name of which is no doubt subsp. minax Hübner. This author figured it in

Samml. Eur. Schmetterl., Bomb., fig. 243, [1803—1808}, and described Bombyx minax in

the text belonging to this work, Ziefer p. 111, [1807—1808}. As locality he mentioned:

"Deutschlands Papelngaenge”. His specimen probably came from the neighbourhood of |

Augsburg, the town, where HUBNER lived. [Cf. plate 4, fig. 3—6].

Mannetjes, die met de nominaatvorm overeenkomen (en die dus tot nog toe

als f. estonica Huene gedetermineerd werden), zag ik van Wapserveen, Amster- |

dam, Purmerend (Zoöl. Mus.), Zaandam (Kroos), Aerdenhout (VAN WISSE- |

LINGH), Den Haag (VAN ELDIK). Wijfjes met zwartgrijze achtervleugels komen |

door vrijwel het gehele land voor, maar zij zijn over het algemeen vrij zeldzaam. |

Een aanwijzing, dat deze vorm erfelijk is, levert in elk geval een serie van acht

stuks van Edam, alle van dezelfde eikweek, in de collectie van het Zoöl. Mus.

f. ® zickerti Frings, 1904, Ent. Z. Guben, vol. 18, p. 58. Het hele midden-

veld der voorvleugels zonder tekening. De gegolfde lijn voor de achterrand is |

aanwezig, maar de drie daaropvolgende lijnen ontbreken. Voorschoten, e. L., 1903 _

(Zoöl. Mus.).

f. © fasciata Schultz, 1909, Int. ent. Z. Guben, vol. 2, p. 287. Op de voor: |

vleugels is de buitenste helft van het wortelveld dicht donkergrijs bestoven, zo-

dat hier een brede donkergrijze band ontstaan is, die van de voorrand tot de |

binnenrand loopt. Zeer veel wijfjes bezitten een smalle massieve donkergrijze |

wortelband. De naam moet naar mijn mening alleen gebruikt worden voor exem- |

(337) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 93

plaren met een opvallend brede wortelband, die beslist zeldzaam zijn. Apeldoorn,

Twello, Vogelenzang, Deurne (Zoöl. Mus.).

Mannetjes met een subbasale band (die dan nog altijd smal is) komen bij ons

heel weinig voor: Nieuwendam (Zoöl. Mus.). (Ook het door HÜBNER afgebeelde

minax- & heeft een duidelijk bandje).

f. tegelensis Strand, 1925, Arch. Naturgesch., vol. 91, Abt. A, nr. 12, p. 282

(fasciata Closs, 1917, Int. ent. Z. Guben, vol. 11, p. 61, nec Schultz, 1908). Op

de voorvleugels niet alleen een donkere band bij de wortel, maar ook voor de

achterrand door het ineenvloeien van de tekening. Zie SEITZ, Grofischm., vol. 2,

pl. 44, rij e, nr. 4. Ameland (Mus. Leeuwarden).

Teratologisch exemplaar. Linker voorvleugel met extra dwarsader.

Beverwijk (LUCAS).

Ook de variabiliteit van de rups is interessant, al weten we van de genetica

der verschillende vormen nog even weinig als van die der vlinders zelf. Volgens

de belangwekkende onderzoekingen van Dr. L. DE RUITER over de tekening der

rupsen heeft het opvallende verschil in kleur tussen rug- en buikhelft, geschei-

den door een witte lijn, in een natuurlijke omgeving en in de normale houding

(aan de onderzijde van een takje met de buik naar boven) tot gevolg, dat er een

zeer goed werkende camouflagetekening ontstaat. Zie „Schoonheid, die niet ge-

zien wil worden” (Levende Natuur, vol. 55, p. 61—66, 1952) en de dissertatie

„Countershading in caterpillars’ (ook verschenen in Arch. néerl. Zool., vol. 11,

el 3, 1955).

Er komen echter ook rupsen voor, bij welke de rug eveneens groen van kleur is.

Toxopeus meldt, dat hij een dergelijk exemplaar bij Halfweg vond en een ander

ín 1918 bij Amstelveen (1920, Lev. Natuur, vol. 25, p. 119). Bekender zijn

de rupsen, bij welke net als bij die van C. erminea de rugvlek op ring 7 beneden-

waarts verlengd is tot aan het tweede paar buikpoten. SIKKEMA meldde me in

1937, dat hij zulke dieren in groot aantal op ratelpopulier in een hakhoutbos te

Peize had gevonden, terwijl normaal getekende exemplaren daar toen bijna niet

voorkwamen. Toxoreus bericht, dat de groene rups van Halfweg (1920, 1. c.)

een ® leverde, dat copuleerde met een wild 4. Onder de 14 rupsen, die het

tot de laatste vervelling brachten, waren er twee met de „erminea-tekening”.

Uitvoeriger schrijft WESTENBERG over dergelijke dieren (1925, Lev. Nat., vol.

30, p. 215—217). Ook zijn ervaring wijst (net als de reeds in Cat. II geciteerde

van RUMMEL) er op, dat deze tekening erfelijk is. Zijn ene rups met links ‚‚ermz-

nea-tekening” en rechts normale tekening kan een somatische mozaiek geweest

zijn, daar beide vormen op de vindplaats (Hembrug) in aantal te vinden waren.

De vinula-rupsen met afwijkende tekening zijn altijd makkelijk van die van

erminea te onderscheiden door de vorm van het donkere rugveld.

Stauropus Germar

Stauropus fagi L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 264; Cat. II, p. (100). Uit

de combinatie van de reeds gepubliceerde vindplaatsen met de hieronder volgen-

de blijkt, dat de vlinder vooral op de Veluwe voorkomt, maar daarnaast op vele

plaatsen in bosachtige streken te vinden is. In het Waddendistrict is hij nog niet

94 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 (338) |

aangetroffen, in het Duindistrict is hij niet sterk verbreid, evenmin trouwens in

Noord-Brabant en Limburg.

De imago is van begin mei tot in de tweede helft van augustus gevangen |

(3.V.1936, & en 9, LUKKIEN; 2.VIII.1944 te Bennekom (VAN DE Por); 6. VIII

en 18.VIII.1956 op licht te Wiessel, LEFFEF). Of de late exemplaren tot een

partiële tweede generatie behoren, is echter niet zeker.

Vindplaatsen. Fr: Oosterwolde. Gr.: Mussel, Noordlaren. Dr.: Roden, Wester |

velde, Veenhuizen, Eelde, Zuidlaren, Wapserveen. Ov.: Volthe, Borne, Heino, Abdij Sion,

Deventer, Frederiksoord. Gdl.: Nunspeet, Vierhouten, Vaassen, Wiessel, Hoenderlo, Elle

com, Wolfheze, Buunderkamp, Bennekom, Wekerom, Lunteren; Gorssel, Eefde, De Voorst, |

Winterswijk, Loerbeek, Babberich; Beek bij Nijmegen, Groesbeek. Utr.: Maarn, Austerlitz, |

Lage Vuursche, Baarn. N.H.: ’s-Graveland, [Amsterdam moet vervallen}, Zaandam, 6, |

1.VII.1950 (WESTERNENG), Bergen, Bloemendaal, Aerdenhout. Z.H.: Leiden, Wassenaar,

Meyendel, Den Haag, Schelluinen, 4, 1956 (SLoB). N.B.: Bergen op Zoom, Tilburg, Moer- |

gestel, Eindhoven, Vaarsel, Deurne. Lbg.: Tegelen, Swalmen, Posterholt, Geulem, Eper-

heide.

Variabiliteit. f. virgata Tutt. Deze bonte vorm komt waarschijnlijk al

leen bij het 4 voor Wiessel, Apeldoorn, Beekhuizen, Heel (Zoöl. Mus.); Aer-

denhout (VAN WISSELINGH).

f. nigrescens nov. Grondkleur van de vleugels zwartgrijs; voorvleugels met

scherp afstekende witte tekening. Plaat 4, fig. 12. Sint Odiliënberg, 4, 28.VII.

1956 (holotype, LÜCKER); Maalbroek, 4, 13.VII.1956 (allotype, Mus. Rotter-

dam).

{Ground colour of the wings black-grey, fore wings with sharply contrasting white

markings. Plate 4, fig. 12.

This form cannot be identified with f. obscura Tutt, which is described as a deep

brownish-black form (Ext. Rec., vol. 9, p. 208, 1897). Cf. BARRETT, Brit Lep., vol. 3, pl.

LOZ. shige be]

Dwergen. Twello, Utrecht (Zoöl. Mus.); Zeist (BROUWER).

Teratologische exemplaren. Linker achtervleugel iets te ysmale

Bergen op Zoom (KORRINGA).

Linker achtervleugel veel te klein. Wiessel (LEFFEF).

Hoplitis Hübner

Hoplitis milhauseri F. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 265; Cat. II, p. (101).

Tamelijk verbreid in bosachtige streken, mits deze niet al te droog zijn. Dit blijkt

wel uit het feit, dat we van deze soort op de Veluwe lang niet zoveel vindplaatsen

kennen als van de vorige. Ook in het duindistrict is de vlinder verre van ge-

woon. Een verrassing is de Zeeuwse vindplaats.

De vliegtijd kan van half april tot half augustus duren: 18.1V.1945 (Nuenen,

VERHAAK), 30.1V.1953 ( Chèvremont, LUKKIEN), 13.VIII.1953 (Wageningen,

VAN DE Por), 16.VIII.1953 (Zeist, GORTER). Mogelijk behoren de beide late

vangsten van 1953 tot een zelden voorkomende partiële tweede generatie.

Vindplaatsen. Fr: Tietjerk, Beetsterzwaag, Wolvega. Dr.: Donderen, Wapserveen.

Ov.: Volthe, Wierden, Rectum, Diepenveen, Raalte, Vilsteren, Ommerschans, Rechteren,

(339) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 95

Dalfsen, Deventer. Gdl.: Garderen, Hulshorst, Tongeren, Vaassen, Wiessel, Hoog-Soeren,

|Otterlo, Bennekom, Lunteren; Gorssel, De Voorst, Zutfen, Almen; Hatert, Batenburg.

\Utr.: Rhenen, Maarn, Maarsbergen, Zeist, Rhijnauwen, Den Dolder. N.H.: ’s-Graveland,

Blaricum, Amsterdam (5.VI.1915, 4, VAN DER MEULEN), Heemskerk, Heemstede, Aerden-

‘hout. Z.H.: Leiden, Wassenaar, Meyendel. Zl.: Goes. N.B: Wouw, Ulvenhout, Waalwijk,

Hilvarenbeek, Eindhoven, Geldrop, Nuenen, Helmond, Sint Anthonis. Lbg.: Weert, Tegelen,

Belfeld, Swalmen, Maasniel, Maalbroek, Sint Odiliënberg, Cannerbos, Chèvremont, Vaals.

Variabiliteit. f. variegata nov. Grondkleur der voorvleugels witgrijs, de

donkere vlekken aan costa en binnenrand zwartachtig, scherp afstekend, de licht-

bruine submarginale band en de donkere kleur langs de achterrand normaal. Prach-

tige bonte vorm. Plaat 5, fig. 4. Twello, ©, 26.VI.1937 (holotype, Zoöl. Mus.).

[Ground colour of the fore wings white-grey, the dark spots at the costa, and at the

inner margin, blackish, strongly contrasting, the pale brown submarginal band and the dark

area along the outer margin normally present. A beautiful variegated form. Plate 5, fig. 4.}

| f. pallida nov. Grondkleur van de voorvleugels witachtig, de bruine submar-

zaag dwarsband flauw zichtbaar, verder alleen de donkere tekening aan costa en

binnenrand en de donkere blokjes in de franje aanwezig. Plaat 5, fig. 1. Arnhem,

i , 25.VI.1873, e. 1. (holotype, Zoöl. Mus.).

i {Ground colour of the fore wings whitish, the brown submarginal band obsolete, the

‚dark markings only consist of the spots at costa and inner margin and the dark blotches in

the fringes. Plate 5, fig. 1.}

f. marginata nov. Op de bovenzijde der voorvleugels langs de achterrand een

zwarte scherp van de lichte kleur afgescheiden band. Plaat 5, fig. 2. Zeist, 4,

17.VIII.1953 (holotype, GORTER). Deurne; & (Nies).

[On the upper side of the fore wings before the outer border a black band which is

sharply separated from the pale brown submarginal band. Plate 5, fig. 2.]

f. suffusa nov. Voorvleugels eenkleurig zwartbruin, de bruine submarginale

band flauw zichtbaar, de donkere vlek aan de binnenrand duidelijk afstekend.

Plaat 5, fig. 3. Raalte, 4 (FLINT); Apeldoorn, &, 29.V.1954 (holotype, Zoöl.

Mus); Bennekom, © (VAN DE POL).

[Fore wings unicolorous black-brown, the brown submarginal band obsolete, the dark

spot at the inner margin distinctly visible. Plate 5, fig. 3.]

Gluphisia Boisduval

Gluphisia crenata Esper. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 266; Cat. II, p. (102)

Vooral verbreid in Zuid- en Midden-Limburg, verder in een groot deel van

Noord-Brabant waargenomen tot in het zuidoosten van Zuid-Holland toe en dan

weer in de Achterhoek en in Twente.

In Denemarken voor het eerst in 1955 gevonden op Falster. In het omringende

Duitse gebied bekend van Holstein (eerst enkele vangsten, sinds 1946 geregeld),

bij Hamburg (sinds 1947, begin van de lampvangst, schaars doch geregeld), in

1925 bij Bremen, in Hannover pas de laatste jaren en alleen in het bergland, op

enkele plaatsen in Westfalen (ook in het Ruhrgebied), op enkele plaatsen in de

96 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 (340) |

Rijnprov.: Krefeld en Rheidt (KUNNERT, 1957, Ent. Z. Frankfurt, vol. 67, p. |

151). In België verbreid in bosachtige gebieden in de oostelijke helft. In Engeland |

slechts een paar oude vangsten in het zuiden bekend. Door ons land loopt dus .

de grens van het areaal.

De vlinder is waargenomen van half mei (10.V.1954 te Sevenum, VAN DE Por)

tot eind augustus (28.VIII.1955, Nuenen, Neijrs). Toch komt bij ons stellig |

slechts één generatie voor.

Vindplaatsen. Ov: Volthe (vanaf 1954 geregeld, KNoop). Gdl.: Winterswijk;

Hatert. Z.H.: Dordrecht (DE JONCHEERE, A. G. DE WILDE). N.B.: Chaam, Waalwijk, Sint

Michielsgestel, Oisterwijk, Mill, Nuenen, Eindhoven, Asten. Lbg.: Sevenum, Weert, Tege-

len, Swalmen, Maalbroek, Sint Odiliënberg, Posterholt, Stein, Geulem, Heer, Sint Pieter,

Brunssum, Heerlerbaan, Kerkrade, Wijlre, Mechelen.

Variabiliteit. De wijfjes zijn bonter en scherper getekend dan de man-

netjes. In de collecties zijn ze echter veel schaarser vertegenwoordigd, doordat ze

weinig met de lamp gevangen worden. De mannetjes neigen nogal tot verdon-

kering.

f. variegata nov. Middenveld der voorvleugels helder lichtbruin, achtervleugels

lichtgrijs met donkere achterrand. Een mooie bonte vorm, voor het & stellig

ongewoon. Eindhoven, 4, 10.VII.1954 (holotype, KAMPERMAN); Epen, &,

15.VII.1958 (VAN WISSELINGH).

[Central area of the fore wings clearly pale brown, hind wings pale grey with dark outer

border. A beautiful variegated form, which is certainly not common with the male. }

f. vertunea Derenne, 1920, Revue mens. Soc. ent. Namur., vol. 20, p. 23.

Het middenveld der voorvleugels blijft bruinachtig van kleur, maar de rest is

zwartachtig; achtervleugels grijs met brede zwartachtige achterrand. Volgens

BRAY is dit in de omgeving van Virton in het zuidoosten van Belgisch Luxem-

burg de enige vorm van de soort (1929, Lambillionea, vol. 29, p. 18). Deurne

(Nies); Meerssen (Zoöl. Mus.); Weert (DE HAAN); Epen (VAN WISSELINGH).

f. tartarus Schawerda, 1919, Z. Oest. ent. Ver., vol. 4, p. 31. Sterker verdonkerd

dan de vorige vorm. De voorvleugels zijn geheel zwartachtig, terwijl de tekening

net nog zichtbaar is; de achtervleugels zijn eveneens donkerder dan bij normale

exemplaren. Sint Odiliënberg, Swalmen (LÜCKER); Epen (BERGMAN).

Drymonia Hübner

Drymonia querna F. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 266; Cat. II, p. (102).

Verbreid met de eik door het hele noorden, oosten en zuiden van het land, maar

in het Duindistrict tot nog toe volkomen ontbrekend. Plaatselijk een regelmatige

verschijning op de vanglamp. De vlinder ontbreekt op de Britse eilanden, zodat

de westgrens van het areaal door ons land loopt. CARON vond te Hilversum een

rups op Amerikaanse eik.

Waargenomen van eind mei tot eind augustus (25.V tot 26.VIII), maar zonder

twijfel toch slechts in één generatie.

Vindplaatsen. Fr: Beetsterzwaag, Oosterwolde. Dr.: Peizerwolde, Roden, Veen-

huizen, Zuidlaren, Vledder, Havelte. Ov.: Denekamp, Volthe, Wierden, Wiene, Raalte,

(341) _B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 97

Platvoet, Deventer. Gdl.: Ermelo, Garderbroek, Vierhouten, Wezep, Heerde, Wiessel, Hoog-

Soeren, Hoenderlo, Bennekom, Lunteren; de Voorst, Eefde, Zutfen, Warnsveld, Almen,

Winterswijk, Corle, Hoog-Keppel, Didam, Loerbeek; Groesbeek, Neerijnen. Utr.: Ameron-

gen, Zeist, Groenekan, Den Dolder, Soesterberg, Amersfoort, Soest. N.H.: Hilversum,

’s-Graveland, Blaricum, Bussum. N.B.: Ulvenhout, Drunen, Nieuwkuik, Mill, Kampina,

_ Oirschot, Gassel, Nuenen, Eindhoven, Vaarsel. Lbg.: Tegelen, Steyl, Swalmen, Maalbroek,

Sint Odiliënberg, Melick, Posterholt, Linne, Heel, Weert, Limburg, Heerlen, Chèvremont,

Geulem, Heer, Cannerbos, Sint Pietersberg, Epen, Bocholtz, Vaals.

Variabiliteit. f. mediogrisea nov. Voorvleugels met breed lichtgrijs

middenveld, dat de gehele ruimte tussen de beide dwarslijnen vult. Plaat 6, fig.

5 en 6. Aalten, &, 29.VII.1937 (holotype, VAN GALEN); Corle (GORTER);

Winterswijk (VAN DE Por); De Voorst en een exemplaar met donkerder grijs

middenveld (LEFFEF); Loerbeek (PEERDEMAN).

[Fore wings with broad pale grey central area filling the whole space between the two

transverse lines. Plate 6, fig. 5 and 6.}

f. clara nov. De dwarslijnen en de witte tekening der voorvleugels normaal,

maar de grondkleur lichtgrijs in plaats van zwartgrijs, waardoor de vlinder een

veel lichtere indruk maakt. Plaat 6, fig. 4. Apeldoorn, 5.VI.1952, 4 (holotype,

(LEFFEF).

[The transverse lines and the white markings (discal spot, outer half of the central area

and space between the two postdiscal lines) normal, but the ground colour pale grey instead

of blackish grey. Plate 6, fig. 4.]

f. grisea nov. Het lichaam en de voorvleugels effen donkergrijs; eerste dwars-

lijn zwart, scherp afstekend, evenals de witte middenvlek; tweede dwarslijn wel

zichtbaar, maar minder scherp dan de eerste. Plaat 6, fig. 7. Apeldoorn, 4,

VII.1952 (holotype, LEFFEF).

{Body and fore wings of a uniform dark grey colour; the black first transverse line and

the white discal spot sharply contrasting, second transverse line visible, but less pronounced

than the first. Plate 6, fig. 7.]

f. nigrescens nov. Lichaam en voorvleugels zwartachtig, ook de buitenhelft

van het middenveld, dwarslijnen en witte middenvlek zichtbaar. Plaat 6, fig. 8

en 9. Wiessel, (LEFFEF); Apeldoorn (GORTER, LEFFEF); Zeist (GORTER); Swal-

men (PIJPERS, LÜCKER).

Holotype: 4 van Swalmen, 21.VII.1950, in collectie LÜCKER.

[Body and fore wings blackish, also the outer half of the central area; transverse lines

and white discal spot visible. Plate 6, fig. 8 and 9.]

Drymonia dodonaea Schiff., 1775 (trimacula Esper, [1785}). Tijdschr. En-

tom., vol. 80, p. 266; Cat. IL, p. (102). Ongetwijfeld lokaler dan de vorige soort

en vooral naar het westen toe veel zeldzamer. Tot nog toe is slechts één vindplaats

in Utrecht bekend en geen enkele in het Gooi. Dit is te opvallender, omdat Dr.

dodonaea in tegenstelling tot Dr. guerna wel in Groot-Brittannië voorkomt, het

meest in het zuiden van Engeland, maar de soort is tot in Schotland aangetroffen.

Ook deze vlinder ontbreekt bij ons in het Duindistrict geheel. In het oosten kan

98 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 (342)

zij echter plaatselijk gewoon zijn op licht volgens de recente ervaringen van

LEFFEF (Wiessel, Apeldoorn, Colmschate).

In 1947 zag COLDEWEIJ de eerste dodonaea iets vroeger dan tot nog toe bekend

was, zodat de vliegtijd nu wordt: 8.V tot 20.VII.

Vindplaatsen. Fr.: Beetsterzwaag. Ov.: Volthe, Wierden, Saasveld, Borne, Holten,

Raalte, Colmschate, Deventer. Gdl.: Ermelo, Wezep, Epe, Wiessel, Hoog-Soeren, Rozen-

daal, Bennekom, Lunteren; Gorssel, De Voorst, Eefde, Warnsveld, Almen, Ulenpas, Bab-

berich, Westervoort; Elden. Utr.: Zeist. N.B.: Haaren, Oisterwijk. Lbg.: Plasmolen, Ot-

tersum, Arcen, Tegelen, Swalmen, Sevenum, Geulem, Cannerbos, Simpelveld, Eperheide.

Variabiliteit. Hoewel de diagnose in het Syst. Verz. zeer summier is

(1. c., p. 49, 1775), is zij volgens de tegenwoordige interpretatie van de Interna-

tionale Commissie voor zoölogische Nomenclatuur toch voldoende om de door

SCHIFFERMÜLLER & DENIS gegeven naam geldig te doen zijn (zie ook FLETCHER,

1954, Ent. Ber., vol. 15, p. 170—171). Door deze naamsverandering wordt ook

de nominaatvorm een andere dan we tot nu toe gewend waren. De door de Ween-

se auteurs benoemde vorm is volgens de afbeelding, die HÜBNER ervan geeft

(Sammlung Eur. Schmetterl., Bomb., fig. 8, [1800—1803}), een donkere, waar-

bij alleen de buitenhelft van het middenveld wit is met inbegrip van de ruimte

tussen de dubbele postdiscale dwarslijn. Het achterrandsveld is even donker als de

wortelhelft van het middenveld.

De verspreiding van de verschillende vormen in ons land is zeer interessant. In

Zuid- en Midden-Limburg tot Arcen komt voor zover wij op het ogenblik weten

uitsluitend de donkere vorm voor. Of de witte er vroeger wel voorkwam, maar

later door de donkere verdrongen werd, is helaas niet meer na te gaan. Ook in

Noord-Brabant is de donkere vorm in elk geval plaatselijk nog de overheersende.

Alle in het Leids Museum aanwezige exemplaren van Breda (nog afkomstig van

HEIJLAERTS) zijn typische donkere dieren. Eveneens is dit het geval met een kleine

serie, die AUKEMA in 1957 te Oisterwijk ving. De exemplaren, die ik van Otter-

sum en de Plasmolen gezien heb, behoren zowel tot de donkere als tot de lich-

te vorm. Ook noordelijker komt de donkere zeker nog gemengd met de lichte

voor. Zie de vindplaatsen in Catal. II, p. (103), waaraan nog toegevoegd kunnen

worden: Babberich (ELFRINK), Ulenpas (LEFFEF), Aalten (VAN GALEN), Warns-

veld (WILMINK), Diepenveen (LUKKIEN), Saasveld (KnooP), Volthe (VAN DER

MEULEN). Uit Friesland ken ik nog geen typische donkere dieren, maar in het

Leids Museum is er één van Groningen. Op de Veluwe zijn zulke exemplaren in

elk geval een rariteit. Bij de vele dodonaea’s, die LEFFEF de laatste jaren in de

omgeving van Apeldoorn gevangen heeft, bevond zich geen enkel exemplaar van

de typische vorm.

Ongetwijfeld zou het van belang zijn te weten, hoe de verspreiding van de

beide vormen, die stellig wel veroorzaakt worden door erfelijke factoren, in de

ons omringende gebieden is, maar dit vereist een studie op zich zelf. In elk geval

komen ze ook op de Britse eilanden voor zoals blijkt uit de afbeeldingen, die

BARRETT ervan geeft (1896, Brit. Lep., vol. 3, pl. 109).

f. nigrescens nov. De buitenhelft van het middenveld is niet wit, zoals bij de

typische dodonaea, maar donkergrijs, bijna even donker als de binnenhelft, alleen

de postdiscale lijn blijft wit. Zie plaat 7, fig. 2 en 3. Swalmen, &, 11.VI. 1952,

(343) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 99

Heel, 1955 en 1956, Vaals, 4, 20.VI.1953 (dit laatste exemplaar is het holotype,

Lücker); Meerssen, afgevlogen & (Zoöl. Mus.).

[The outer half of the central area of the fore wings is not white as with typical dodonaea

(cf. HÜBNER, Samml. Eur. Schmetterl., Bombyces, fig. 8), but dark grey, almost as dark as

the inner half; only the postdiscal line remains white. Plate 7, fig. 2 and 3.}

f. intermedia Schawerda, 1916, Verb. zool.-bot. Ges. Wien, vol. 66, p. 237.

Tussenvorm tussen de donkere typische vorm en de witte f. trimacula Esp. Het

achterrandsveld is bij deze vorm niet wit of zwartachtig, maar lichtgrijs, evenals

de vleugelwortel. Bij ons komen exemplaren voor, waarbij het achterrandsveld

meer bruinachtig grijs is, maar die toch duidelijk tussen beide hoofdvormen in

staan, zodat ik ze ook tot f. intermedia zou willen rekenen. Plaat 7, fig. 4. Beet-

sterzwaag (G. DIJKSTRA); Paterswolde, Twello (Zoöl. Mus.); Volthe (VAN DER

MEULEN); Colmschate, Wiessel (LEFFEF).

f. trimacula Esper, [1785 }. Zoals uit het voorgaande blijkt, is deze lichte vorm

in het zuiden van ons land in elk geval een zeldzaamheid, in de noordelijke helft

daarentegen de meest voorkomende. Plaat 7, fig. 5—7.

Drymonia chaonia Hübner. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 267; Catal. II, p.

(103). Ongetwijfeld onze meest verbreide Drymonia, die bovendien het verst van

de drie soorten naar het westen doordringt.

De vliegtijd kan tot begin juni duren en wordt nu: 12.1V—2.VI.

Vindplaatsen. Fr: Duurswoude, Beetsterzwaag, Olterterp, Oosterwolde, Oude-

schoot, Balk. Gr.: Noordlaren. Dr.: Westervelde, Veenhuizen, Assen, Wijster, Wapser-

veen. Ov.: Volthe, Rossum, Wierden, Almelo, Borne, Raalte, Olst, Deventer. Gdl.: Ter-

schuur, Garderbroek, Putten, Wiessel, Hoog-Soeren, Wolfheze, Bennekom, Lunteren; Gors-

sel, Eefde, Warnsveld, De Voorst, Almen, Didam, Babberich, Groesbeek. Utr.: Maartens-

dijk, Maarsseveen, Maarssen. N.H.: Blaricum, Amsterdam (1950, BOTZEN). Z.H.: Rotter-

dam. N.B.: Teteringen, Oudenbosch, Gassel, Haaren, Vught, Sint Michielsgestel, Nuenen,

Eindhoven, De Rips, Deurne, Someren. Lbg.: Milsbeek, Swalmen, Maalbroek, Sint Odi-

lienberg, Schinveld, Chèvremont, Kerkrade, Neercanne, Rijckholt, Bocholtz, Nijswiller, Vaals.

Variabiliteit. f. albisignata Lenz. Bij deze vorm is alleen de buitenhelft

van het middenveld zuiver wit. De wortelhelft ervan is min of meer verdonkerd.

Plaat 8, fig. 2. Bij onze exemplaren is ook de thorax in de regel duidelijk lichter.

Zeer gewoon, zelfs meer voorkomend dan de typische vorm, waarbij de buiten-

helft van het middenveld een grijsachtige tint heeft.

f. albifasciata Warnecke, 1943, Z. Wiener ent. Ges., vol. 28, p. 16. Het hele

middenveld der voorvleugels is zuiver wit. Hierin staat de donkere middencelvlek

als enige tekening. Plaat 8, fig. 5. Stellig geen al te zeldzame vorm bij ons.

Putten, Twello, Nijmegen, Hollandse Rading, Hilversum, Bussum, Naarden, Ven-

lo (Zoöl. Mus.); Wiessel (SOUTENDIJK).

f. bicolor nov. Wortelhelft van de voorvleugels (tot het midden van het mid-

denveld) bruinachtig, buitenhelft witachtig, de aderen in het achterrandsveld don-

ker; dwarslijnen duidelijk. Plaat 8, fig. 6. Zeist, &, 24.1V.1952 (holotype, Gor-

TER).

[Basal area of the fore wings (up to the middle of the central area) brownish; outer

100 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 (344)

half whitish, the nervures in the marginal area dark; transverse lines distinct. Plate 8,

fig. 6.]

f. albescens nov. De buitenhelft van het middenveld of het hele midden-

veld wit, de rest van de voorvleugels grijsachtig wit, dus iets donkerder, de dwars-

lijnen en eventueel ook de middenschaduw duidelijk. Plaat 8, fig. 7. Zeist, 4,

15.V.1957 (holotype, GORTER); Nijmegen, &, (Zoöl. Mus., VAN WISSELINGH).

[Outer half of the central area or the whole central area white, the rest of the fore wings |

greyish white, therefore a little darker, the transverse lines, and the central shade (if this

is present), distinct.

The form resembles f. argentea Closs (1916, Int. ent. Z. Guben, vol. 10, p. 63), but it

cannot be identified with the latter as its description reads: "Very pale white-grey and

feebly marked”. As our figure shows (plate 8, fig. 7) the Dutch form has very distinct

markings. }

f. argentea Closs, 1916, Int. ent. Z. Guben, vol. 10, p. 63. Grondkleur der

vleugels zeer licht witachtig grijs, tekening zwak. Bennekom, twee mannetjes,

mei 1947 (VAN DE Por). Deze twee exemplaren beantwoorden niet geheel aan

de beschrijving van Cross, doordat de grondkleur iets lichtbruin getint is, maar

ze behoren ongetwijfeld tot dezelfde variatierichting. Zie plaat 8, fig. 8.

[The specimen figured on plate 8, fig. 8, corresponds closely with the original description,

except that its ground colour is slightly tinted with brownish.]

f. delineata nov. Wortelveld en achterrandsveld van de voorvleugels grijs-

zwart, het laatste met flauwe golflijn; middenveld witachtig met donkere discale

vlek; de twee dubbele getande dwarslijnen ontbreken. Plaat 8, fig. 9. Volthe, 6,

2.VI.1956 (holotype, VAN DER MEULEN); Aalten, 9, 19.1V.1952 (VAN GALEN).

[Basal area and outer area of the fore wings grey-black, the latter with obsolete sub-

marginal line; central area whitish with dark discal lunule: the two double dentated lines

are absent. Plate 8, fig. 9.]

f. lunula Grünberg. Balk, Gassel (VAN DE POL). Zie plaat 8, fig. 3.

f. grisea Turati. Zeddam (Mus. Rotterdam); De Rips (Nies).

f. approximata nov. De buitenste dwarslijn binnenwaarts verplaatst, zodat hij

de celvlek raakt en het middenveld sterk versmald is; overigens normaal. Velp

(holotype, DE Roo VAN WESTMAES).

(Tijdens het laatste oorlogsjaar is dit exemplaar met al het overige materiaal

van het Streekmuseum te Velp verloren gegaan).

[The outer transverse line shifted inwardly, so that it touches the discal lunule and

therefore the central area is strongly narrowed; for the rest normal. }

Pheosia Hübner

Pheosia tremula Clerck. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 268; Cat. II, p. (104).

Op het ogenblik bekend van de volgende waddeneilanden: Texel, Vlieland en

Terschelling.

Bij deze soort kunnen de overwinterde poppen soms pas uitkomen, wanneer

de tweede generatie al vliegt. Uit poppen, afkomstig van rupsen, die in de herfst

(345) B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 101

van 1938 in de Haarlemmermeer verzameld werden, kwamen de vlinders ge-

deeltelijk in het voorjaar van 1939 te voorschijn, gedeeltelijk pas in de zomer

tijdens de vliegtijd van de zomergeneratie (Pier). Dezelfde ervaring had KNoop.

Een rups van september 1924 leverde pas 31 juli 1925 een vlinder, een andere van

september 1934 op 11 augustus 1935. De eerste generatie kan tot in de tweede

helft van juni vliegen (24.VI.1950 een afgevlogen & te Volthe, KNoop), de

tweede tot begin september (6.IX.1957, Lucas).

Variabiliteit. f. nigrescens nov. Grondkleur van voor- en achtervleugels

zwartgrijs, de donkere tekening nog afstekend, de smalle witte adereinden bij de

binnenrandshoek der voorvleugels nog als grijze lijnen te zien, waardoor de vlin-

der niet moeilijk als een donkere tremula te herkennen was. Vaals, 4, 6.VIII.1937

(holotype, JUSSEN).

[Ground colour of fore and hind wings black-grey, the dark markings still contrasting,

the narrow white ends of the nervures near the anal hook of the fore wings still visible as

grey lines, so that it was not difficult to recognize the moth as a dark tremula. ]

Pheosia gnoma F., 1777 (dictaeoides Esper, [1786}). Tijdschr. Entom., vol.

80, p. 268; Cat. II, p. (104). Verbreid op de zandgronden van het gehele noor-

den, oosten en zuiden. In het Duindistrict tot nog toe niet noordelijker bekend

dan Heemskerk, in het Waddendistrict alleen aangetroffen op Terschelling (LEF-

FEF). In het Löss- en Krijtdistrict wel voorkomend, maar blijkbaar vrij lokaal.

De eerste generatie kan nog tot ver in juni vliegen (19.VI.1958 drie prachtige

mannetjes te Volthe, KnooP). Ook bij deze soort kunnen overwinterde poppen

pas uitkomen, als de zomergeneratie al vliegt. Een in september 1945 te Appel-

scha gevonden rups leverde pas 29 juli 1946 de vlinder (CAMPING).

Vindplaatsen. Fr.: Beetsterzwaag, Olterterp, Appelscha, Rijs. Dr.: Peize, Zuidlaren,

Odoorn, Wijster, Havelte. Ov.: De Lutte, Volthe, Albergen, Almelo, Saasveld, Borne, Del-

den, Raalte, Colmschate, Deventer. Gdl.: Nijkerk, Putten, Ermelo, Vierhouten, Wezep,

Tongeren, Wiessel, Apeldoorn, Assel, Hoog-Soeren, Twello, Arnhem, Oosterbeek, Wolf-

heze, Wageningen, Bennekom, Hoenderlo, Kootwijk, Gorssel, Eefde, De Voorst, Aalten,

Hoog-Keppel, Montferland, Bijvank, Hatert, Ingen. Utr.: Leersum, Doorn, Hollandse Ra-

ding. N.H.: Blaricum, Heemskerk, Driehuis. Z.H.: Noordwijk, Leiden, Oegstgeest, Was-

senaar, Den Deijl, Meijendel, Den Haag. N.B.: Tilburg, Waalwijk, Kampina, Oirschot, Es-

beek, Eindhoven, Vaarsel. Lbg.: Plasmolen, Tegelen, Swalmen, Maalbroek, Sint Odiliënberg,

Melick, Heel, Chèvremont, Kerkrade, Mechelen, Vaals.

Variabiliteit. f. rufescens nov. Grondkleur van de voorvleugels en de

franje niet witachtig grijs, maar licht roodachtig bruin. Wiessel, 4, 12.VII.1956

(holotype, LEFFEF).

[Ground colour of the fore wings and the fringes not whitish-grey, but pale reddish-

brown. |

f. desagittata van Wisselingh, 1955, Ent. Ber., vol. 15, p. 389. De grote witte

pylvlek bij de binnenrandshoek der voorvleugels gereduceerd tot een klein wit

puntje. Aerdenhout, 4, 1947 en 1953 (VAN WISSELINGH, het laatste is het holo-

type).

Dwerg. Epen (VAN WISSELINGH).

102 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 (346). |

Notodonta Ochsenheimer

Notodonta dromedarius L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 268; Cat. II, p. |

(104). Van de waddeneilanden is de vlinder tot nog toe alleen bekend van Vlie-|

land (CAMPING) en Terschelling (LEFFEF). |

De uiterste data, die nu bekend zijn van de eerste generatie, zijn: 28.IV— |

14.VII. Maar zoals reeds in Cat. II vermeld is, begint de tweede generatie reeds

in de eerste helft van juli te vliegen, zodat het eigenlijk niet mogelijk is een grens |

tussen de beide generaties aan te geven. KNoop kreeg uit overwinterde poppen |

herhaaldelijk pas in juli vlinders, variërend van 1.VII.(1930) tot 30.VII. (1937). |

Variabiliteit. In Cat. II, p. (104), schreef ik, dat de Nederlandse vorm |

de nominaatvorm is, daar LINNAEUS in zijn oorspronkelijke beschrijving het eerst |

de figuur van L’ ADMIRAL citeert. Maar als tweede citaat geeft de auteur: „Habitat |

in Alno, Betula, Corylo. T. Bergman” (Syst. Nat., ed. XII, p. 827, 1767). Dit |

slaat op een publicatie van de Zweed T. O. BERGMAN (1735—1784), een cor- |

respondent van LINNAEUS. Het ligt dan ook voor de hand niet de Nederlandse, |

maar de Zweedse vorm als de nominaatvorm te beschouwen. In de collectie van

LINNAEUS te Londen bevindt zich een exemplaar, dat als het holotype van de |

soort opgevat kan worden en dat goed overeenstemt met het Zweedse exemplaar, |

dat afgebeeld is in Svenska Fjärilar, pl. 10, fig. 8 (1936) volgens de kleuren- |

foto, die Mr. TAMS mij uit Londen stuurde. Alleen zijn bij het exemplaar van |

LINNAEUS de twee lichte dwarslijnen en de omranding van de discale vlek veel |

duidelijker (vandaar: ,,Alae fuscescentes strigis 2 pallidis” !). Deze typische vorm |

heeft niet opvallend donker grijze voorvleugels, die vrij sterk met roestbruin |

gemengd en duidelijk getekend zijn. Plaat 9, fig. 1.

[The nominate form of the species is the Swedish form, as LINNAEUS not only cites the |

figure of the Dutchman L’ADMIRAL, but also the publication of his compatriote T. O. |

BERGMAN. The type specimen in the collection of the Linnaean Society, of which Mr. W.

H. T. TAMs kindly sent me a colour photography, corresponds with the specimen figured in |

Svenska Fjärilar, pl. 10, fig. 8, but the two transverse lines and the circumscription of the |

discal spot are more pronounced. The fore wings are of a not strikingly dark grey ground |

colour strongly mixed with ferrugineous. Cf. plate 9, fig. 1.}

Dergelijke vrij lichte mooi roestbruin getekende exemplaren met duidelijke |

tekening zijn wel op de meeste vindplaatsen aangetroffen, maar zij zijn niet ge- |

woon. In Engeland wordt deze vorm, naar wijlen Dr. COCKAYNE mij meedeelde, |

steeds zeldzamer. Mogelijk is dit ook bij ons het geval. De mooiste exemplaren in |

de collectie van het Zoölogisch Museum zijn al oud en zijn afkomstig van ,,Fries- |

land”, Arnhem en Amsterdam. Maar ook nu komt de vorm in elk geval nog bij |

ons voor: Leiden, 4, 1953 (Lucas). |

f. perfuscus Haworth, 1803, Lep. Brit, p. 100. Donderder dan de typische

vorm, de roestbruine kleur vrijwel geheel verdwenen, tekening aanwezig. Plaat 9,

fig. 2. Onze meest voorkomende vorm.

f. hibernica Caradja, 1895, Iris, vol. 8, p. 97. Ongeveer even donker als de

vorige vorm, maar de tekening der voorvleugels vrijwel geheel verdwenen. Niet

gewoon, in de collectie van het Zoöl. Mus. bijv. slechts een paar exemplaren van

Apeldoorn en Soest. Verder bekend van Raalte (FLINT).

f. niger Cockayne, 1942, Ent. Rec., vol. 54, p. 33. Voorvleugels zwartachtig met

(347) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 103

sporen van de roestbruine tekening, dwarslijnen ontbreken; thorax en abdomen

zwartachtig; achtervleugels verdonkerd, grijsachtig zwart; onderzijde der vleugels

grijszwart. De donkerste vorm van de soort, tot nog toe zeldzaam. Plaat 9, fig. 3.

Volthe, Almelo (VAN DER MEULEN); Hengelo-Ov. (LUKKIEN); Zeist (VLUG);

Zaandam (WESTERNENG); Nuenen (NEIJTS); Geulem (HARDONK); Epen (VAN

WISSELINGH).

Notodonta ziczac L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 269; Cat. II, p. (105).

Behalve van Schiermonnikoog is de vlinder nu ook bekend van Texel (GRAVE-

STEIN), Vlieland (CAMPING), Terschelling (BRAVENBOER, LEFFEF) en Ameland

(BROUWER).

De eerste generatie kan al half april beginnen te vliegen (15.IV.1949, KNooP).

De tweede generatie vliegt nog tot in september. LEFFEF ving 4.IX.1956 een

exemplaar te Apeldoorn, Lucas ving er een op 6.IX.1951, SCHOLTEN kreeg op

20 september een vlinder op de lamp te Lobith, terwijl Prof. BROUWER nog op

17 oktober 1943 te Zeist een ziczac ving. Mogelijk komt er dus zelfs nu en dan

een partiële derde generatie voor. Ook bij deze soort kunnen overwinterde poppen

pas in juli uitkomen (8.VII tot 21.VII.1934, KNooP).

Variabiliteit. De bruine grondkleur van de voorvleugels varieert nogal

in tint, evenals de grijze kleur aan de voorrand.

f. designata nov. Voorvleugels met de normale bruine grondkleur of iets

lichter; van de tekening zijn alleen de donkere maanvlek en de donkere streepjes

bij de apex duidelijk zichtbaar, van de rest zijn slechts flauwe sporen aanwezig.

Plaat 9, fig. 7. Twello, Soest, Weesp, Amsterdam (Zoöl. Mus.); Tongeren (HAR-

DONK); Velp (DE Roo); Zeist (BROUWER); Vlaardingen (Mus. Rotterdam).

Holotype: ¢ van Amsterdam, 12.1V.1881, in collectie Zoöl. Mus.

[Fore wings with the normal brown ground colour or somewhat paler; only the discal

mark and the two short lines near the apex are distinct, the other markings are obsolete.

Plate 9, fig. 7.]

In Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 269 (1937), I identified this form with f. tristis Mas-

lowscy (Polskie Pismo Entom., vol. 2, p. 133, fig. 17, 1923), but this is not correct, as a

translation of the original Polish text clearly shows. This reads as follows: "It possesses a

dark mark on the plain dark brown ground colour of the fore wing. All markings have

nearly completely disappeared or are obsolete. Only the dark lunar discal spot is distinctly

visible”.

From this description (and the name itself !) it is evident, that Masrowscy had a form

with fore wings with a dark ground colour and distinct discal mark. This is also shown in

his (rather poor) figure.]

f. nigrapicata nov. Op de voorvleugels is de ruimte tussen de discaalvlek en

de golflijn geheel of bijna geheel zwart, achtervleugels iets donkerder dan nor-

maal. Blijkbaar een melanistische vorm van recente oorsprong, daar geen enkel

exemplaar van vóór 1930 bekend is. Plaat 9, fig. 6. Twello, 4, Apeldoorn, zes

mannetjes, Duinrel, 9, 1950 (Zoöl. Mus.).

Holotype: 4 van Twello, 31.VII.1931, in coll. Zoöl. Mus.

[The space between the discoidal spot and the submarginal line on the upper side of the

fore wings is completely or nearly completely black; the hind wings slightly darkened.

Plate 9, fig. G.]

104 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 (348) ©

f. obscura nov. De bruine grondkleur van de voorvleugels verdonkerd, maar

alle tekening duidelijk zichtbaar; achtervleugels grijszwart. De donkerste vorm, |

die ik van de soort uit ons land ken. Plaat 9, fig. 8, 9. Epen, &, 30.VII.1954, 9 M

9.V111.1958, dit laatste exemplaar is het holotype (VAN WISSELINGH).

[The brown ground colour of the fore wings darkened, but the markings are all distinctly |

visible; hind wings grey-black. The darkest form of the species that I know from the

Netherlands. Plate 9, fig. 8, 9.}

Dwerg. Zeist (BROUWER); Sint Odiliënberg (Mus. Rotterdam).

Teratologisch exemplaar. Achterrand van de linker voorvleugel

binnenwaarts gebogen. Schelluinen (SLOB).

Notodonta phoebe Siebert. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 269; Cat. IL, p. (105).

In bosachtige gebieden in het oosten en zuiden van het land is deze soort zeker

geen zeldzaamheid, zoals wel duidelijk blijkt uit het vrij grote aantal nieuwe

vindplaatsen, dat sinds 1937 bekend is geworden. Ook in het Fluviatiele District

is de vlinder op een paar plaatsen aangetroffen. Of de soort daar indigeen is, of

dat we hier met zwervers te doen hebben, is op het ogenblik nog niet uit te

maken. Zie echter de opmerking bij Goes! Uit het noorden is nog steeds geen

enkele vindplaats bekend.

De eerste generatie kan al omstreeks half april beginnen te vliegen (17.IV.

1952, Apeldoorn, SOUTENDIJK; 18.1V.1949, LÜCKER, 22.IV.1949, VERHAAK

enz.), terwijl de tweede generatie nog tot ver in september is gezien (3.IX.1956, |

Wiessel, LEFFEF; 30.IX.1922, Udenhout, ARNULPHUS, zie Lev. Natuur, vol. 34, |

p. 155). Een vrij gaaf 4 van 4.VII.1953 (Volthe, KNoop) behoort mogelijk nog

tot de eerste generatie.

Vindplaatsen. Ov.: Volthe, Enschede, Raalte, Bathmen, Deventer. Gdl.: Ermelo,

Wiessel, Hoog-Soeren, Wageningen, Bennekom, Zutfen, De Voorst, Eefde, Didam. Utr.:

Zeist, Utrecht. Z.H.: Vianen, 20.VIII.1955 (van Tui), Hendrik-Ido-Ambacht, 20.VIII.

1958 (BOGAARD). Zl.: Goes (diverse exemplaren, D. DE JONG). N.B.: Bergen op Zoom,

Waalwijk, Uden, Nuenen, Eindhoven, Someren, Deurne. Lbg.: Tegelen, Steyl, Swalmen,

Roermond, Sint Odiliénberg, Melick, Montfort, Heel, Stein, Rimburg, Kerkrade, Cannerbos,

Heer, Epen, Vaals.

Variabiliteit. f. lemur Frings, 1913, Soc. Ent., vol MOS Mps Ster

verdonkerde vorm. Lichaam zwartachtig; voorvleugels eveneens zwartachtig van

kleur op een klein donkerbruin wortelveld na en een grijsachtig veld in het

midden van de voorrand, waarin de discale vlek staat; submarginale lijn eveneens

zichtbaar; achtervleugels langs de binnenrand donkerder, evenals de onderhelft

van de franje langs de achterrand, die zwartachtig is. Zie plaat 10, fig. 2. De-

venter, 1952 (e. 1, LUKKIEN); Twello, 4, 1934 (Zoöl. Mus.); Zeist (GORTER);

Epen (VAN WISSELINGH); Geulem (HARDONK).

Notodonta tritophus Esper. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 269; Cat. II, p.

(105). De vlinder is beperkt tot het Zuidlimburgse bosgebied en bereikt hier de |

noordwestgrens van zijn verspreidingsgebied op het Europese vasteland. Daardoor

is het verklaarbaar, dat hij bij ons een zeldzame soort is, die in de regel zelfs met

de moderne vanglampen slechts in één of twee exemplaren gevangen wordt.

(349) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 105

Aan de vindplaatsen in het omringende gebied moet nog Aken toegevoegd

worden, waar fritophus volgens PUNGELER enige malen aangetroffen is. Na het

ene exemplaar van 1882 is de soort nooit meer op de Britse eilanden gevonden,

zodat hij hier stellig niet inheems is.

Alle nu bekende Nederlandse exemplaren zijn gevangen tussen 22 juli en

15 augustus. Het begint er op te lijken, dat tritophus bij ons slechts één vrij laat

vliegende generatie heeft, al is een definitieve conclusie pas mogelijk, wanneer

ook in de voorzomer stelselmatig met de lamp op de vindplaatsen gevangen zal

zijn.

Vindplaatsen. Lbg.: Cannerbos, prachtig ¢ in de nacht van 14 op 15 augustus

1950 (Leids Mus.); Brunssum, 13.VIII.1957 (VAN WISSELINGH); Epen, 13.VIII.1954,

22.VII en 15.VIII.1955 (dezelfde); Vaals, 12.VIII.1952 (LÜCKER).

Peridea Stephens

Peridea anceps Goeze. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 270; Cat. IL, p. (106).

Talrijke nieuwe vindplaatsen zijn sinds 1937 bekend geworden en het in ons

land door de soort bewoonde gebied blijkt wat uitgebreider te zijn dan toen op-

gegeven kon worden. Hij is nu ook op één van de waddeneilanden aangetroffen,

blijkt eveneens in bosachtig terrein buiten de zandgronden voor te komen (Noord-

hollands— Utrechtse plassengebieden) en is zelfs op enkele plaatsen in het Flu-

viatiele District en het Hafdistrict aangetroffen (mogelijk als zwerver).

De vliegtijd kan ook iets langer duren dan oorspronkelijk werd aangegeven,

nl. van de tweede helft van april tot half juli (20.IV. tot 12.VII). De vroegste

datum werd door Doets genoteerd in 1939 te Hilversum, de laatste door LEFFEF

in 1956 op Terschelling. Bovendien ving Br. ANTONIUS op 1 november 1953 een

4 te Uden, het enige exemplaar van een partiële tweede generatie, dat ik ken.

De rups leeft ook op Amerikaanse eik (LEFFEF).

Vindplaatsen. Fr.: Terschelling, Leeuwarden (in 1950 twee exemplaren op licht,

CAMPING), Tietjerk, Hardegarijp, Beetsterzwaag, Oosterwolde. Gr.: Glimmen, Appelbergen,

Stadskanaal. Dr.: Paterswolde, Eelde, Steenbergen, Westervelde, Veenhuizen. Ov.: Volthe,

Almelo, Saasveld, Nijverdal, Raalte, Zwartsluis, Colmschate, Deventer. Gdl.: Garderbroek,

Hulshorst, Nunspeet, Wezep, Epe, Wiessel, Hoog-Soeren, Hoenderlo, Bennekom, Gorssel,

Warnsveld, De Voorst, Lochem, Babberich, Zevenaar, Duiven. Utr.: Doorn, Amersfoort,

Den Dolder, Groenekan, Maarssen, Loosdrecht, Loenen. N.H.: ’s-Graveland, Blaricum, Am-

sterdam (weer een exemplaar in 1937), Heemskerk, Limmen, Driehuis, Santpoort, Heem-

stede. Z.H.: Leiden, Wassenaar, Duinrel, Den Haag, Loosduinen, Staelduin, Vlaardingen

(in 1946 een ® op een plaats, waar verscheidene eiken groeien, mogelijk hier dus

inheems, VAN KATWIJK), Rotterdam (oude opgave van VAN DER WEELE). N.B.: Ulven-

hout, Waalwijk, Oudenbosch, Gassel, Tilburg, Vught, Sint Mischielsgestel, Haaren, Oister-

wijk, Uden, Gerwen, Nuenen, Eindhoven, De Rips, Venray. Lbg.: Tegelen, Swalmen,

Maalbroek, Weert, Echt, Aalbeek, Brunssum, Kerkrade, De Locht, Bocholtz, Vaals, Rijck-

holt.

Variabiliteit. f. flavilunulata Warnecke, 1943, Z. Wiener ent. Ges,

vol. 28, p. 16. De middencelvlek der voorvleugels is breed geelachtig omrand,

ongeveer als bij Notodonta phoebe. Hoewel niet in groot aantal, toch vrijwel

overal onder de soort voorkomend.

f. fusca Cockayne, 1950, Ent. Rec., vol. 63, p. 32. Een melanistische vorm,

106 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 (359) it

waarbij de haren op lichaam en poten en de lichte schubben op de voorvleugels {l

vervangen zijn door zwarte, waardoor de vorm veel donkerder is dan de normaal |!

gekleurde exemplaren. Achtervleugels niet verdonkerd, maar de donkerder schub- |

ben bij de vleugelpunt zijn zwart. Plaat 10, fig. 4. Onder het oudere Neder- |}

landse materiaal komt de vorm niet voor, maar op het ogenblik is hij al plaatse- |

lijk gewoon. Twello ( 4, 1935), Apeldoorn (vrijwel al het moderne materiaal), «

Hilversum, 1947 (Zoöl. Mus.); Warnsveld (S. R. DijgsTRA); Sint Michielsgestel |

(KNIPPENBERG); Deurne (NIEs); Maalbroek (Mus. Rotterdam). |

f. nigrescens nov. Grondkleur van lichaam, poten, voorvleugels en voorrand |

van de achtervleugels zwartachtig, veel donkerder dan by f. fusca. De normale |;

tekening blijft duidelijk zichtbaar. Plaat 10, fig. 5. Aerdenhout, 9, 19.V.1952 |

(holotype, VAN WISSELINGH). |

[Ground colour of the body, the legs, the fore wings and the costa of the hind wings |

blackish, much darker than with f. fusca.

(One of the Dutch specimens of f. fusca was sent to Tring for comparison with the |

type material in the collection of the Zoological Museum, so that I was completely sure |

that Dr. COCKAYNE did not describe the extreme dark form. The difference is distinctly |

shown in the figures, plate 10, fig. 4 and 5).}

f. transversa Wagner, 1925, Z. Oest. ent. Ver., vol. 10, p. 118, fig. Op de

bovenzijde der voorvleugels twee duidelijke donkere dwarslijnen. Ongetwijfeld

geen gewone vorm, maar vermoedelijk wel op de meeste plaatsen onder de soort |

te vinden. Beetsterzwaag (G. DIJKSTRA); Groningen, Hoogeveen, Apeldoorn,

Oosterbeek, Nijmegen, Maarsbergen, Soest, Naarden (Zoöl. Mus.); Valkeveen

(Leids Mus.); Deurne (NIES).

f. tangens nov. De twee dwarslijnen der voorvleugels raken elkaar op korte

afstand van de binnenrand en lopen dan weer uit elkaar. Den Haag, 9, 3.V.1943,

e. |. (holotype, Leids Mus.).

[The two transverse lines of the fore wings touch each other at a little distance from the

inner margin and then separate again. }

f. clausa Cockayne, 1951, Ent. Rec., vol. 63, p. 32. De postmediaanlijn der

voorvleugels staat wat dichter bij de wortel en raakt daardoor de celvlek, raakt

de antemediaanlijn op ader 2, opnieuw tussen ader 2 en 1 en tenslotte nog eens

op ader 1. Naarden, 4, 1914 (Zoöl. Mus.).

Leucodonta Staudinger

Leucodonta bicoloria Schiff. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 270; Cat. II, p.

(106). Het is op het ogenblik nauwelijks te geloven, dat het eerste Nederlandse

exemplaar pas in 1903 bij Roermond gevangen werd. In 1906 vond ZÖLLNER

een rups bij Velp (Ent. Ber., vol. 2, p. 191) en jaren lang zijn dit de enige be-

kende vangsten gebleven. Pas na 1920 begon daarin geleidelijk aan verbetering

te komen, zodat in 1937 in Cat. II reeds 17 vindplaatsen vermeld konden wor-

den. Daar komen nu ruim 40 nieuwe bij. Ongetwijfeld behoort bicoloria tot de

soorten, die dank zij ons op het ogenblik onbekende gunstige ecologische factoren

veel minder zeldzaam zijn geworden. Het voornaamste biotoop in ons land blijkt

wel droge zandgrond begroeid met berken te zijn. Merkwaardig is, dat het tot

(351) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 107

| nog toe niet gelukt is ook maar één nieuwe vindplaats in Noord-Brabant te ont-

dekken.

Een interessant verslag van een eikweek gaf ELFFERICH in Ent. Ber., vol. 17,

|p. 137—138 (1957).

De vliegtijd kan duren tot in de tweede helft van juli (17.VII.1956, VAN DE

| sen. Gdl.: Ermelo, Leuvenum, Hulshorst, Nunspeet, Tongeren, Epe, Vaassen, Wiessel,

Apeldoorn, Hoog-Soeren, Assel, Kootwijkerveen, Uchelen, Laag-Soeren, Woeste Hoeve,

| Hoenderlo, Oosterbeek, Heelsum, Wageningen, Gorssel, De Voorst, Korenburgerveen, Win-

| terswijk. Utr.: Amerongen, Pyramide, Bilthoven, Groenekan, Soest. N.H.: Hilversum. Lbg.:

| Maalbroek, Schinveld, Brunssum, Wijnandsrade, Maastricht, Eperheide, Vijlen.

Ochrostigma Hübner

Ochrostigma velitaris Hufnagel. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 271; Cat. II,

p. (107). Ook met de moderne menglichtlampen is de vlinder een zeldzaamheid

gebleven. LEFFEF bijv. vond tot nog toe bij de reeds bekende vindplaats Apel-

doorn slechts één 9 in 1953.

} Volgens de nu beschikbare gegevens kan de vliegtijd tussen de eerste decade

| van juni en begin augustus vallen (6.VI tot 6.VIII).

Vindplaatsen. Ov.: Almelo, Frieswijk, Diepenveen, Colmschate, Zwolle. Gdl.: We-

zep, Epe, Vaassen, Wiessel, Assel (Orderbos), Velp, Wageningen, Bennekom, Ede, Gorssel,

De Kruisberg. Utr.: Maarsbergen, Cothen, Amersfoort. N.H.: Hilversum, Bussum. Lbg.:

Tegelen, Swalmen.

Odontosia Hübner

Odontosia carmelita Esper. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 271; Cat. II, p.

(107). Ook deze vlinder blijft over het algemeen schaars, hoewel LEFFEF hem

sinds 1954 geregeld in de omgeving van Apeldoorn aantreft. De bekende vlieg-

tijd is nu 28.IIIT--11.V.

Vindplaatsen. Gr: Noordlaren. Dr: Norg, Westervelde, Zijen. Gdl.: Wiessel,

Kootwijkerveen, Hoog-Soeren, Apeldoorn, Uchelen, Laag-Soeren, Hoenderlo, Renkum, Lun-

teren. Utr: Doorn. N.H.: op de reeds bekende vindplaats Hilversum ving CARON in 1954

weer een exemplaar. Lbg.: Holset.

Lophopteryx Stephens

Lophopteryx capucina L. (Syst. Nat, ed. X, p. 507, nr. 55, 1758 = came-

lina L., Lc., p. 507, nr. 56). Tijdschr. Entom., vol. 80, je 2723 Cat, MG je. (COS)

De vooral in bosachtige streken algemene vlinder is nu bekend van Texel, Vlie-

land, Terschelling en Schiermonnikoog.

De vroegste datum valt iets eerder dan oorspronkelijk vermeld werd, nl. op

18.IV (1957, VAN DE Por), de laatste op 28.VI (1958, een afgevlogen 3,

KNOOP). Een bevestiging van de mededeling van SNELLEN, dat overwinterde

poppen soms pas uitkomen als de tweede generatie al vliegt, leverden een over-

108 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 (352) | |

winterde pop uit Almelo, die 6 juli 1935 uitkwam (KNOOP) en een pop uit |

Soest, die afkomstig was van een rups van 1939 en waaruit pas op 12 juli 1940 |

de vlinder verscheen (TOLMAN). De laatst bekende datum van de tweede generatie

is 2.IX.

Variabiliteit. De vlinder is niet alleen variabel in de sterkte der voor- |

vleugeltekening, maar meer nog in de grondkleur. Beide seksen vertonen hierbij

opmerkelijke verschillen. Niet alleen is het 4 variabeler dan het 9, maar bij de _

kleurvormen, die bij beide seksen voorkomen, is de verhouding tussen hen beiden

niet altijd gelijk. Er zijn tinten, die meer bij het & dan bij het © voorkomen,

maar er is er ook één, waarbij het @ verreweg in de meerderheid is. Het komt er

dus op neer, dat bij deze soort kleurvormen voorkomen, die geslacht-gekoppeld

zijn, andere, die gedeeltelijk geslacht-gekoppeld zijn en weer andere, die niet aan |

het geslacht gekoppeld zijn. Stellig dus een genetisch probleem, dat de nodige

aandacht verdient.

LINNAEUS beschreef twee verschillende vormen van het Kroonvogeltje als twee

goede soorten. De eerste daarvan is Phalaena Bombyx capucina, die daarom te-

recht in de moderne Engelse literatuur als de geldige naam voor de soort be-

schouwd wordt. De auteur zegt hiervan: „alis deflexis denticulatis ferrugineis”,

zodat de typische vorm er dus een is met roodbruine grondkleur. Uitstekende af-

beeldingen van een dergelijke vorm geeft BARRET (1896, Lep. Brit. Islands, vol.

3, pl. 110, fig. la (&), 1b (2)). Deze vorm is in ons land bij het 4 zeer

zeldzaam (slechts twee exemplaren in Zoöl. Mus. van Aalten en Maarsbergen),

maar bij het © daarentegen gewoon en overal onder de soort aan te treffen.

f. camelina L., |. c. Van deze vorm zegt LINNAEUS: „alis deflexis erosis brun-

neis”, zodat hiermee de gewone bruine kleurvorm bedoeld wordt zonder op-

vallend rode tint in de grondkleur, zoals deze uitstekend afgebeeld is in Svenska

Fjärilar, pl. 10, fig. 11, en bij KEER, pl. 24, fig. 6. Zowel bij het 4 als bij het

e algemeen.

Daarnaast komt, maar voor zover ik kan nagaan uitsluitend bij het 4, een

donkerbruine vorm voor, zoals deze heel goed is afgebeeld door SOUTH (pl. 33,

fig. 3), die echter door overgangen met de typische verbonden is, zodat het vrij-

wel onmogelijk is een scherpe grens tussen beide kleurtypen te trekken. Ik geef

er daarom de voorkeur aan ook deze mannetjes als (donkere) typische exemplaren

te beschouwen, hoewel zij er genetisch waarschijnlijk niet identiek mee zijn.

f. variegata nov. Grondkleur der voorvleugels lichtbruin; tekening scherp,

een lichte band achter de tweede dwarslijn en voor de achterrand. Plaat 11, fig.

5. Zie ook BARRETT, l. c., fig. 1. Vrijwel alle exemplaren van deze vorm zijn

mannetjes en bij deze sekse is hij wel overal onder de soort aan te treffen. In de

collectie van het Zoöl. Mus. bijv. zijn exemplaren aanwezig van Olst, Dabbelo,

Nijmegen, Soest, Hilversum, Bussum, Naarden en Breda. GORTER bezit een 2

van Zeist, 18.VII.1952.

Holotype: & van Breda, 9.V.1902, in collectie Zoöl. Mus.

[Ground colour of the fore wings pale brown; markings sharp, a pale band behind the

second transverse line and before the outer margin. Plate 11, fig. 5. See also BARRETT,

pl. 110, fig. 1. Principally a male form.}

(353) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 109

f. pallida Gillmer, 1910 (pallida Maréchal, 1911, Rev. mens. Soc. ent. Nam.,

vol. 11, p. 45). Exemplaren met zeer lichte voorvleugels komen bij & en © in

ongeveer dezelfde verhouding voor. Vrij zeldzaam, maar al van zoveel vind-

plaatsen bekend, dat een opsomming daarvan niet nodig is.

f. giraffina Hübner, [1819-1822]. Voorvleugels donker grijsachtig bruin,

naar de randen bruiner. Plaat 11, fig. 6. Tot nog toe vond ik deze kleurvorm uit-

sluitend bij de mannetjes, waar hij zeker niet zeldzaam is, getuige de vrij lange

serie in Zoöl. Mus. van de volgende vindplaatsen: Haren-Gr., Putten, Apeldoorn,

Twello, Soest, Hilversum, Bussum, Amsterdam, Breda.

[No text book contains a good description of f. giraffina Hb. owing to the fact that its

figure in the copies of HUBNER’s Sammlung is quite erroneous. I do not know whether this

is a mistake of the artist who coloured the plates or whether it is caused by a chemical

change of the colours, but at any rate the form with blue-black fore wings which is

figured in the Sammlung is a quite unknown thing with the species.

As the original plates of HÜBNER are in the possession of the British Museum (Natural

History), I requested to check this figure. The Librarian, Mr. B. J. CLIFTON, kindly sent

me the following description: "The fore wings of B. giraffina in HÜBNER are dark greyish

brown with a tendency to become browner towards the margins. There is nothing black

about them”.

This is a well known colour form of capucina, certainly not rare in Holland, but as far

as I could ascertain only occurring in the male sex. Plate 11, fig. 6.]

f. nigra Riesen, 1908. Zeer donkere exemplaren met bruinzwarte voorvleugels

en verdonkerde achtervleugels en lichaam zijn beslist zeldzaam en komen weer uit-

sluitend bij het 4 voor. Plaat 11, fig. 7. Eernewoude (G. DIJKSTRA); Volthe

(VAN DER MEULEN); Zeist (BROUWER); Amsterdam (Zoöl. Mus.); Aerdenhout

(VAN WISSELINGH); Deurne (NIES).

f. unicolora Lempke, 1937. Exemplaren met ongetekende voorvleugels komen

bij beide seksen voor en bij verschillende typen van grondkleur. Waarschijnlijk

wel haast overal onder de soort aan te treffen. Deventer (FLINT); Bennekom

(VAN DE Por); Zeist (GORTER); Hollandse Rading (Zoöl. Mus.); Nuenen

(NEIyTs); Klimmen (KUCHLEIN).

f. fasciata Dannehl. Waarschijnlijk weer een vorm, die uitsluitend bij het 4

voorkomt. Ik heb er in elk geval geen wijfjes van gezien. Hilversum, Amsterdam

(Zoöl. Mus.); Bussum (TER LAAG); Wassenaar, Kerkrade (Lucas); Sint Mi-

chielsgestel (KNIPPENBERG).

Een © van Bilthoven heeft links lichtbruine en rechts duidelijk donkerder

bruine vleugels (TEN Hove). Mogelijk een somatische mozaiek.

Dwergen. Borne (VAN DER VELDEN); Zeist (BROUWER).

Pterostoma Germar

Pterostoma palpina L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 273; Cat. IL, p. (109).

De eerste generatie kan reeds begin april gaan vliegen. De vroegste datum wordt

nu 3.1V.1949, een exemplaar te Aerdenhout (VAN WISSELINGH).

De vlinder is over het algemeen toch minder talrijk dan de vorige soort, vooral

op drogere gronden. Hij is nu bekend van Texel, Vlieland en Terschelling.

Variabiliteit. Ook nu grotere series ter beschikking staan, is geen ver-

schil tussen de beide generaties bij ons materiaal te vinden. De vlinder is overigens

110 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 (354) |

nogal variabel in allerlei kleine details van tint en tekening, doch werkelijk op-

vallende vormen zijn toch wel heel zeldzaam.

f. obscura Hoffman, 1915, Mitt. naturw. Ver. Steiermark, vol. 50, p. 278. |

Grondkleur der vleugels sterk verdonkerd, vooral die van de achtervleugels, die |

donker grijsbruin met zwartgrijze achterrand zijn. Opvallend verdonkerde exem-

plaren, die nu en dan bij ons voorkomen, kunnen het beste tot deze vorm gerekend

worden. Apeldoorn (SOUTENDIJK); Twello (Zoöl. Mus.); Zeist (GORTER); Zui-

len (TEN HOVE).

f. grisea Kitt. Werkelijk grijze exemplaren komen nauwelijks bij ons voor. |

Slechts enkele kunnen als overgangen tot deze vorm beschouwd worden. Zeist |

(BROUWER); Leidschendam (Zoöl. Mus.). |

f. designata nov. Voorvleugels eenkleurig zonder spoor van de donkere dwars- |

band. Niet gewoon, bij het 9 waarschijnlijk wat meer te vinden dan bij het 4.

Twello, 4 en 9, Amsterdam, © (Zoöl. Mus.); Nigtevecht, Dordrecht, Breda |

(Leids Mus.); Weesp (ANDERSEN); Tilburg (VAN DEN BERGH); Nuenen, ©

(NEIJTS).

Holotype: @ van Amsterdam, 19.V.1936, in coll. Zoöl. Mus.

[Fore wings unicolorous, without a trace of the dark transverse band. Occurs in both

sexes, but probably with the ® more than with the 3.

f. anteromarginata nov. Voorvleugels met brede donkere band langs de

achterrand. Haarlem, 4, 8.VIII.1928 (holotype, VAN WISSELINGH); Amsterdam,

4, 1883 (Leids Mus.).

[Fore wings with broad dark band before the outer margin. }

f. postmarginata nov. Bovenzijde der achtervleugels met een opvallend don-

kere achterrandsband, die door een gele submarginale lijn scherp binnenwaarts

begrensd is. Amsterdam (holotype, BOTZEN).

[Upper side of the hind wings with a striking dark marginal band, which is sharply |

bordered by a yellow line at its inner side.]

Dwerg. Leiden (KROON); Nuenen (NEIJTS).

Teratologisch exemplaar. Rechter voorvleugel te klein. Gronin-

gen (Zoöl. Mus.). |

Phalera Hübner

Phalera bucephala L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 273; Cat. II, p. (109).

Tot nog toe aangetroffen op de volgende waddeneilanden: Texel, Vlieland en

Terschelling.

De vlinder is van half april tot half augustus gezien (14.1V—16.VIIT). De

vroegste datum werd in 1949 door BOTZEN waargenomen (Vondelpark, Am-

sterdam), de laatste door LEFFEF in 1955 op Terschelling. Vermoedelijk komt

toch wel nu en dan cen zeer spaarzame partiéle tweede generatie voor, waartoe |

dan de weinige augustus-exemplaren zouden behoren. Na 1937 zijn deze opge-

merkt in 1948 (op 11.VHI een bzcephala te Milsbeek, TOLMAN) en in 1956

(behalve het reeds genoemde exemplaar van LEFFEF een tweede te Heel op

(355) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 111

var, dat nog volkomen gaaf was, LEMPKE). Gekweekt werd deze extra generatie

in de warme zomer van 1947 door KUYTEN, bij wie enkele exemplaren op 18 en

19 augustus uit de pop kwamen, afkomstig van rupsen uit Rhenen. Eieren van

deze vlinders kwamen al op 28 augustus uit en hadden dus ook in de vrije natuur

nog makkelijk volwassen rupsen kunnen opleveren. Late rupsenvondsten zijn de

volgende: op 10 november 1939 een halfvolwassen rups te Soest (TOLMAN); op

30 oktober 1943 half volwassen rupsen te Wapserveen, nadat op 12 augustus

reeds bijna volwassen dieren gevonden waren (H. VEEN); 3 november 1948 een

bijna volwassen rups op een boomstam te Nuenen (LEMPKE). Zie ook het artikel

over de kweek van een tweede generatie te Halle in 1928 door BANDERMANN

(Ent. Anz., vol. 9, p. 404, 1929). De rupsen, die hiervan afkomstig waren, ver-

popten reeds in de tweede helft van september.

Variabiliteit. f. fenebrata Strand. Rhijnauwen (STAKMAN); Zeist, een

prachtig exemplaar van deze donkere vorm (GORTER; zie plaat 11, fig. 2); Noor-

den (LUCAS).

f. pallida Lempke. Het holotype is afgebeeld op plaat 11, fig. 1.

f. magnimacula Lempke. Eindhoven (VERHAAK).

f. demaculata Strand. Veenhuizen (WANING BoLT); Baarn (VAN DEN BERGH);

Amsterdam (BOTZEN); Oegstgeest (KAIJADOE); Schiedam (NIJSSEN).

f. nigrofasciata Kiefer, 1913, Ent. Rundschau, vol. 30, p. 32 (fasciata Kaiser,

1919, Mitt. Münchn. ent. Ges., vol. 9, p. 15). Op de bovenzijde der achtervleu-

gels een krachtig ontwikkelde donkere w-vormige middenband; ruimte tussen deze

band en de vleugelwortel eveneens verdonkerd. Wageningen (LANZ); Heemstede

(VON HERWARTH); Helmond (VISSER).

f. paupercula Stephan, 1924, Ent. Z. Frankfurt, vol. 37, p. 44. De donkere

middenband op de onderzijde der achtervleugels ontbreekt geheel of nagenoeg ge-

heel. Natuurlijk is de bovenzijde dan ook eenkleurig lichtgeel. Waarschijnlijk niet

zeldzaam. Deventer, Soest, Hollandse Rading, Amsterdam, Leidschendam, Venlo

(Zoöl. Mus.); Wiessel (SOUTENDIJK); Apeldoorn, Voorburg, Rotterdam (Leids

Mus.); Vaals (LANGOHR).

f. nanula Stephan. Aalten (Zoöl. Mus.); Eindhoven (VAN DULM).

Teratologische exemplaren. De achterrand van de rechter voor-

vleugel is in het midden naar binnen gebogen. Leeuwarden (Mus. Leeuwarden).

_ Op de beide voorvleugels is de achterrand naar binnen gebogen. Amsterdam

(HELMERS).

Clostera Samouelle

Clostera anastomosis L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 274; Cat. II, p. (110).

Aan de weinige bekende vondsten kunnen slechts twee toegevoegd worden, die

bovendien door een lange tijdsruimte van elkaar gescheiden zijn. Vrijwel zeker

ligt ons land al geheel buiten het areaal van de soort, zodat eventuele nakome-

lingen van de enkele exemplaren, die nu en dan hier binnendringen, zich niet

kunnen handhaven.

Vindplaatsen. Gdl.: Vorden, 9, juli 1901 (Mus. Rotterdam); Lbg.: Swalmen, 4,

15.VI.1950 (Br. ANTONIUS, het exemplaar is afgebeeld in Ext. Ber, vol. 14, p. 326, 1953).

112 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 (356) |

Clostera curtula L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 274; Cat. II, p. (110).

Van de waddeneilanden tot nog toe alleen bekend van Vlieland (CAMPING) en

Terschelling (LEFFEF).

De tweede generatie kan waarschijnlijk al vroeger dan de opgegeven datum

(13.VII) verschijnen, tenminste in gunstige seizoenen. Lucas kweekte namelijk

een exemplaar van deze generatie, dat reeds 2 juli uit de pop kwam, VAN DE Por

ving er een op 10.VII.1953.

Variabiliteit. f. rufescens Lempke. Leeuwarden (CAMPING); Borne

(VAN DER VELDEN); Apeldoorn (SOUTENDIJK); Amersfoort (NIEUWLAND);

Heer (Mus. Leiden). |

f. pallida nov. Grondkleur der voorvleugels grijswit, ook die der achter-

vleugels lichter dan normaal; tekening niet afwijkend. Aalten (holotype, VLuG).

[Ground colour of the fore wings greyish white; the hind wings also paler than with

normally coloured specimens; markings normal}

f. apicifasciata nov. In de donkere apicale vlek der voorvleugels in plaats |

van een rij donkere vlekjes een brede donkere band. Wageningen, ¢, 31 juli

1954 (holotype, VAN DE POL).

[In the dark apical blotch of the fore wings, instead of the row of dark points, a

broad dark band.}

Clostera anachoreta F. Van de waddeneilanden tot nog toe uitsluitend bekend

van Texel (GRAVESTEIN) en Terschelling (LEFFEF). Overigens verbreid door

vrijwel het gehele land, hoewel de vlinder lang niet overal gewoon is, vooral niet

op de drogere gronden. Lucas vindt hem in het algemeen veel zeldzamer dan

curtula, ook in het westen en ook in de polders. Dit geldt dan blijkbaar voor

het midden van Zuid-Holland, maar zeker niet voor de omgeving van Amsterdam

en het Hafdistrict ten noorden van de hoofdstad, waar curtula een zeldzaamheid

is in tegenstelling tot anachoreta.

De vroegste data voor de tweede generatie zijn nu 8.VII en 10.VII (een exem-

plaar te Volthe in 1950, KNoop, en een ander te Sint Michielsgestel, ook in 1950,

KNIPPENBERG). Op 25 september 1938 ving VAN BERK een niet meer geheel gaaf

exemplaar te Driehuis en op 14.IX.1953 ving KNoop een prachtig 4 te Volthe,

mogelijk vertegenwoordigers van een exceptionele derde generatie of anders zeer

late van de tweede.

Vindplaatsen. Fr: Terschelling, Leeuwarden, Eernewoude, Beetsterzwaag, Nije-

trijne, Dr.: Wapserveen. Ov.: Agelo, Volthe, Albergen, Vriezenveen, Almelo, Saasveld,

Raalte, Tjoene, Deventer, Steenwijk, IJselmuiden. Gdl.: Wezep, Wiessel, Bennekom, Lun-

teren, Gorssel, De Voorst, Warnsveld, Lochem, Aalten, Babberich, Herwen, Tiel, Neerijnen.

Utr.: Doorn, Pyramide, Doorn, Botshol. N.H.: Blaricum, Ankeveen, Naardermeer, Weesp,

Landsmeer, Zaandam, Purmerend, Hoorn, Assendelft, Texel, Driehuis, Santpoort, Bloemen-

daal. Z.H.: Rijswijk, Rodenrijs, Staelduin, Kapelle aan den IJsel, Krimpen aan den IJsel,

Schelluinen, Hendrik-Ido-Ambacht, Oud-Beierland, Melissant. Zl: Goes. N.B.: Tilburg,

Waalwijk, ’s-Hertogenbosch, Sint Michielsgestel, Nuenen, Eindhoven, Vessem, Someren.

Lbg.: Sevenum, Grubbenvorst, Steijl, Swalmen, Maasniel, Sittard, Stein, Sint Pieter, Geulem,

Kerkrade, Bocholtz, Lemiers, Vaals.

(357) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 313

Variabiliteit. Een zeer stabiele soort, waarvan maar zelden een afwij-

kend exemplaar opduikt.

f. bella nov. Op de bovenzijde der voorvleugels in de donkere apicale vlek

tussen de witachtige lijn en de rij kleine zwarte vlekjes een rij van opvallend hel-

dere grote geelbruine vlekken. Plaat 11, fig. 4. Amsterdam, @, 13.V.1915 (holo-

type, Zoöl. Mus.); Hendrik-Ido-Ambacht, 9, 8.V.1956 (BOGAARD).

Exemplaren met een zwakke aanduiding van enkele bruinachtige vlekken of met

twee kleine geelbruine vlekken zijn niet zeldzaam. Mogelijk zijn dit heterozy-

goten.

[On the upper side of the fore wings in the dark apical blotch between the whitish line

and the row of small black spots a row of strikingly clear large yellow-brown spots. Plate

i, fig. 4.

Specimens with a feeble indication of some brownish spots or with two little yellow-

brown spots are not rare. Possibly heterozygotes. }

Clostera pigra Hufnagel. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 275; Cat. II, p. (111).

De vroegste datum van de eerste generatie is op het ogenblik 17 april (1957,

VAN DE Por), de laatste van de tweede 2 september (1954, dezelfde). Op de

waddeneilanden slechts aangetroffen op Vlieland en Ameland.

Vindplaatsen. Fr.: Ameland, Vlieland, Olterterp, Appelscha, Oosterwolde. Gr.:

Vlagtwedde. Dr.: Peizermade, Peize, Norg, Veenhuizen, Zuidlaren, Odoornerveen, Wijster.

Ov.: Volthe, Vriezenveen, Daarle, Almelo, Deurninge, Hertmen, Saasveld, Borne, Borner-

broek, Raalte, Schalkhaar, Bathmen, Colmschate. Gdl.: Tongeren, Wiessel, Eerbeek, Arnhem,

Lunteren, Almen, Eibergen, Babberich. Utr.: Groenekan. N.H.: Halfweg, Egmond aan den

Hoef, Castricum, Bakkum, Driehuis, Heemstede. Z.H.: Noordwijk, Katwijk, Meijendel,

Vlaardingen, Goeree. N.B.: Langeweg, Wouw, Princenhage, Gassel, Tilburg, Sint Michiels-

gestel, Eindhoven, Vaarsel. Lbg.: Mook, Tegelen, Steijl, Swalmen, Horst, Sevenum, Stein,

Maastricht, Epen, Vaals.

Variabiliteit. f. purpurea Lempke. Twello (Zoöl. Mus.); Noordwijk

(Lucas).

f. obsoleta nov. Voorvleugels zeer zwak getekend; de donkere apicale vlek

ontbreekt, maar de bruine vlek, die er als regel in staat, steekt duidelijk af.

Castricum, e. 1. (holotype, WESTERNENG).

[Fore wings very feebly marked; the dark apical blotch is absent, but the brown spot

which it contains as a rule, is clearly visible. }

f. variegata nov. Voorvleugels met vier scherp afstekende lichte dwars-

lijnen. Een prachtige bonte vorm. Aerdenhout, 4, 12.V.1954 (holotype, VAN

WISSELINGH).

[Fore wings with four sharply contrasting pale transverse lines. A beautiful variegated

form.]

THAUMETOPOEIDAE

Thaumetopoea Hb.

Thaumetopoea processionea L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 276; Cat. IL, p.

(112). Sinds de publicatie in 1937 zijn slechts twee exemplaren in ons land ge-

114 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 (358) |

vangen, op ver van elkaar verwijderde plaatsen en met een tijdsverschil van zeven |

jaar, wat dus betekent, dat dit de enige exemplaren zijn, die na 1900 uit Neder- .

land bekend werden. Dat de soort werkelijk nog bij ons inheems zou zijn, lijkt me ,

dan ook weinig waarschijnlijk. Al in de goede tijd voor deze vlinder liep de

westgrens van zijn areaal dwars door ons land en deze is later blijkbaar in ooste-

lijke of zuidelijke richting terug gedrongen.

Vindplaatsen. Gdl.: Velp, vier mannetjes en drie wijfjes, zonder jaartal, maar |

natuurlijk al oude exemplaren (DE Roo VAN WESTMAES). Utr.: Amerongen, 13.VIII.1953, |

4 (BENTINCK). Lbg.: Geulem, 12.VIII.1946, & (BOTZEN).

Variabiliteit. f. clausa nov. De tweede en de derde dwarslijn op de |

bovenzijde der voorvleugels raken elkaar aan de binnenrand. Amerongen, &,

1953 (holotype, BENTINCK); Roermond, &, 1899 (Leids Mus.).

[The second and the third transverse lines on the upper side of the fore wings meet each

other at the inner margin. }

LYMANTRIIDAE

Olene Hübner

Olene fascelina L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 277; Cat. II, p. (113). Het

genitaalapparaat van deze en de volgende soort verschilt zo sterk, dat het mij

juister voorkomt hen niet als congeneriek te beschouwen. Reeds PIERCE maakte

de opmerking bij het genus Dasychira: „The two British species are so different

that they might easily belong to different genera”. (1941, The genitalia of the

British Rhopalocera and larger Moths, p. 42). Ook KOZHANTSHIKOV in zijn be-

werking van deze familie voor de Russische fauna (1950, als Orgyidae) plaatst

fascelina in een afzonderlijk genus. Zijn nomenclatuur is hier gevolgd.

Over het algemeen is de vlinder niet gewoon (behalve op sommige wadden-

eilanden), zelden worden met de moderne lampen flinke series gevangen. Hij is

nu van de volgende waddeneilanden bekend: Texel, Vlieland, Terschelling en

Ameland.

De vliegtijd kan tot begin september duren (2.IX.1954, VAN DE Por).

Vindplaatsen. Fr: Ameland (rupsen in 1946 bij duizenden, VAN MINNEN), Ter-

schelling (in 1956 zowel mannetjes als wijfjes gewoon op licht, LEFFEF), Vlieland

(CAMPING, vrij gewoon als rups), Fochtelo, Blesdijke. Gr.: Groningen, Haren, Vlagtwedde.

Dr.: Peizerveen, Peize, Steenbergen, Zuidlaren, Hooghalen, Dwingelo. Ov.: Volthe, Vriezen-

veen, Hoge Heksel, Rijssen, Vollenhove. Gdl.: Garderen, Vierhouten, Tongeren, Gortel,

Vaassen, Assel, Uchelen, Terlet, Arnhem, Wolfheze, Lunteren, Kootwijk, Gorssel, Almen,

Eibergen, Aalten. Utr.: Zeist, Soestduinen. N.H.: Huizen, Camperduin, Egmond aan Zee,

Egmond aan den Hoef, Castricum, Heemskerk, Velzen. Z.H.: Katwijk, Meijendel, Loos-

duinen, Staelduin, Melissant, Goeree. N.B.: Ossendrecht, Bergen op Zoom, Ginneken, Waal-

wijk, Lierop, Mill, Eindhoven, Helmond, Deurne. Lbg.: Blerick, Tegelen, Swalmen, Sevenum,

Vlodrop, Sittard, Stein, Geulem.

Variabiliteit. f. wnicolor Schultz. De vorm met ongetekende lichtgrijze

voorvleugels moet wel heel zeldzaam zijn. Ik heb alleen enkele nog zwak geteken-

de overgangsexemplaren gezien. Behalve de reeds gemelde één van Odoornerveen

(S. R. DIJKSTRA).

(359) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 115

f. laricis Schille. Exemplaren met duidelijk verkorte dwarslijnen op de voor-

vleugels zijn evenmin gewoon. Holten, Amerongen (Zoöl. Mus.).

f. callunae Peets. De vorm met scherp afstekende zwarte dwarslijnen, die even-

wel niet beide geheel de binnenrand bereiken. Odoornerveen (S. R. DIJKSTRA);

Wiessel (Zoöl. Mus.); Huizen (VAN DER MEULEN).

f. nigro-perstrigata Kiefer, 1941, Ent. Z. Frankfurt, vol. 51, p. 141. Voor-

vleugels met geheel tot de binnenrand doorlopende zwarte dwarslijnen. Schoon-

oord, Plasmolen (Zoöl. Mus.).

f. tristrigata nov. Voorvleugels met volledige submarginale lijn, niet slechts

enkele vlekken als een aanduiding ervan. Huizen, &, 21.VI.1941 (holotype,

CARON; VAN DER MEULEN).

[Fore wings with complete submarginal line, instead of a few spots as an indication of

it. }

f. medicaginis Hb. Exemplaren met verdonkerde grondkleur blijven zeldzaam.

Vlagtwedde (BOUWSEMA).

Dasychira Stephens

Dasychira pudibunda L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 278; Cat. II, p. (114).

Van de waddeneilanden vreemd genoeg tot nog toe uitsluitend bekend van Texel

(VAN WISSELINGH).

De vliegtijd kan tot begin juli duren en wordt nu 2.IV—5.VII. Zoals bekend

is komen gekweekte vlinders, zelfs al worden de poppen koel gehouden, vaak

zeer vroeg uit. Ook in de vrije natuur kunnen de dieren soms te snel op abnormaal

gunstige omstandigheden reageren, zoals bleek uit de vondst van een levend ©

bij zeer zacht weer op 26 december 1947 in een bos bij Amerongen (BENTINCK).

Variabiliteit. De vlinder is zeer variabel, maar zo lang we niet veel

meer weten over de genetica van de verschillende vormen, zal het niet mogelijk

zijn een analyse te geven, die geheel voldoet. Onder de donkere dieren, alle tot

nog toe samengevat als f. concolor, schuilen verschillende vormen, die duidelijk

uit elkaar te houden zijn en die stellig genetisch van elkaar verschillen. Mogelijk

behoren ze bijna alle tot één grote groep, waarbij dan weer modificerende factoren

voor een verschillend uiterlijk zorgen. Een feit is in elk geval, dat vrijwel vanaf

het eerste verschijnen van de donkere ,,concolors” in ons land de verschillende

varianten ervan aanwezig waren, zoals blijkt uit het materiaal in de collecties.

De volledige tekening van de voorvleugels bestaat behalve uit de discale vlek uit

vier dwarslijnen, de basale lijn, de ante- en de postdiscale dwarslijn en de sub-

marginale lijn, maar de eerste en de laatste ontbreken nog al eens, zodat dan

slechts de beide dwarslijnen overblijven, die het middenveld begrenzen.

f. 4 fasciata nov. Het middenveld van de voorvleugels geheel verdonkerd,

maar het wortelveld en het achterrandsveld bezitten de typische lichte kleur. Plaat

12, fig. 3. Zeker geen gewone vorm. Beetsterzwaag (G. DIJKSTRA); Apeldoorn

(Zoöl. Mus.); Zeist (BROUWER); Hilversum (CARON); Bergen op Zoom (Leids

Mus.); Nuenen (NEIJTS).

Holotype: & van Apeldoorn, 21.V.1953 in collectie Zoöl. Mus.

116 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 (360) I

[The central area of the fore wings completely darkened, the basal area and the outer |

area remain of the normal pale colour. Plate 12, fig. 3.]

ruimte tussen submarginale lijn en achterrand; het wortelveld en een smalle ruimte |

tussen middenveld en submarginale lijn scherp afstekend en van de typische licht- |

grijze kleur. Achtervleugels in de regel ook iets donkerder dan bij typische exem-

plaren. Plaat 12, fig. 5. Tot nog toe geen gewone vorm, maar vermoedelijk wel op

de meeste vindplaatsen onder de soort aan te treffen. Olterterp (CAMPING); Put-

ten, Elspeet, Wiessel, Soest, Baarn (Zoöl. Mus.); Groenekan (Leids Mus.);

Heemskerk (BANK); Nuenen (VERHAAK).

Holotype: 4 van Wiessel, 2.VI.1957, in collectie Zoöl. Mus.

[Not only the central area of the fore wings is of a uniform dark colour, but also the

space between submarginal line and fringes is of that colour; the basal area and a narrow

space between central area and submarginal line remain of the typical pale colour and

strongly contrast. Hind wings as a rule also somewhat darkened. Plate 12, fig. 5.]

f. 2 obscura nov. De normale lichte grondkleur van de voorvleugels dicht

bestoven met donkergrijze (soms iets bruin getinte) schubben, de twee middelste

dwarslijnen in elk geval duidelijk zichtbaar. Plaat 12, fig. 4. Vaak beschouwd als

het © van f. concolor, maar dit is stellig niet juist. Afgezien van het bezit van de

dwarslijnen zijn deze wijfjes altijd lichter dan de echte concolor, die effen donkere

vleugels heeft. Waarschijnlijk wel de meest voorkomende donkere wijfjesvorm en

stellig overal onder de soort aan te treffen.

Holotype: & van Elspeet, 1.VI.1926 in collectie Zoöl. Mus.

[The normal pale ground colour of the fore wings densely powdered with dark grey

scales (sometimes slightly tinted with brown), the two central transverse lines at any

rate clearly visible. The commonest dark female form, often considered as the female of

f. concolor, but this is not correct. Plate 12, fig. 4.]

f. 9 brunnescens nov. Voorvleugels eenkleurig licht bruingrijs met hoogstens

flauwe sporen van dwarslijnen. Deze vorm behoort zonder twijfel al tot de con-

color-groep, te herkennen aan de effen grondkleur. Plaat 12, fig. 6. Apeldoorn

(zonder datum, holotype, LEFFEF).

[Fore wings of a uniform pale brown-grey with at the utmost only feeble traces of the

transverse lines. Plate 12, fig. 6.}

f. basigrisea nov. Voorvleugels zwartgrijs (iets lichter dan bij de typische

concolor), het wortelveld lichter grijs, duidelijk afstekend, soms flauwe sporen

van dwarslijnen en van cen lichtere golflijn. Achtervleugels donkerder dan bij de

typische vorm, maar meest lichter dan bij f. concolor. Een gewone vorm onder de

donkere mannetjes. Plaat 12, fig. 7. Er komen (maar veel zeldzamer) donkere

wijfjes voor met lichtere kleur in het wortel- en het achterrandsveld en duide-

lijke dwarslijnen. Brunssum (Zoöl. Mus.), Apeldoorn, 1955 (LEFFEF). Mogelijk

behoren deze genetisch tot dezelfde vorm. Het zijn eigenlijk vrij bonte concolors,

die in elk geval voorlopig het beste bij deze vorm onder gebracht kunnen wor-

den. Plaat 12, fig. 8.

Holotype: 4 van Apeldoorn, 2.VI.1955 in collectie LEFFEF.

(361) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 16107

[Fore wings black-grey (a little paler than with the typical concolor), the basal area paler,

grey, clearly contrasting. Sometimes there are feeble traces of transverse lines and of a

paler submarginal line. Hind wings darker than with the typical form, but as a rule paler

than with f. concolor. A common form among the dark males. Plate 12, fig. 7.

| Much rarer are females with paler basal area, a paler submarginal line and distinct trans-

verse lines. They represent a variegated concolor form. They possibly belong genetically to

the males of f. basigrisea. I leave them here at any rate till more is known about them.

ere vorm bij het &, maar bij het © veel zeldzamer. Men krijgt wel sterk de

indruk, dat al deze donkere vormen min of meer geslacht-gekoppeld zijn.

| Vrijwel zeker overal in ons land onder de soort voorkomend. Ook van de wijf-

jes ken ik al zoveel vindplaatsen, dat een opsomming daarvan achterwege kan

blijven.

| Na de eerste vangst in 1925 heeft f. concolor, vergezeld van de hiervoor be-

Shandelde donkere vormen, zich met een haast ongelooflijke snelheid over het ge-

hele Nederlandse areaal verbreid. Alleen uit Groningen en Zeeland ken ik nog

geen donkere dieren, maar dat komt stellig uitsluitend, doordat ik nog geen enkel

exemplaar van de soort uit deze provincies zag. In Noord-Drente komt de vorm

in elk geval voor. Of de echte concolor al ergens de overheersende vorm is, weet

ik niet. Voor de omgeving van Apeldoorn schat LEFFEF, dat een vijfde tot de

pische dieren hoort, een vijfde tot concolor en de rest tot verschillende min of

meer verdonkerde vormen.

Merkwaardig is, dat de vorm ook in Engeland voorkomt, maar daar lang niet

zo opvallend toeneemt als hier gebeurd is. In de talrijke publicaties, die in dat

land de laatste tijd over melanistische vlindervormen verschenen zijn, wordt con-

color niet of nauwelijks genoemd.

f. fusca Lempke, 1937, Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 278. Zeer eenkleurige

donkere dieren met een duidelijk bruine tint in plaats van grijszwart. De vorm

schijnt bij de wijfjes wat meer voor te komen dan bij de mannetjes. Alle wijfjes,

die ik ervan gezien heb, hadden geen of slechts zwakke sporen van de dwarslijnen

op de voorvleugels. Nieuwe vindplaatsen: Lonneker, Vasse, Amsterdam (v. D.

MEULEN); Volthe, Saasveld (KNoop); Apeldoorn, Aalten, Soest (Zoöl. Mus.);

Nijmegen, 9, e. 1, 1925 (een van de eerste donkere Nederlandse exemplaren !

VAN WISSELINGH, daarna ook een &); Zeist (GORTER); Schoonhoven (BROU-

WER); Ulvenhout (Mus. Rotterdam).

f. juglandis Hübner, [1800— 1803}. Exemplaren met zwaar getekende dwars-

lijnen en forse middencelvlek op de voorvleugels zijn bij de mannetjes zeldzaam,

bij de wijfjes toch ook verre van gewoon. Olterterp (CAMPING); Putten, Elspeet,

Arnhem, Doorn (hierbij ook twee mannetjes, Zoöl. Mus.); Helmond (KNIPPEN-

BERG).

f. unilineata Lempke, 1937, 1. c. Op de bovenzijde der voorvleugels is alleen

de antemediane lijn aanwezig. In hoofdzaak een vorm van het ©. Keppel, Baarn

(Zoöl. Mus.); Sint Michielsgestel (BEMBOOM); Tegelen (OTTENHEIJM); Vijlen,

g en 2 (DELNOYE).

118 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 (362) |

[The description I gave of this form in 1937 is not quite clear. On the upper side of —

the fore wings only the antemedian line is present. With the female much more than with |

the male. } i

f. omicron nov. Op de bovenzijde der voorvleugels bereiken de ante- en de |

postmediane lijn niet de voorrand; de eerste loopt normaal recht, de laatste daar- |

entegen is gebogen en raakt de antemediane lijn zowel aan de binnenrand als aan |

de top van deze lijn. Daardoor ontstaat een figuur, die enigszins aan een letter o |

doet denken. Baarn, &, 22.V.1919, Elspeter Bos, ,@, 25.V.1926 (holotype}lj

(beide in Zoöl. Mus.). |

[The antemedian and the postmedian lines on the upper side of the fore wings do not |

reach the costa; the former is straight, the latter on the contrary is bent and touches the |

antemedian line at the inner margin and at the upper end of that line. In this way a figure

results which resembles somewhat an o.} |

f. juncta nov. De antemediaanlijn loopt van de voorrand der voorvleugels |

schuin binnenwaarts en raakt de basaallijn aan de binnenrand. Olterterp, enkele È

wijfjes uit dezelfde eikweek, vermoedelijk dus een erfelijke vorm (CAMPING).

Holotype: een 9 van 6.V.1954 in collectie CAMPING.

[The antemedian line on the upper side of the fore wings runs obliquely to the inner |

margin, touching the basal line there.

Several females from the same brood at hand, so that the form is possibly hereditary. } |

Bij een © van Hoogeveen lopen de lijnen op de rechter voorvleugel normaal, |

maar op de linker voorvleugel is de postmediane lijn in het midden met een wijde |

knik binnenwaarts gebogen (HELMERS). |

Genetica. Volgens de kweekproeven van RIJKOORT staat onomstotelijk vast, |

dat de donkere f. concolor dominant is ten opzichte van de typische lichte vorm

(Ent. Ber, vol. 15, p. 473—475, 1955). Gezien de snelle uitbreiding van deze

vorm was een ander resultaat nauwelijks te verwachten. Men moet er echter wel |

aan denken, dat de naam concolor door RIJKOORT niet in de scherp gedefinieerde

betekenis is gebruikt als in dit supplement, maar een verzamelnaam is voor alle |

donkere vormen. Hoe deze zich onderling genetisch verhouden is niet bekend.

Evenmin weten we iets van de erfelijkheid der andere pudibunda-vormen, noch

over de factoren, die de verschillende kleurvormen der rupsen doen ontstaan. |

Orgyia Ochsenheimer

Orgyia recens Hübner (gonostigma auct. nec Scopoli 1763). Tydschr. Entom.,

vol. 80, p. 278; Cat. II, p. (114). (Zie voor de specifieke nomenclatuur van de

soort Ent. Ber., vol. 13, p. 53—54, 1950). Stellig wel een vrij lokale soort, die

hoofdzakelijk in bosachtige streken op zandgronden thuis hoort. In het Haf-

district en het Fluviatiele District is de vlinder slechts van enkele vindplaatsen

bekend, die dan meest nog aan de grens van de zandgronden liggen.

Bij kweken blijkt een zeer klein percentage van de rupsen ook onder volkomen

natuurlijke omstandigheden snel door te groeien en nog hetzelfde jaar de vlinder

te leveren. HARDONK kweekte in 1936 een eilegsel uit Colmschate op. Reeds op

17 augustus van dat jaar verscheen de eerste vlinder, gevolgd door twee andere op

(363) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 119

15 oktober. In 1939 kweekte ik een legsel van dezelfde vindplaats op, waarbij alle

rupsen buiten ingebonden waren op wilg. Op 15.IX vond ik in de zak drie uit-

\gekomen wijfjes, terwijl alle andere rupsen (ongeveer 50 stuks) nog klein waren

en later ook alle gingen overwinteren. In 1946 vond VON HERWARTH te Rhenen

leen rups op Salix, die al op 30 augustus een © leverde. Een poging om hiermee

mannetjes aan te lokken had geen succes. In 1954 kweekte LEFFEF rupsen, waar-

ivan één doorgroeide en op 7 oktober een & leverde.

| Vindplaatsen. Fr: Siegerswoude (bij Bakkeveen), Nijetrijne. Dr.: Bunnerveen,

Wateren. Ov.: Reutum, Albergen, Vriezenveen, Almelo, Tusveld, Delden, Hulzen. Gdl.:

Korenburgerveen, Aalten. Utr.: De Klomp, Rhenen, Amerongen, Soest, Nederhorstdenberg.

IN.H.: Kortenhoef, Muiden. ZiH.: Den Haag, Goeree. N.B.: Oisterwijk, Uden, Mill,

Nuenen, Helmond. Lbg.: Geulem, Epen.

Variabiliteit. f. nigrescens nov. Grondkleur van voor- en achtervleugels

eenkleurig zwartbruin. Hierop zijn alleen zichtbaar: de witte apicale vlek, een

kleine bruine vlek ervoor en de witte vlek bij de binnenrand. Plaat 13, fig. 3. In

een ab ovo kweek van NEIJTS, afkomstig van Eindhoven, verscheen 12.VII.1946

een 4 van deze geheel nieuwe melanistische vorm (holotype, in collectie-VER-

AAK).

| Van een legsel, dat weer van deze kweek afstamde, kreeg ik een aantal eieren.

Alle daaruit gekweekte exemplaren waren normaal op het laatste na, een zeer

donker ©. Mogelijk behoorde dit genetisch bij het donkere &, maar ik had toen

geen ander levend materiaal van de kweek meer ter beschikking om te trachten

‚dit misschien door het kweken van nog één of twee generaties te weten te komen.

[Ground colour of fore and hind wings of a uniform blackish brown. Only the following

markings are visible: the white apical spot of the fore wings, a small brown spot before it,

and the white spot near the inner margin. One & bred from the egg in 1946. Plate 13,

fie 3.}

f. fusca nov. Grondkleur van de voorvleugels donkerbruin (maar iets lich-

ter dan de achtervleugels), de normale tekening nog zichtbaar. Plaat 13, fig. 1.

Genetisch hoogstwaarschijnlijk niet identiek met de vorige vorm, al is ook deze

belangrijk donkerder dan de typische. Diepenveen, &, 9.VII.1940 (holotype,

LUCASSEN), Goeree (HUISMAN).

[Ground colour of the fore wings dark brown (but somewhat paler than the hind

wings), the normal markings still visible. Considerably darker than the typical form, but

very probably genetically different from the preceding one. Plate 13, fig. 1.]

f. delineata nov. Op de bovenzijde der voorvleugels ontbreken de twee don-

kere lijnen, die het middenveld begrenzen, waardoor deze vleugels veel een-

kleuriger geworden zijn. Breda, 4, 11.VII.1904 (holotype, Zoöl. Mus.).

[The two dark lines, which border the central area on the upper side of the fore wings

are absent, so that these wings have become much more unicolorous. }

Orgyia antiqua L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 279; Cat. II, p. (115). Hoe-

wel de vlinder ongetwijfeld door vrijwel het gehele land voorkomt, heb ik toch

wel de indruk, dat hij minder gewoon is dan een twintig jaar geleden. Was het

120 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 (364) |

vroeger niets biezonders de mannetjes in Amsterdam rond te zien vliegen, vooral

in de nazomer, de laatste jaren ontbreken ze vrijwel volkomen. Ook in Twente |

vindt KNoop de vlinder duidelijk achteruit gegaan.

De soort is nog niet op de waddeneilanden waargenomen.

De vliegtijd vormt een interessant probleem. Er komen dieren voor met een

snelle ontwikkeling, die twee generaties per jaar leveren en daarnaast exemplaren |

met een veel tragere ontwikkeling, die het slechts tot één generatie kunnen bren- |

gen. Beide kunnen in hetzelfde legsel voorkomen, zodat we hier weer vrij zeker |

met een verschil in genetische aanleg te doen hebben.

Na 1937 werden mi de volgende kweekresultaten meegedeeld. In 1939 had

TOLMAN een kweek uit overwinterde eieren. Hiervan verpopte de laatste rups op |

13 september en kwam de laatste vlinder op 23.IX uit. Op 22 september 1940 |

vond Knoop een legsel te Almelo, waarop nog het levende © zat. De eerste |

rupsjes hiervan kwamen 4 juni 1941 uit, de laatste pas eind juni. De vlinders |

verschenen tussen 9 juli en 23 augustus. Op 13 juli waren er al eieren afkomstig |

van een & en 2 van deze kweek. Een deel van dit legsel (79 stuks in totaal) |

kwam van 27 tot 30 juli uit, het grootste deel der eieren overwinterde echter. Van |

de 57 poppen, die deze kweek opleverde, bleken er 40 mannetjes te zijn en 11 |

wijfjes. De vlinders kwamen tussen 26 september en 11 oktober uit. |

Twee andere wijfjes van de oorspronkelijke kweek legden 3 en 4 augustus |

eieren. Ook hiervan kwam slechts een gedeelte uit in de laatste week van augus-

tus. Uit de poppen, die deze kweken opleverden, verschenen tussen 12 en 15 de-

cember vier wijfjes (buiten bewaard !). Bij contrôle in april 1942 bleken alle

andere poppen dode maar goed ontwikkelde mannetjes en wijfjes te bevatten.

Van geen enkel der vele andere legsels, die tussen 13 juli en 4 augustus 1941

geproduceerd werden (en die alle dus afkomstig waren van de oorspronkelijke

eerste kweek) verscheen dat jaar ook maar één enkel rupsje.

In 1945 vond RiJK drie rupsen op 16 mei op Vuurdoorn te Meerssen. Het

eerste @ hiervan verscheen op 4 juni, het eerste 4 op 7.VI. Op 8 en 9.VI legde |

het © eieren, die 23.VI uitkwamen. De meeste rupsen waren al op 5 augustus |

ingesponnen, enkele laatkomers pas op 22.VIII. De vlinders verschenen tussen

6 augustus en 5 september. Deze kweek leverde dus een volledige tweede genera-

tie op.

Eveneens in 1945 vond Lucas in september eieren te Leiden. Deze kwamen half |

juni 1946 uit, terwijl de vlinders in augustus verschenen. Van een ander over-

winterd legsel verpopten de rupsen pas eind augustus.

In 1946 vond voN HERWARTH begin mei een legsel te Heemstede. Van de

tweede helft van mei tot de tweede helft van juni kwamen enkele eieren uit, be-

gin juli verschenen de eerste vlinders, de rest van de rupsen kreeg daarna de

vrijheid.

De ontwikkeling blijkt dus zeer onregelmatig te verlopen. In de herfst rondvlie-

gende vlinders kunnen even goed uit laat ontwikkelde overwinterde eieren af-

komstig zijn als afstammelingen van vroeg uitgekomen dieren van hetzelfde jaar

zijn. Niet alleen bij kweken, maar ook in de vrije natuur komen zeer late rupsen

voor. Als ze nog volwassen worden, dan gaat de pop als regel in de winter te

gronde. Toch slaagt een enkele er wel in het koude jaargetijde goed door te

komen, zoals blijkt uit de vangst van een & op 20 maart 1945 te Uden door Br.

[IJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 PLAAT 3

Foto Mus. Leiden

Fig. 1—5: Harpyia bicuspis Bkh. 1. &, Zeist, 3.VII.1957; 2. &, f. cinereofasciata nov.

(holotype), Zeist, 8.VII.1956; 3. 4, Zeist, 14.VIII.1953; 4. &, f. divisa nov. (holotype),

Wessel, 24.VI.1955; 5. &, f. flavosignata nov. en verbrede donkere tekening, Wiessel,

130.VI.1958. Fig. 6—8: Harpyia furcula Cl. 6. ®, f. simplex nov. (holotype), Waalwijk,

[4.VII.1902; 7. 2, Numansdorp, 5.VI.1905; 8. &, f. aureonigra Kennard, Epen, 5.VIII.1958.

Fig. 9—13: Harpyia bifida Brahm. 9. 9, Lochem, 23.VI.1897; 10. 2, f. integra Stephens,

‘Apeldoorn, 13. VI. 1898; 11. 4, f. suffusa nov. (holotype), Twello, 21.VII.1939; 12. 9,

if. angustefasciata nov. (holotype), Deventer, 20.VI.1902; 13. 9, f. simplex nov. (holotype),

Bergen op Zoom, 6.V.1909.

B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 PLAAT 4 nl

Foto Mus. Leiden

Fig. 1 en 2: Stauropus fagi L. 1. &, Zeist, 13.VII.1952; 2. &, f. nigrescens nov. (holotype),

Sint Odiliënberg, 28.VII.1956. Fig. 3 en 5: Cerura vinula vinula L. 3. &, Runmarö (Zwe-

den), e. 1, 1916; 5. ®, idem; Fig. 4 en 6: Cerura vinula minax Hb. 4. 3, Amsterdam,

30.V.1900; 6. ®, Haarlem, 1891.

B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 PLAAT 5

Foto Mus. Leiden

ig. 1—4: Hoplitis milhauseri F. 1. &, f. pallida nov. (holotype), Arnhem, 25.VI.1873,

.1.; 2. &, f. marginata nov. (holotype), Zeist, 17.VIII.1953; 3. &, f. suffusa nov. (holo-

type), Apeldoorn, 29.V.1954; 4. ®, f. variegata nov. (holotype), Twello, 26.V1.1937.

B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera

(©)

©)

aa)

©)

‘SS6L'ITA:07 ‘vroopjedy ‘5429521810 ‘3 ‘2 ‘6 :OSOTIIA TZ ‘voujems ‘(adAjoyoy) ‘Aou

suorsoigiu ‘3 “9 ‘8 ‘ISGUIIA ‘uzoopjody ‘(adAjojoy) ‘Aou pasts FSP °L SCCOTIIA'9L ISIOOA aq “ACU DISLATOLPIU ‘3

‘9 ‘9 !LE6T'IIA 6€ ‘UMNEV ‘(adjojoy) ‘aou raszıdorpaw ‘3 È 2

°C SZE6TIA'S ‘uzoopjedy ‘(adAjojoy) ‘Aou zur FP ‘E

‘OC6T ILA ‘04191504 “o -€ C66. ITA LT TP9H ‘5 © ‘ESGT'IIA 9 ‘urooppody ‘9 ‘1 ‘I vusonb viuowksg :6—T ‘314

U9PIOT ‘Sn 0104

Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera

B. J. LEMPKE:

PLAAT 7

1959

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL.

"SS6T IA ET reypswjoy “Tadsq rn ‘3 "2 CL *LS6TIA9I

PJNIPU IL FP ‘9 :PS6LIA'S Jassar A ‘jadsq VIN IV ULM

€

PSSIM ‘Jodsq

‘PG IGSGLIA ET ‘AEYISW[OD) TPIIM

-EUDS PIPIUAIUI ‘I “2 ‘p !ZS6L IA II ‘UaW]ems 'AOU SUIISIATIU 7 °2 “è ‘ESGUIA 07 ‘SERA ‘(adAq

‘I ‘JTS = vavuopop viuowlig LT "SI

-0Joy) ‘Aou suassaudıu FP "7 !LS6LIA Pdday -FvoH ‘9

uaplay (SON 004

Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera

B. J. LEMPKE:

PLAAT 8

1959

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL.

LYGT A CI "woxy>uusg “SSO[D Paruasıp “J ~P 8 “LSOT AST 07 “(eaayoyoy) "AOÛ 52952970 Fy L

STOOL AI FC ‘SZ “(adAjyojoy) ‘AOU 40/0229 ‘} ‘9 ‘9 SOC6L A'S OPML ‘Paure N vrvıspfigw FD

°C ‘LOO ATE 'SIEEA ‘© ‘p SLSOV AGL Med SToquniD PAU] FS ‘€ :OP6T AG ‘WUNSIIANH

zus] vivuSisiggo “3 ‘9 ‘ZT ‘TS6T AT WIooppdy ‘9 ‘I ‘TouqnH 2240099 PIUOUKA :6—1 ‘ST

U9PI9T 'snW 0304

Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera

B. J. LEMPKE:

PLAAT 9

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

"SCOT IIIA'6 ‘uadq ‘(ad

-0Joy) “Aou 24H95q0 ‘3 “è ‘6 PSO ILA 0€ ‘Uodd ‘(adQgog[e) ‘aou 2479590 ‘5 ‘9 ‘8 LSOTIIIA 9 WIooppdy ‘(ad

-ojou) vwudrsop “J ‘SL ‘IEGTIIA IS OPML ‘(odAjoçoy) “sou vyvoidvadiu ‘3 © 9 ‘9 ©] 9 ‘SIGT AI ST ‘UNNI

‘8 CT "2 ‘SEGT TIE 82 wnsIaAJIH SP y ‘I 20252 VIUOPOION :6—Y ‘SIT 'SSGUIITA ST ‘uadg ‘suÂkepog 42974 FP ‘€

YSGT'IA'6 moyuapıay “MH s#2s#/40d FP ‘ZT :916L AY Vound 5 TI "I S#7#/POUW0AP PIUOPOION EI ‘SU

U9SPIOT ‘Sn 009

Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera

B. J. LEMPKE :

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 PLAAT 10 |

Foto Mus. Leiden |

Fig. 1—2: Notodonta phoebe Siebert. 1. &, Zeist, 29.VIII.1958; 2. &, f. lemur Frings, |

Zeist, 11.VIII.1953. Fig. 3—5: Peridea anceps Goeze. 3. 4, Twello, 24.V.1947; 4. &, f.

fusca Cockayne, Apeldoorn, 22.V.1951; 5. 4, f. nigrescens nov. (holotype), Aerdenhout,

19.V.1952.

B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera

PLAAT 11

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

‘SS6T'IIA LT Pad 24 USM

PAŸIU ‘I CPL SPT ‘> “CT6L AI TC “Yond ‘ouqnH purf {vis FP ‘9 *TOGT' AG ‘eparg ‘(adAjojoy) "AOU pws

OUDER AOT KC vuisndva x{401d0gdoT :L—S ‘Sig vd ‘a ‘SIGI ACI Wepiojsuy ‘(adAyojoy) ‘Aou 77729

> ‘è ‘E ‘Cy6TIIA GT POYUNON “2 ‘°C ‘A viasoggpup v491S0]D ‘YE "III ‘OCGT AS ‘ISI2Z PUERS PPG

-auat 5 LT 19 FOGLIA GT VoURIT ‘(adAjopoy) ayduaT 27/1174 F&L TI vwgdasng vaajpgd :T-1 Sd

uUspI9T | snw 0104

Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera

B. J. LEMPKE:

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 PLAAT 12

Foto Mus. Leiden

Fig. 1—10: Dasychira pudibunda L. 1. 3, Apeldoorn, 11.V.1952; 2. @, Putten, 24.IV.1925,

e. 1; 3. &, f. fasciata nov. (holotype), Apeldoorn, 21.V.1953; 4. 2, f. obscura nov. (holo- «|

type), Elspeet, 1.VI.1926; 5. &, f. mixta nov. (holotype), Wiessel, 2.VI.1957; 6. ®, f.

brunnescens nov. (holotype), Apeldoorn; 7. 4, f. basigrisea nov. (holotype), Apeldoorn,

2.VI.1955; 8. ®, f. basigrisea nov., Apeldoorn, 4.V.1955, e. 1.; 9. 4, f. concolor Staudinger,

Wiessel, 2.VI.1957; 10. ®, f. concolor Staudinger, Apeldoorn, 14.V.1952.

B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 PLAAT 13

Foto Mus. Leiden

Fig. 1—3: Orgyia recens Hübner. 1. &, f. fusca nov. (holotype), Diepenveen, 9.VII.1940; 2.

4, Hilversum, 28.VI.1905; 3. &, f. nigrescens nov. (holotype), Eindhoven, 12.VII.1946.

Fig. 4—7: Lymantria monacha L. 4. 2, f. dorsomaculata Lempke, Putten, 25.VII.1918;

5. 9, f. oethiops de Selys, Putten, 14.VIII.1919, e. 1; 6. 2, f. albibasa Lempke, Wiessel,

9.VIII.1955; 7. 2, f. atra von Linstow, Hilversum, 21.VI.1942.

B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 PLAAT 14

Foto Mus. Leiden

Fig. 1—8: Lymantria monacha L. 1. &, Ruurlo, 25.VII.1880; 2. &, f. mediofasciata Lempke, |

Nijmegen, 15.VII.1921; 3. &, f. mixta Lempke, Apeldoorn, 29.VII.1955; 4. &, f. fasciata |

Hannemann, Twello, 15.VII.1931; 5. 4, f. intermedia Lempke, Wiessel, 4.1X.1954; 6. 4, |

f. transiens Thierry Mieg, De Steeg, juli 1889; 7. &, f. nigra Freyer, Wiessel, 2.VIII.1955;

8. 4, f. eremita Hübner, Putten, zonder datum.

B. J. LEMPKE : Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera

(365) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 121

| ANTONIUS, terwijl Lucas 23 april 1949 te Leiden een & zag vliegen.

Een zeer late waarneming was de vangst van een 4 te Soest op 13 november

1939 door TOLMAN. (Knoop kweekte enige malen rupsen op, die begin sep-

tember buiten klein gevonden waren. De mannetjes daarvan waren bijna nooit

meer in staat hun vleugels behoorlijk te ontwikkelen). Resumerend kunnen we

dus vaststellen, dat de vliegtijd kan duren van begin juni tot begin november met

aan beide zijden exceptionele afwijkingen. Opvallend is de vangst van een & op

licht te Apeldoorn op 9 september 1957 (LEFFEF).

Variabiliteit. f. dilutior Schultz, 1910, Ent. Z. Stuttgart, vol. 24, p.

35. Voorvleugels veel lichter dan bij de typische vorm, geelachtig bruin. Eind-

hoven, 1953 (VAN DULM).

f. bicolor nov. Voorvleugels van de wortel tot de tweede dwarslijn licht-

bruin, van de tweede dwarslijn tot de achterrand zeer donkerbruin, de beide kleu-

ren scherp tegen elkaar afstekend. Weesp, 4, 28.VIII.1955 (holotype, VAN

WIL)

[Fore wings from the base to the second transverse line pale brown, from this line to

the outer margin very dark brown, the two colours sharply contrasting. }

f. infernalis Rebel, 1910, Berge’s Schmetterl.buch, 9e druk, p. 114. Grondkleur

van de vleugels zeer donker, zwartbruin. Zie BARRETT, Brit. Lep., vol. 2, pl. 83,

fig. 2 a (1895). Zeldzame vorm. Zeist (VAN ZELM); Eindhoven (VAN DULM);

Deurne (NIEs).

f. approximata nov. De twee dwarslijnen op de bovenzijde der voorvleugels

staan dicht bij elkaar. Putten, 4, 10.VIII.1914 (holotype, Zoöl. Mus.).

[The two transverse lines on the upper side of the fore wings are close together. }

f. delineata nov. De twee dwarslijnen op de bovenzijde der voorvleugels

ontbreken geheel. Nunspeet, Amsterdam, Breda, Venlo (Zool. Mus.).

Holotype: ¢ van Breda, 4.XI.1907, in collectie Zoöl. Mus.

[The two transverse lines on the upper side of the fore wings fail completely. ]

(De dwarslijnen variëren overigens zeer in duidelijkheid. Vooral bij lichter ge-

tinte exemplaren zijn ze soms zeer scherp. Maar deze zijn door alle mogelijke

overgangen met de minder scherp getekende verbonden).

f. ovomaculata Schneider, 1950, Polskie Pismo Entom., vol. 19, p. 252. De

witte vlek bij de binnenrandshoek der voorvleugels langwerpig, dus in de lengte

uitgerekt. Epen (VAN WISSELINGH).

Dwerg. Holset, & (VAN WISSELINGH).

Pathologisch exemplaar. Een &, dat mogelijk tot deze categorie behoort, heeft

de voorvleugels van de normale grondkleur, terwijl de achtervleugels veel lichter

zijn. Venlo (Zoöl. Mus.).

Orgyia ericae Germar. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 279; Cat. II, p. (115).

Vanzelfsprekend wordt deze soort steeds zeldzamer door de sterke vermindering

van zijn biotoop, hoewel hij op de geschikte terreinen in het oosten van het land

nog altijd te vinden is.

122 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 (366)

Vindplaatsen. Dr.: Ballo, Wijster, Lheeër Zand, Dwingelo (hier de rupsen in 1940 |

talrijk op de heide, PIET). Ov.: Bergvennen bij Denekamp, rupsen begin juli 1946 talrijk |

(CAMPING), Tilligte. Gdl.: Kootwijkerveen, Assel, Empe, Arnhem, Wooldse Veen. Utr.: |

De Bilt (oud materiaal in collectie KALLENBACH). N.B.: Sint Anthonis, Deurne.

Variabiliteit. f. 4 unicolor nov. Voorvleugels eenkleurig bruin. Dwin- |

gelo (holotype, van Tuijr); Arnhem, 1940 (JONKER).

[Fore wings unicolorous brown.)

Laelia Stephens

Laelia coenosa Hb. Tijdschr. Entom., vol. 95, p. 274; Cat. XI, p. (885). De |

soort blijft uiterst zeldzaam in ons land. Sinds 1953 is geen enkel exemplaar meer

waargenomen. Uitsluitend bekend uit het oosten van Noord-Brabant en midden |

Limburg. Bekende vliegtijd: 17.VII—22. VIII.

Vindplaatsen. NB: Deurne, in 1953 tien rupsen op 26 juni en tien mannetjes |

op licht van 17 tot 21 juli (Nies); Dorplein bij Budel, rupsen in 1953 in aantal (WILCKE). |

Arctornis Germar

Arctornis I-nigrum Müller. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 280; Cat. IL p.

(116). Ook deze soort blijft zeldzaam. Sinds 1937 is hij alleen in de Achterhoek

en in het uiterste zuiden van Limburg aangetroffen. In het eerstgenoemde ge-

bied heeft hij zich in elk geval enige tijd kunnen handhaven, maar ons land ligt

in het grensgebied van het areaal, zodat de vlinder daardoor wel een erg wissel-

vallig bestanddeel van onze fauna is. Ongetwijfeld heeft hij ook de neiging tot

trekken, zoals gebleken is uit de vangst van een paar exemplaren in het zuiden van

Engeland: 7.VII.1946 een & te Arundel in Sussex en van 27 juni tot 1 juli 1947

zes mannetjes te Bradwell-on-Sea in Essex. Dit waren de eerste exemplaren, die

ooit in Engeland waargenomen waren.

Vliegtijd, voor zover bekend, van eind juni tot in de tweede helft van juli

(30.VI—22.VII).

Vindplaatsen. Gdl.: Gorsselse Heide, 1 exemplaar 13.VIII.1956 ( S. R. DIJKSTRA);

Eefde, 1 & in 1953 (WaNING BoLT); De Voorst, 10 mannetjes van 30 juni tot 3 juli

1952 (Dijkstra); Almen, twee mannetjes 16.VII.1956 (Mus. Rotterdam), één & 8.VII.

1958 (DijKstTRA); Aalten, 14.VII.1956, & (VAN GALEN). Lbg.: Epen, 22.VII.1951, &

(VAN WISSELINGH).

(Het exemplaar van Middachten, 1899, was niet een &, maar een @).

Leucoma Hübner

Leucoma salicis L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 280; Cat. II, p. (116). Hoewel

de vlinder vrijwel overal in het land, waar maar populieren of wilgen groeien, te

vinden is, blijft de grote onregelmatigheid in zijn voorkomen toch een merkwaar-

dig en tot nog toe niet geheel verklaard verschijnsel. Zo merkte Rijk op, dat

salicis in 1925 en 1926 in de omgeving van Maastricht massaal voorkwam, maar

daarna sterk verminderde. In augustus 1937 was hij gedurende een paar dagen

plotseling weer in groot aantal aanwezig. In 1939 was hij zeer talrijk in de om-

(367) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 123

geving van Aalten (VAN GALEN) en van Batenburg (TOLMAN). Op 29 juni 1955

was de vlinder talrijk op de vanglamp te Apeldoorn (158 exemplaren). Ook in

1956 was het aantal een enkele maal hoog, maar rupsen werden nooit gevonden !

(LEFFEF). In augustus 1956 moet de soort zeer talrijk geweest zijn in de omgeving

van Montfort, daar toen alle populierestammen van onder tot boven vol zaten met

de eilegsels. Mogelijk kunnen deze sterke schommelingen voor een deel verklaard

worden door de migratie. Trek is met zekerheid waargenomen in Engeland en

Duitsland (zie G. F. COCKBILL, Trans. ent. Soc. London, vol. 92, p. 128, 1942).

In zijn artikel over ,,Schmetterlingswanderungen” (Pflanzenschutz, vol. 8, p. 29—

BS, 1956) noemt Harz de vlinder by de soorten, die in Duitsland inheems zijn,

maar die tevens vanuit het Middeneuropese verbreidingsgebied vluchten naar an-

dere streken ondernemen. Er is over dit trekken bij salicis nog weinig positiefs be-

kend, maar een feit is, dat de rupsen plotseling zo talrijk kunnen optreden, dat

zij volkomen kaalvraat bij wilgen kunnen veroorzaken, schrijft hij. Lewcoma salicis

is ook één van de vlindersoorten, die op lichtschepen ver uit de kust zijn gevangen

(op het Engelse lichtschip Outer Gabbard voor de kust van Suffolk en op het

Nederlandse lichtschip Noord-Hinder). Ook het plotseling zeer talrijk verschij-

nen op één enkele avond, zoals LEFFEF dat waarnam, is vrijwel zeker een voorbij-

trekkende zwerm geweest.

De vlinder is thans op alle waddeneilanden met uitzondering van Griend aan-

getroffen. In 1956 waren op Terschelling alle abelen kaalgevreten door de rup-

sen (LEFFEF).

De thans bekende vliegtijd is 21.VI—18.VIII, dus enkele dagen langer dan in

1937 vermeld werd. Bovendien ving FLINT een 4 van normale grootte op

9 oktober 1955 te Raalte. Dit moet wel tot een bij ons zeer exceptionele partiële

tweede generatie behoord hebben.

Variabiliteit. Hoewel deze eenkleurig witte vlinder weinig varieert, zijn

toch wel enkele interessante exemplaren in ons land aangetroffen, die bewijzen,

dat het de moeite waard is wat meer aandacht aan de soort te besteden dan in de

regel gedaan wordt.

f. radiosa Smith, 1954, Ent. Rec., vol. 66, p. 97, pl. III, fig. 7. De distale

uiteinden der aderen en ook de vleugelranden zelf (deze althans gedeeltelijk)

zwart. Vaals, 4 (JUSSEN).

f. nigrociliata Fuchs, 1900, Jabrb. Nass. Ver. Naturk., vol. 53, p. 44. Het

apicale gedeelte van de voorvleugelcosta smal zwart, de franje van alle vleugels

zwartachtig. Chèvremont, &, 29 juni 1953 (LUKKIEN).

f. infranigricosta nov. Aan de onderzijde der voorvleugels loopt een zwarte

streep langs de voorrand van de wortel tot ongeveer een derde van de lengte.

Groningen, 9, 1944, e. 1. (holotype, GAASENDAM).

[On the under side of the fore wings a black line along the costa from the base to

about one third of the length of the wing.]

Dwergen. Bussum, ¢ en Q (TER LAAG).

Lymantria Hübner

Lymantria dispar L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 280; Cat. II, p. (116). Nog

op geen van de waddeneilanden gevonden. Uit Friesland nu bekend van verschei-

124 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 (368) |

dene plaatsen. Tietjerk (Vijversburg), Eernewoude, waar in 1947 plaatselijk alle |

elzen kaalgevreten waren (VAN RANDEN), Wolvega, rups gewoon op waterwilg

(CAMPING), Nijetrijne, rups gewoon op wilg (BANK). Hierbij aansluitend in de |

kop van Overijsel: in de omgeving van Kalenberg in juli 1940 talrijke rondvlie-

gende mannetjes (H. VEEN). In Amsterdam en omgeving is de vlinder weer een

zeldzaamheid geworden. Ook in de omgeving van Apeldoorn komt hij weinig voor |

(LEFFEF).

Zoals bekend is overwintert de soort in het eistadium. By hoge uitzondering

kunnen echter enkele eieren reeds hetzelfde jaar, dat ze gelegd zijn, uitkomen. Bij

BoLDT kwamen van honderden wild gevonden legsels twee of drie eieren al in

september uit. Hoewel één rups bijna volwassen werd, mislukte de kweek toch. In

1954 had LEFFEF 10 legsels, waarvan ook een paar eieren reeds in het najaar

uitkwamen. Ook GOLDSCHMIDT vermeldt in zijn slotartikel over Lymantria (Br-

bliographia Genetica, vol. 11, p. 1—186, 1934) dit verschijnsel (1. c., p. 172),

maar heeft het in zijn kweekproeven niet verder geanaliseerd. Het trad bij hem

op, nadat de poppen aan hogere temperaturen blootgesteld geweest waren. De

Nederlandse ervaringen bewijzen echter, dat dit niet noodzakelijk is. Vermoedelijk

hebben we hier met een zeer zeldzame recessieve mutatie te doen.

Variabiliteit. By het & komen vele kleurschakeringen voor, die niet |

scherp van elkaar gescheiden zijn, zodat een indeling in enkele grotere groepen |

nog het beste voldoet. Volgens de beschrijving van LINNAEUS (1758, Syst. Nat.,

ed. X, p. 501) moet het typische & vrij bont zijn, grijs en bruin gewolkt. Zulke

bonte dieren zijn bij ons gewoon.

f. & migra de Selys. Mannetjes met zwarte vleugels, waarop de tekening nog |

zichtbaar is, zijn bij ons toch wel heel zeldzaam. Heerlerheide (VAN MASTRIGT).

f. & brunnea Schulze. De vorm met donker bruinachtige vleugels, niet ge-

mengd met grijs, maar met duidelijke donkere tekening, is bij ons zeer gewoon.

f. & unicolor Lambillion. Vleugels eenkleurig bruinachtig-grijs of bruinachtig |

zonder de tekening van de dwarslijnen; is stellig niet zeldzaam en wel vrijwel

overal onder de soort aan te treffen.

f. & grisea Schneider, 1950, Polskie Pismo Entom., vol. 19, p. 253. Grond-

kleur van de vleugels grijsachtig. Onder deze naam zou ik alle mannetjes wil- |

len samenvatten met lichtgrijze of licht grijsbruine grondkleur, terwijl de tekening

kan variëren van volledig aanwezig tot ontbrekend op de V en de stip na. Zeld-

zaam, maar van verscheidene plaatsen bekend. Eernewoude (CAMPING); Nijetrijne |

(BANK); Apeldoorn (LEFFEF); Groessen (VAN DE Por); Haarlem (HEEZEN); |

Hillegersberg (Mus. Rotterdam); Dordrecht (VERHEIJ); Eindhoven (VERHAAK); |

Holset (LUKKIEN).

f. & dealbata Manon, 1926, Rev. Zool. Agricole, vol. 25, p. 55 (albicans |

Schneider, 1950, 1. c.). Grondkleur der vleugels wit, tekening zwak. Een prach-

tig & van deze vorm, dat er wat kleur en tekening betreft uitziet als een zwak

getekend 9, van Den Haag, 1936, e. 1. (HARDONK).

f. 4 variegata Lambillion. Mannetjes met op een of meer der vleugels een of

meer grotere of kleinere sectoren met de witte grondkleur der wijfjes. Beslist zeld-

zaam. Dit zijn mannelijke interseksen. Het holotype van LAMBILLION, afgebeeld in

Lambillionea, vol. 29, pl. I, fig. 4, komt geheel overeen met een der door GOLD-

SCHMIDT afgebeelde exemplaren (1934, Bibliographia Genetica, vol. 11, p. 62,

(369) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 125

fig. 13 III links). Volgens deze geneticus komen dergelijke vormen bij dispar

voor, wanneer „definite geographic races”, dus subspecies, met elkaar gekruist

worden (bijv. de Japanse vorm met de Europese). Of hierbij mannelijke of vrou-

_welijke interseksen ontstaan, hangt af van de mannelijke of vrouwelijke lijn, waar-

mee gekruist wordt. Zie hiervoor GOLDSCHMIDT’s publicatie (1. c., p. 13 en 14).

Ook kreeg hij interseksen, toen hij materiaal van twee verschillende plaatsen in

Rusland met elkaar kruiste. Dit waren alle mannetjes en ze verschenen reeds in de

F,. Door welke oorzaak de nu en dan in West-Europa gevonden interseksen (ook

vrijwel steeds mannetjes) ontstaan, is tot nog toe niet onderzocht. Er kan voor-

lopig voor de schaarse Nederlandse (en Belgische) mannetjes van deze vorm

geen verklaring gegeven worden.

Het in „Sepp” afgebeelde exemplaar is een prachtig ¢ uit Friesland, zonder

verdere plaatsaanduiding (nu in collectie Leids Mus.). In Zoöl. Mus. bevindt zich

uitsluitend een & van Amsterdam, 1934, met een witte vlek op de linker voor-

vleugel. De twee exemplaren, die in 1937 in de Catalogus vermeld werden, zijn

beslist geen interseksen. Ik zag verder nog een & van Rotterdam, 1943 (Lucas)

en een ander van Tilburg (VAN DEN BERGH). Met de twee exemplaren van Breda

in Leids Mus. en de door BOLDT gekweekte serie van Grave, waarvan zich nog

enkele vlinders in de collectie van het Natuurhist. Mus. te Rotterdam bevinden,

zijn dit alle uit ons land bekende exemplaren, zodat het verschijnen van inter-

seksen hier te lande zeker geen dikwijls voorkomend verschijnsel is.

f. 9 suffusa Schulze. Deze donker bestoven wijfjesvorm blijft zeldzaam. Al-

melo (VAN DER MEULEN); Bijvank (SCHOLTEN); Rhenen (GORTER); Soest

(CAMPING); Amsterdam, Rotterdam (Zoöl. Mus.).

[De vindplaats Ginneken (coll. HAVERHORST) moet vervallen. }

f. © submarginalis Schultz. Zeldzame vorm ! Capelle aan den IJsel (VER-

KAIK).

f. © mediofusca Lambillion. Goede exemplaren met verbrede middenband,

waarbij alle andere lijnen ontbreken, moeten wel uiterst zeldzaam zijn. Ik zag

uitsluitend nog enkele wijfjes, waarbij de andere lijnen nog flauw zichtbaar zijn.

Aalten, Amsterdam, Rijen (Zoöl. Mus.). Ook exemplaren met verbrede middel-

lijn, maar overigens normale tekening, komen voor.

f. 2 disparina von Müller. Wijfjes zonder de zwarte V en de middenstip op

de voorvleugels zijn eveneens rariteiten. Ik zag alleen nog een exemplaar, waarbij

de v tot drie kleine stipjes gereduceerd is: Lunteren (BRANGER).

f. © angulifera Schultz. Wijfjes, waarbij alleen de V en de stip over zijn, maar

alle dwarslijnen ontbreken, zijn daarentegen verre van zeldzaam. Ik ken ze van tal

van vindplaatsen en stellig zijn ze wel overal onder de soort te verwachten. In

de collectie van het Zoöl. Mus. bevindt zich een flinke serie met vele exemplaren,

waarbij de dwarslijnen nog zwak zichtbaar zijn.

f. 2 insignata Schultz. Geheel ongetekende wijfjes zijn weer uiterst zeldzaam.

Wolvega (CAMPING); Amsterdam (Zoöl. Mus.); Nuenen (NEIJTS); Eindhoven

(VERHAAK).

f. lunata Goldschmidt, 1927, Physiologische Theorie der Vererbung, p. 187,

fig. 48. Alle dwarslijnen zijn verdwenen, behalve die voor de achterrand. De

auteur verkreeg deze vorm herhaaldelijk in kweken met materiaal uit noord Japan.

Ik zag alleen enkele Nederlandse wijfjes. Eernewoude (G. DijKsTRA); Eindhoven

(VAN DULM).

126 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 (370) |

f. disparoides Gaschet. Bij kweken, vooral als het een F, of F generatie be- |

treft, verschijnen nogal eens dwergen. Gevangen exemplaren zag ik van Aalten

(Zoöl. Mus.), Voorschoten (Lucas) en Heel (CAMPING). |

Gynandromorfen. Een prachtige bilaterale gynandromorf, links manne-

lijk, rechts vrouwelijk, werd 29 juli 1948 door S. DE Boer te Middelie op licht —

gevangen. Het dier is afgebeeld in Ent. Ber., vol. 13, p. 236, 1950. -

Een veel minder extreem exemplaar, waarbij de linker spriet mannelijk, de

rechter daarentegen vrouwelijk is, terwijl het lichaam vrouwelijk en de kleur

intermediair is, bevindt zich in het Zoöl. Mus. en is afkomstig van Amsterdam.

Teratologische exemplaren. Rechter achtervleugel te klein

Heerlerheide, @ (VAN MASTRIGT).

Costaalhelft der achtervleugels ontbreekt. Wamel, & (Zoöl. Mus.).

Pathologisch exemplaar. De buitenhelft van de beide linker vleu-

gels verbleekt. Oosterbeek, & (Zoöl. Mus.).

Of in ons land twee geografische vormen voorkomen, die zich door de grootte

onderscheiden, zoals ik in 1937 dacht, lijkt me toch niet erg waarschijnlijk. Ver- |

moedelijk kunnen opvallend grote exemplaren overal onder de soort voorkomen. |

LUKKIEN bezat tenminste zo een & van Platvoet bij Deventer, dat tegelijk met

normale kleinere werd gekweekt.

Genetica. Volgens GOLDSCHMIDT zijn de verschillen in de tekening der

dwarslijnen zeker erfelijk, maar een analyse ervan is nauwelijks mogelijk. Er zijn

een aantal modificerende genen, die in alle mogelijke combinaties kunnen voor-

komen en die de intensiteit der lijnen wat kleur en sterkte betreft op alle moge- |

lijke manieren kunnen beïnvloeden (I. c., p. 16, 1934). Dit verklaart dus het

voorkomen van allerlei overgangen naar de verschillende vormen.

Er zijn ook enkele mutaties gevonden, zowel bij de rups als bij de vlinder, die

alle recessief zijn tegenover de stamvorm en door één enkele factor bepaald wor- —

den (Lc., p. 171—172). Alleen de f. lunata is hiervan uit ons land bekend.

Lymantria monacha L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 282; Cat. II, p. (118).

Zoals de verspreidingskaart duidelijk laat zien, is de vlinder in hoofdzaak ver-

breid in de bosachtige streken van het oosten en zuiden van het land. De grootste

dichtheid vinden we in de gebieden met dennenbossen op droge zandgronden, de

Veluwe en Noord-Brabant. Zeer waarschijnlijk is de den dan ook de voornaamste

voedselplant van de rups, al komt hij daarnaast ook op loofhout voor. SEPP

kweekte hem uit het enige ei, dat hij van zijn vriend Cornelis VAN LENNEP in

1790 kreeg, op met eik (vol. 2, p. 76). Ook SNELLEN schrijft, dat de rups vooral

op eiken voorkomt (Vlinders van Nederland, vol. 1, p. 174, 1867). CARON en

Doets kweekten de dieren in 1941 met beuk. Dat de rups „onder gewone om-

standigheden volgens geloofwaardige waarnemers meest slechts de korstmossen

van de bomen afvreet”, zoals OUDEMANS schrijft (Nederl. Insecten, p. 431, +

1900) lijkt me onwaarschijnlijk.

Vermoedelijk kwam monacha vroeger verspreid in onze bossen voor en heeft

zich met de toenemende aanplant van dennen op de woeste gronden later vooral

in deze gebieden verbreid. Dat de vlinder voor SEPP nog een zeldzaamheid was,

blijkt uit zijn tekst. Maar ook SNELLEN schreef nog: „Niet algemeen in ons land,

wel in de meeste provinciën waargenomen, doch slechts hier en daar, en tot dus-

(371) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 1277

verre nog niet als schadelijk bekend, zoo als in Duitschland” (1. c., 1867). In

hetzelfde jaar noemde HEYLAERTS het dier voor de omgeving van Breda „assez

commun” (Tijdschr. Entom., vol. 13, p. 148), zonder verder commentaar. Maar

in 1882 schreef SNELLEN (Microlepidoptera, p. 1142): „Monacha is sedert de

uitgave van mijne ,,Macrolepidoptera” ook in Nederland (in de Veluwsche bos-

schen) als schadelijk bekend geworden”. Hierover lezen we in het „Rapport be-

treffende het optreden van den Nonvlinder in Nederland” (1909), dat monacha

Fig. 15. De verbreiding van Lymantria monacha L. in Nederland.

omstreeks 1870 schadelijk bij Rozendaal (Gdl.) was en in 1877 en 1878 bij

Otterlo en Harskamp. Hetzelfde rapport vermeldt (p. 5), dat de soort in de

jaren 1889— 1892 zeer algemeen was op verschillende plaatsen in Midden-

Europa en de Belgische Kempen, maar ook op de Veluwe. Vooral de bossen van

het landgoed ,,Warnsborn” bij Schaarsbergen hadden „in hevige mate” van de

rupsen te lijden. In 1896 kwam vreterij „op grote schaal” te Nunspeet voor

(OUDEMANS, I. c.). De meeste indruk heeft evenwel de plaag gemaakt, die van

1907—1909 in de Belgische Kempen en op verschillende plaatsen in Noord-

Brabant heeft geheerst en die aanleiding werd tot samenstelling van het genoemde

128 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 (372)

rapport. Enkele mededelingen hierover zijn ook te vinden in De Levende Natuur

(vol. 13, p. 78, 1908 en vol. 14, p. 80, 1909) en in het Tijdschr. Entom. (vol.

51, p. XXVI, 1908, en vol. 52, p. XII, 1909) door vAN DEN BERGH. De centra

waren toen Alphen, Tilburg en Luijksgestel. In 1908 waren de vlinders in de

omgeving van Tilburg bij miljoenen aanwezig (VAN DEN BERGH). Het rapport

vermeldt, dat bij Alphen 272 kg vlinders verzameld werden en bij Tilburg 44 kg

(à 8000 tot 12000 vlinders per kg, afhankelijk van ouderdom en sekse). Geen

wonder, dat het Staatsbosbeheer alarm sloeg ! Het gaf een plaat uit, „Insecten

schadelijk voor naaldhout’, die o.a. jaren lang in alle postkantoren gehangen

heeft. Ook publiceerde het vlugschrift no. IV: „De Nonvlinder, Liparis monacha’.

Merkwaardig was de snelle degeneratie der dieren. Ze waren klein en vooral de

wijfjes hadden zulke slappe vleugels, dat ze bijna niet konden vliegen en zelfs

haast niet op te zetten waren. In 1910 waren dan ook maar „zeer weinig” vlinders

meer te vinden (VAN DEN BERGH, vol. 53, p. VII). Daarna horen we vrijwel

niets meer van schade door Nonvlinderrupsen in ons land. Slechts de normale

schommelingen in aantal komen voor. Zo was monacha in 1918 talrijk by Ton-

geren (VAN WISSELINGH) en in 1919 ,,veelvuldig” bij Amerongen (BENTINCK,

Tijdschr. Entom., vol. 63, p. XXIV). Het jaarverslag 1932 van de Plantenziekten-

kundige Dienst bevat de mededeling, dat in juli van dat jaar een haard ter grootte

van ca. 1 ha werd geconstateerd onder de gemeente Bakel. Daarna is de soort

over het algemeen schaars geweest. Op het ogenblik is hij gewoon in de omgeving

van Wiessel( maar niet in Apeldoorn zelf!), terwijl LEFFEF hem in 1958 ook

vrij talrijk in de Gaasterlandse bossen te Rijs aantrof.

Onze ervaring komt goed overeen met die welke URBAHN geeft voor Pommeren

(Stett. ent. Z., vol. 100, p. 355, 1939). Ook daar komt grote schade weinig voor.

Volgens een mededeling van het Institut fiir Waldschutz aan deze auteur komt

voortdurende massale vermeerdering uitsluitend voor in de vochtigere sparren-

bossen en niet in de droge dennenbossen. En zulke bossen bezitten wij niet.

Vrij veel vindplaatsen zijn bekend buiten de zandgronden van het binnenland.

In het Hafdistrict is monacha aangetroffen te Leeuwarden (1948, 4, CAMPING),

Noorder Hoogebrug bij Bedum (SIKKEMA), de Beemster (1956, 9, DE BOER),

Amsterdam (1896, 1901, 1929, 1932, 1944), Nieuwersluis (Cat. II, 1. c.). Op-

vallend veel vindplaatsen zijn bekend uit het Fluviatiele District: Kampen, Heu-

men, Ingen, Ewijk, Leeuwen, Tiel, Zaltbommel, Rotterdam, Dordrecht, Heen-

vliet. Of de vlinder echter in staat is zich in deze twee districten te handhaven, is

zeer de vraag. In het Waddendistrict is monacha alleen aangetroffen op Ter-

schelling (BRAVENBOER, Zoöl. Mus.). Ook in het Duindistrict komt de vlinder

niet veel voor: Haarlem (zeer oude opgave van VAN EYNDHOVEN, die hem in de

Haarlemmerhout vond, Bouwst. Fauna Nederl., vol. 1, p. 236, 1853; een & in

1931, VAN WISSELINGH), Wassenaar (een exemplaar in 1938, dezelfde), Den

Deyl, Den Haag (DE GRAAF vond de vlinders hier dikwijls tegen eikestammen,

Bouwst., 1. c., maar ook later nog op laatstgenoemde plaats aangetroffen), Oud-

dorp (Rapport, etc., p. 6, 1909), Domburg (een & van 1883 in Zoöl. Mus.,

terwijl LYCKLAMA in Ent. Ber., vol. 4, p. 110, 1914, een rups vermeldt).

De vlinder is waargenomen van de tweede helft van juni tot half oktober

(20.VI—14.X). In Tijdschr. Entom., vol. 57, p. 130, deelt HAVERHORST mee,

dat hij in 1913 op 5.X nog een & ving in het Mastbos, terwijl TOLMAN 14 ok-

(373) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 129

tober 1955 bij Soest een mooi vers ® op smeer ving !

Evenals bij Lymantria dispar kunnen ook bij monacha reeds in hetzelfde jaar,

dat ze gelegd zijn, de eieren uitkomen. In het Rapport, p. 9, wordt vermeld, dat

eind oktober 1909 in Noord-Brabant enige jonge rupsen werden aangetroffen.

De samenstellers zoeken de oorzaak in het „buitengewoon warme en droge na-

jaar’. Aannemelijker lijkt me, dat ook bij monacha een recessieve mutatie kan

voorkomen, die de diapauze van het ei doet wegvallen. Voor de soort zelf overi-

gens een zeer ongunstige factor, want de in het najaar geboren rupsen gaan ten

onder.

Volledigheidshalve zij nog gewezen op het uittreksel van „Die Nonne in Ost-

preuszen” door G. WELLENSTEIN en medewerkers (1942), dat DE FLUITER pu-

bliceerde in Ent. Ber., vol. 12, p. 364 enz., 1949.

Variabiliteit. In Ext. Rec., vol. 59, p. 81—87 (1947), gaf ik een over-

zicht van alle toen bekende vormen van de soort. Hij wordt, althans plaatselijk,

in ons land steeds donkerder. In de omgeving van Apeldoorn komt de mooie

lichte typische vorm thans nauwelijks meer voor. Bij het vele materiaal, dat

LEFFEF er de laatste jaren onder ogen kreeg, was tenminste geen enkel exemplaar.

Daarentegen waren de Nonvlinders, die hij in 1958 te Rijs ving, op één na nog

alle typisch.

Zulke dieren hebben witte voorvleugels met scherpe getande zwarte dwars-

lijnen, die dikker of dunner kunnen zijn, al naar de genetische constitutie der

vlinders. De achtervleugels zijn licht grijsachtig met donkerder achterrand. Zie

SOUTH, Moths Brit. Isles, vol. 1, pl. 46, fig. 3 en 5. Naar het materiaal in de

collecties te oordelen de gewoonste vorm bij ons, maar plaatselijk is dit beslist

niet meer zo. Het zou zeker wel gewenst zijn van meer plaatsen te weten hoe

daar op het ogenblik de verhouding der verschillende vormen is, zodat later kan

nagegaan worden, of er intussen een verandering in is opgetreden.

f. obsoleta Schultz, 1910, Ent. Z. Frankfurt, vol. 24, p. 36. In het midden van

de voorvleugels ontbreken de zwarte dwarslijnen, terwijl ze aan de wortel en de

achterrand gebleven zijn. Ongetwijfeld zeer zeldzaam bij ons. Rozendaal-Gdl., 9

(Leids Mus.); Bussum, @ (Zoöl. Mus.).

f. dorsomaculata Lempke, 1947, 1. c., p. 83. De voorvleugels met sterke dwars-

lijnen, waartussen echter geen verdonkering optreedt, alleen bevindt zich in het

midden van de binnenrand een massieve zwarte vlek, waar de derde en vierde

dwarslijn dus geheel in elkaar vloeien. Plaat 13, fig. 4. Bij het © gewoon, bij

het 4 daarentegen zeldzaam: in Zoöl. Mus. slechts vier stuks van Putten, Leu-

venum, Nunspeet en De Steeg.

f. mediofasciata Lempke, 1947, I. c., p. 83. Voorvleugels met een volledige

zwarte dwarsband, doordat de ruimte tussen de derde en de vierde dwarslijn

geheel opgevuld is. Plaat 14, fig. 2. Zowel bij het & als bij het 9 vrij gewoon.

f. fasciata Hannemann, 1916, Int. ent. Z. Guben, vol. 10, p. 37. Voorvleugels

met brede zwarte middenband, doordat de ruimte tussen de tweede en de vierde

dwarslijn geheel gevuld is. Plaat 14, fig. 4. Niet gewoon, bij het 4 meer dan bij

het 2. Op het ogenblik bekend van de Veluwe, Noord-Brabant, Haelen en mid-

den-Limburg en Epen.

f. intermedia Lempke, 1947, l.c., p. 84. Gehele voorvleugel grijs bestoven, de

zwarte tekening normaal, maar zwaar. Plaat 14, fig. 5. Voor zover bekend alleen

130 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 (374) |

bij het & voorkomend. Nunspeet, Wiessel, Eefde, Nijmegen, Baarn, Amsterda

(Zoöl. Mus.); Utrecht (STAKMAN). |

f. mixta Lempke, 1947, l. c., p. 84. Voorvleugel typisch wit met gepronon- |

ceerde dwarslijnen, achtervleugels zwartachtig. Plaat 14, fig. 3. In hoofdzaak bj

het &, maar ook nu en dan bij het 9, hoewel bij dit geslacht de dwarslijnen,

dan minder zwaar zijn. Norg, Epen (VAN WISSELINGH); Putten, Wiessel, Lage,

Vuursche (Zoöl. Mus.); Apeldoorn (LEFFEF); Hoenderlo (© met vrijwel nor-

male voorvleugels en zwarte achtervleugels, PEERDEMAN); Hilversum (CARON); |

Deurne (NIES).

f. transiens Thierry Mieg, 1886, Le Naturaliste, vol. 8, p. 237. Voorvleugels met |

smalle zwarte middenband als in f. mediofasciata en zwarte band voor de achter-

rand. Plaat 14, fig. 6. Zowel bij het & als bij het © voorkomend, niet al te |

zeldzaam. Nienoort (VON HERWARTH); Putten, Nunspeet, De Steeg, Doorn,

Deurne (Zoöl. Mus.); Wiessel, Hoog-Soeren, Apeldoorn (LEFFEF); Otterlo (TER |

LAAG); Austerlitz (Leids Mus.); Helmond (KNIPPENBERG).

f. nigra Freyer, 1833, Neue Beitr., vol. 2, p. 5, pl. 98, fig. 2. Voorvleugels met |

brede zwarte middenband en zwarte band voor de achterrand. Plaat 14, fig. 1. In

beide geslachten voorkomend, bij het © vaak ook het overblijvende gedeelte nog |

min of meer zwart bestoven. Gewoner dan de vorige vorm, van tal van vind- |

plaatsen bekend. |

f. oethiops de Selys, 1857, Ann. Soc. ent. Belg., vol. 1, p. 52. Voorvleugel |

geheel zwart op een rij witte vlekken voor de achterrand na. Niet gewoon, maar |

in beide geslachten voorkomend. Plaat 13, fig. 5. Putten, Wiessel, Doorn, Naar- |

den, Breda (Zoöl. Mus.); Bergen op Zoom (Leids Mus.); Ginneken (Mus. Rot-

terdam); Liempde (VERHAAK); De Rips (Nies); Swalmen (PIJPERS).

f. albibasa Lempke, 1947, |. c., p. 85. Voorvleugels zwart, alleen de wore is

le 2 Blaatı ish rales, Gy, Wath aleen bij de mannetjes, nog veel minder bij de

wijfjes. Nienoort (VON HERWARTH); Wiessel ( 4 SOUTENDIJK, 9 LEFFEF); |

Putten (Zoöl. Mus.); Montferland (SCHOLTEN). |

f. eremita Hübner, [1803—1808}, Samml. Eur. Schmetterl., Bomb., fig. 246.

Grondkleur der voorvleugels zwartachtig, maar met duidelijk zichtbare tekening.

Plaat 14, fig. 8. Ik ken uitsluitend mannetjes van deze vorm, hoewel in „Seitz”

(pl. 20, rij g, fig. 4) ook een |? wordt afgebeeld. Overal onder de soort voor-

komend en op de meeste plaatsen de gewoonste vorm der mannetjes in ons land,

f. atra von Linstow, 1907, Entom. Z. Guben, vol. 21, p. 97. Voorvleugels een

kleurig zwart zonder enig spoor van tekening. Plaat 13, fig. 7. Merkwaardig ge-

noeg komt deze extreme vorm weer wel bij de wijfjes voor, hoewel misschien min-

der dan bij de mannetjes. Tot nog toe geen gewone vorm in ons land. Veenhui-

zen, Rozendaal-Gdl. (Leids Mus.); Putten, Kotten, Wiessel, Baarn, Hilversum,

Breda (Zoöl. Mus.); Ermelo (JONKER); Nunspeet, Lochem (FiscHER); Tongeren

(HARDONK); Almen (S. DijKSTRA); de Veldhorst (WILMINK); Aalten (VAN

GALEN); Amsterdam (VAN DER MEULEN); Swalmen (PIJPERS).

f. brunnea Stipan, 1923, Ent. Z. Frankfurt, vol. 37, p. 40. Grondkleur der

voorvleugels bruinachtig met min of meer zichtbare tekening. Wiessel, twee man-

netjes in 1954 (LEFFEF).

Dwergen. Vooral bij de mannetjes nogal voorkomend, te oordelen naar de vrij

lange serie in Zoöl. Mus.

—

(375) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 131

{Wat in Cat. II over de variabiliteit geschreven is, kan grotendeels vervallen,

daar het nu gegeven overzicht veel gedetailleerder is. Dit is vooral mogelijk, door-

dat een veel uitgebreider materiaal ter beschikking staat dan in 1937.}

Genetica. Ook de erfelijke eigenschappen van deze soort heeft GoLD-

SCHMIDT uitvoerig bestudeerd, vooral wat de zwarte tekening der vleugels be-

treft. Zijn resultaten vatte hij samen in het artikel „Der Melanismus der Nonne,

Lymantria monacha L. (1921, Zeitschr. f. indukt. Abstammungs- und Vererbungs-

lehre, vol. 25, p. 89— 163). De donkere tekening hangt af van drie paren fac-

toren, die dominant zijn en door de verschillende mogelijke combinaties de diverse

graden van donkere tekening veroorzaken. De invloed van deze factoren is bij de

heterozygoten minder sterk dan bij de homozygoten en bij de wijfjes weer minder

dan bij de mannetjes. Daardoor kan een 4 van een bepaald genotype er anders

uit zien (dus tot een ander fenotype behoren) dan een 9 van hetzelfde geno-

type. In het artikel in de Ent. Rec. heb ik aangegeven, welke fenotypen bij de

genotypen van GOLDSCHMIDT horen en verwijs dus kortheidshalve daarnaar. Toch

blijven er niettegenstaande het vele werk van deze geneticus nog wel enkele pun-

ten, die niet opgelost zijn. Genotypen, die de vormen albibasa, eremita en atra op-

leverden, vond GOLDSCHMIDT alleen bij de mannetjes, maar SEITZ beeldt een 9

van eremita af en van de beide andere ken ik Nederlandse wijfjes. Omgekeerd

vinden we dorsomaculata en oethiops bij GOLDSCHMIDT alleen bij wijfjes met een

bepaalde genetische constitutie, maar deze vormen komen ook bij onze mannetjes

voor. Het is natuurlijk mogelijk, dat het materiaal, waarmee hij werkte, erfelijk

niet geheel met onze populaties overeenstemt.

GOLDSCHMIDT vond ook een (erfelijke) donkere vorm van de rups, maar deze

is nog nooit uit ons land vermeld.

Euproctis Hübner

Euproctis similis Fuessly. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 283; Cat. II, p. (119).

(Tijdens de Tweede Wereldoorlog heeft TAMS te Londen foto's gemaakt van alle

type-exemplaren, die daar van LINNAEUS aanwezig waren. Daarbij bleek, dat het

holotype van Phalaena B. chrysorrhoea L. niet de Donsvlinder is, maar de Basterd-

satijnvlinder, zodat de specifieke nomenclatuur van deze twee soorten weer werd

zoals zij vóór de naamsverwisseling door ROTHSCHILD was).

Op de waddeneilanden is de vlinder tot nog toe slechts aangetroffen op Vlie-

land en Terschelling. Op het laatstgenoemde eiland vond CAMPING de rupsen

talrijk in 1946. Dezelfde opmerking maakte LEFFEF 10 jaar later over het voor-

komen van de vlinder.

De hoofdgeneratie kan nog iets later vliegen dan in 1937 bekend was. In 1952

ving KNoop op 30.VIII een afgevlogen 4 te Volthe. Op 2.IX.1956 werd een &

te Groessen gevangen (VAN DE Por). Dit zal stellig geen exemplaar van de

extra generatie geweest zijn: zie slechts het verslag over het weer in deze zomer

in Ent. Ber., vol. 17, p. 189 (1957)! Daardoor wordt de nu bekende vliegtijd

van de eerste (en vaak enige) generatie: 16.VI—2.IX.

De partiële tweede generatie is vooral in warme jaren beslist geen al te grote

zeldzaamheid. Op 10 september 1933 vond PIET een volwassen rups te Amster-

dam-Watergraafsmeer, terwijl KNoop datzelfde jaar op 16.IX een rups te Almelo

132 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 (376) |

aantrof, die 22 oktober een |? leverde. In 1938 vond PIET op 31 augustus zes |

bijna volwassen rupsen te Diemen op wilg en ving LUKKIEN op 17 oktober een

vlinder te Colmschate. In 1942 vond RrrsMA omstreeks 15 oktober een tiental |

vlinders te Halfweg, terwijl VARI er op 17.X één te Nunspeet ving. Dat de ex- |

treem warme zomer van 1947 vrij veel waarnemingen zou opleveren, was wel te

verwachten. Tussen 1 september (klein 3 te Aalten, VAN ELDIK) en 15 oktober |

(& te Warnsveld, WILMINK) werden nog verschillende exemplaren gevangen te

Oosterwolde, Almelo, Twello, Aerdenhout, Sint Michielsgestel en Oisterwijk. Ten- |

slotte werd de tweede generatie weer waargenomen in 1950: op 13.X een & te

Aerdenhout (VAN WISSELINGH), in 1951: op 10.IX (idem) en in 1953: drie

exemplaren door VAN DE Por op 27.IX, 14.X en 16.X, op 1 oktober een exem-

plaar te Melick (Lücker) en op 14 oktober een 4 te Zeist (GORTER). De exem-

plaren van de tweede generatie zijn niet zelden opvallend klein.

Variabiliteit. Furssry gaf geen beschrijving van de vlinder, maar be-

noemde alleen de door ROESEL in Insekten-Belustigungen, vol. 1, pl. XXI, fig.

1—6, afgebeelde soort (Verz. Schweiz. Ins., p. 35, 1775). Het 3 (fig. 5) heefd

twee kleine vlekjes bij de binnenrandshoek der voorvleugels en een paar ongeveer

aan het einde van de middencel. Maar in de tekst zegt ROESEL, dat sommige der

mannetjes deze vlekjes wel hebben en andere niet. Er kan daarom geen bezwaar |

tegen zijn als de typische vorm van het & de meest voorkomende te beschouwen, |

die met een vlekje aan de binnenrandshoek van de voorvleugels. Deze vlek va-

rieert van nauwelijks zichtbaar tot een prachtige diepzwarte, die zich over drie

cellen uitstrekt en dan gedeeld wordt door de lichte aderen. Waarschijnlijk hangt

de sterkte ervan af van een aantal polymere factoren.

f. 4 immaculata nov. Voorvleugels eenkleurig wit zonder zwarte vlekjes.

Niet gewoon, maar al van vrij veel vindplaatsen bekend, zodat een opsomming

ervan achterwege kan blijven.

Holotype: & van Amsterdam, 8.VII.1865, in collectie Zoöl. Mus.

[Male form with unicolorous white fore wings without black spots. }

f. © punctellata Lempke, 1937, Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 284. Wijfje met

zwart vlekje bij de binnenrandshoek van de voorvleugels. Dit vlekje is altijd vrij

zwak. Niet gewoon. Raalte (FLINT); Apeldoorn (DE Vos); Nijmegen, Wamel,

Uitermeer, Amsterdam, Rotterdam (Zoöl. Mus.); Hilversum, Kortenhoef

(CARON); Wassenaar (VAN WISSELINGH); Hillegersberg (Mus. Rotterdam).

De in 1937 gegeven naam vervalt voor het & en blijft alleen gehandhaafd voor

het ©. Holotype: @ van Amsterdam, 9.VI.1902 in collectie Zoöl. Mus.

[As the old specific nomenclature has been restored, the name of this form can only be

maintained for the Q with black spot at the anal angle of the fore wings. ]

f. nyctea Grum Grshimailo. De vorm met bovendien nog een vlekje aan de

wortel van de voorvleugels is vrij zeldzaam bij het 4, maar kan blijkbaar overal

onder de soort voorkomen, daar ik hem al van 20 vindplaatsen, over het gehele

land verspreid, in de collecties aantrof.

f. trimaculata Strand, 1910, in SEITZ, Groszschmetterlinge, vol. 2, p. 134. Als

nyctea, maar bovendien nog een zwart vlekje bij de voorvleugelpunt. Ongetwijfeld

zeer zeldzaam bij het & voorkomend. Amsterdam (Zoöl. Mus.).

(377) B. J. LEMPKE: Catalogus der Nederlandse Macrolepidoptera 133

f. quadrimaculata Strand, 1910, |. c. Als trimaculata, maar bovendien nog een

zwart vlekje tussen de voorvleugelpunt en de binnenrand. Al even zeldzaam als

de vorige vorm. Vledder, &, 1942 (BROUWER).

_ f. nigrostriata Cockayne, 1951, Entomologist, vol. 84, p. 242, pl. V, fig. 9.

Voorvleugels langs de voorrand en tussen de aderen zwart, behalve een smalle

baan langs de achterrand. De aderen zelf blijven dus wit. Roden, 3, 24.VII.1943

(Brom); Arnhem, een oud vrij zwak getekend 4 (Zoöl. Mus.); Castricum, 4,

28.VII.1947 (WESTERNENG, in Leids Mus.).

Dwergen. Veenhuizen (WANING BOLT); Deventer (LUKKIEN); Bussum (TER

LAAG); Oostdorp-Bergen, Mook (Zoöl. Mus.).

Euproctis chrysorrhoea L. Tijdschr. Entom., vol. 80, p. 284; Cat. II, p. (120).

De oude naam dus weer voor de Basterdsatijnvlinder! Bekend van alle wadden-

eilanden behalve Griend en Rottum, op de meeste gewoon tot zeer gewoon. In

het binnenland tengevolge van de intensieve bestrijding zelden meer schadelijk,

in Amsterdam sinds het begin van de veertiger jaren zelfs volkomen uitgeroeid.

In het Amsterdamse Bos werd echter in 1944 nog een nest rupsen gevonden

(Knoop). De vlinder komt het meest voor in het duingebied en in de bosachtige

gebieden van het oosten en zuiden, hoewel hij ook daar op het ogenblik op vele

plaatsen beslist niet meer gewoon is. In het noorden is chrysorrhoea bekend ge-

worden van Leeuwarden, Groningen, Sneek, Oosterwolde, Doldersum. Uit het

Hafdistrict ken ik de vlinder voorts nog van Kortenhoef, Weesp en Diemen, in

het Fluviatiele District van IJsselmuiden, Schelluinen, Hendrik-Ido-Ambacht en

Melissant.

Een tweede generatie is van deze soort niet bekend. In 1956 ving LUCAS nog

een exemplaar op 2 september, dat toch wel een late vertegenwoordiger van de

normale generatie geweest zal zijn.

Variabiliteit. In de oorspronkelijke beschrijving van de soort (Syst. Nat.

ed. X, p. 502, 1758) schrijft LINNAEUS: „abdominis apice barbato luteo.” In de

Fauna Svecica, ed. II, p. 299, 1761, staat uitvoeriger: „T'ofa nivea excepto Ano

valde luteo aut ferrugineo”. Dat hij de achterlijfsbeharing ,,(oranje)-geel of

roodbruin’ noemt, zal wel in hoofdzaak komen, doordat hij blijkens zijn citaten

de Donsvlinder en de Basterdsatijnvlinder niet uit elkaar wist te houden. In elk

geval moeten we als de typische vorm van de soort die met roodbruine beharing

beschouwen (oranjegeel komt bij de noordelijke vormen van chrysorrhoea niet

voor). Mannetjes van deze tint zijn in ons land beslist zeldzaam (in Zoöl. Mus.

bijv. slechts van Nijmegen, Amsterdam, Wijk aan Zee, Zandvoort en Hillegom).

Wijfjes met roodbruine achterlijfsbeharing (prachtig afgebeeld in Svenska Fjäri-

lar, pl. 14, fig. 13) ken ik zelfs niet als inlands. Wel worden bij ons exemplaren

met goudbruine beharing gevonden, maar ook deze zijn niet gewoon.

f. fuscabdominata nov. Achterlijfsbeharing donkerbruin tot zwartbruin. Onze

meest voorkomende vorm. Holotype: ¢ van Wijk aan Zee, 22.VII.1901; allo-

type: 2 van Nijmegen, 27.VII.1929, beide in collectie Zoöl. Mus.

[Abdominal hairs dark brown to blackish brown. The dominant form in the Netherlands.

According to the descriptions of LINNAEUS, especially the one in the Fauna Suecica, p. 299,

1761, the typical form of the species has reddish-brown abdominal hairs. See the excellent

figure in Svenska Fjärilar, pl. 14, fig. 13.]

134 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 (378)

faadonimatar Strand. WOO} Ina, Seitz oM DNS DE Achterlijfsbeharing

zwart. Maalbroek, een prachtig 4 in 1953 (Mus. Rotterdam). Bovendien een |

& met vrijwel zwarte beharing van Schiermonnikoog in Zoöl. Mus.

f. punctellata Strand. Wel overal onder de soort aan te treffen, maar bij het |

4 veel gewoner dan bij het 9.

f. punctigera Teich. Veel zeldzamer, maar ook bij het 4 weer meer dan bij het |

2. In Zoöl. Mus. alleen van Twello, Nijmegen, Amsterdam en Stavenisse. Verder |

bekend van Aalten (VAN GALEN); Zandvoort (NIEUWLAND); Eindhoven (VAN |

DuLm); Meerssen (RIJK).

f. nigricosta nov. Voorrand van de voorvleugels (op de bovenzijde) zwart-

achtig. Zandvoort, &, 20.VII.1948 (holotype, VAN DER MEULEN).

[Costa of the fore wings (on the upper side) blackish.]

Teratologisch exemplaar. De linker achtervleugel ontbreekt. Nue-

nen LOE len NEMS):

STUDIES ON THE BIOLOGY OF INDONESIAN

ISCOLYTOIDEA 4. DATA ON THE HABITS OF SCOLYTIDAE.

SECOND PART

E2G EI KALSEIOVEN

Blaricum, the Netherlands

The present paper deals with the ambrosia beetles of the Scolytidae, the

teater part of which belongs to the very extensive genus Xyleborus which has a

circumtropical distribution; the number of its species is steadily increasing. A large

mount of work has already been done by the taxonomists on the subdivision of

his genus. Recently SCHEDL (1957) introduced 26 groups of African species,

esignating them as ‘’Xylebori anisandri” and so on, and mentioning a type

pecies for each. Similar groups, several of them identical with those in this sub-

ivision, have also been mentioned in papers on the taxonomy of oriental Xy/e-

orus species by EGGERS, SCHEDL and others. Moreover, I have seen a tentative

trangement of the Indomalayan species started in the British Museum (Natural

istory) by the late D. ATKINSON. F. G. BROWNE has most kindly enlightened me

bout the preliminary arrangement which he uses in his collection.

However, no diagnoses of the groups have been published so far, neither

omplete lists of species have been given, nor is there a key for the determination

f the groups. This was the reason why I failed in my attempt to subdivide the

circa 50 species dealt with in the present paper into groups of Xylebori.

Being averse to a sequence of species in a mere alphabetical order of their

names, I preferred to use an unpretentious arrangement which at least shows some

of the affinities between the species, and perhaps some trend in their mor-

hological and ethological specialisation. Hereby I could make profitable use

of the preliminary groupings, already more generally accepted and mainly based

on features in the facies of the female beetles, and to a lesser extent, on the shape

of the males for the still limited number of species where these have become

nown. In a very few cases indications of relationship may be observed, in the

gallery pattern which is rather characteristic for some groups but again, far too

incompletely studied, to be of much use.

In the arrangement presented here the species following one another without a

break are considered to be nearly related. No apparent close relationship is thought

to exist between species preceding and following a —o—o—, though in some

cases they might be more or less allied.

135

136 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

ACKNOWLEDGEMENTS

I want to express my thanks here again for the receipt of a grant of the |

Netherlands Organization for the Advancement of Pure Research (Z.W.O.), |

which has enabled me to complete this paper. |

The continued hospitality extended to me at the Division of Entomology of the

Zoological Museum headed by Dr. G. KRUSEMAN, the Entomological Laboratory |

of Dr. G. BARENDRECHT, and the Laboratory for Applied Entomology of Dr.

P. A. VAN DER LAAN, all belonging to the University of Amsterdam, has also

facilitated my work appreciably. It has been a great help moreover, that the photo-

graphs for the illustration of the paper could be made by Mr. G. VAN DEN BERG |

of the last mentioned laboratory. The publication of the piates has been made

possible thanks to the financial aid of the UYTTENBOOGAART-ELIASEN STICHTING. |

XYLEBORINAE

XYLEBORINI

Xyleborus tegalensis Egg. 1923, 2 4—5 mm, & (SCHEDL 1951a) 2.3 mm.

a wide-spread species. W. Java: a single specimen in the base of a large

Schima noronhae tree attacked there by longicorn larvae, Trachylophus approxi- |

mator Gah., at Artjamanik, N.E. of Bandung, VI.1927; the same in old borer- |

infested stems of Ewpatorium pallescens at Tjibodas Gardens, 1400 m, VI.1932 |

(leg. H. R. A. MULLER) and at Tapos, 800 m, VII.1932; a few specimens in |

dying Neesia altissima, Ficus toxicaria, and durenan, and single specimens in |

dying Marumia muscosa, Turpinia pomifera, Ficus ampelas, Evodia sp., Castanea |

argentea and Villebrunnea rubescens, all at Tapos, 1933; a couple of specimens in

logs of Altingia excelsa and Podocarpus imbricata in a timber yard at Bandung,

VIII.1940 (leg. P. A. BrijporP). C. and E. Java: a single specimen in the base

of a small weakened Spondias dulcis, attacked by the bark destroying weevil larvae

of Coelosternechus javanus, Bodjonegoro, XII.1920; 9 specimens in trunks of

diseased Acacia decurrens at Bumiayu and Pasuruan, VIII.1943 (leg. Mas,

SUDIRO).

F. C. DRESCHER collected quite a number of specimens in Baturraden, com- |

prising a fair series, including males, from kalapatjung (? Horsfieldia glabra) and

wuru djamur (fam. Lauraceae), other hosts being Turpinia pomifera, belis, Neesia

altissima, Symplocos sp., Palaquium gutta, Albizzia ? chinensis (sengon) and

Pithecolobium montanum (SCHEDL 1951, 1954). |

X. sundaensis Egg. 1923, 9 3.95—4.5 mm, & 3.2 mm. From the files of

the Institute for Plant Diseases, Bogor, it appeared that the type specimens —

found by EGGERS in the HAGEDORN collection — had been collected from

Artocarpus integer (nangka) in Purwokerto, C. Java, by K. W. DAMMERMAN. |

New records. W. Java: a single specimen in a dying branch of Trema orientale |

in a forest plantation on the S. slope of Mount Gedé, 1000 m, IX.1920; three

specimens in a dead branch stub, completely decayed, and containing besides only

saprophytic insects, on a Mangifera indica tree, Bogor, 1.1924; a couple of

specimens, including a male, in a snag on Mangifera odorata, Bogor, IX.1932. |

C. Java, teak forests: a few specimens in 1—8 cm thick branches of a 7 year.

old Swietenia mahagoni suffering from drought and the bark-killing Cortictum |

L. G. E. KALSHOVEN : Biology of Scolytoidea 137

fungus, Kedungdjati, VII.1922; single specimens in a dead top branch of the

same tree species and in a broken branch of Ficus septica, Telawa, III.1923; the

same in branches of a Tectona grandis and an Albizzia procera, both infested by

Neotermes tectonae, Gedangan, III.1927 and II.1928; in diseased teak, Bod-

jonegoro, IV.1932.

X. insulindicus Egg. 1923, 2 6.0—6.5 mm. Moluccas: a few specimens

extracted from a sample of wood of diseased Myristica fragrans (nutmeg) received

from Ambon, V.1925 (leg. S. LEEFMANS).

—-O—O—-

X. rufonitidus Sched! 1951, 9 49 mm. W. Java: the type specimen (in

the SCHEDL collection) was collected from damaged Tectona grandis (teak),

Bandjar, VII.1934. No other specimens are known of this species, which

somewhat resembles inszlindicus, according to its author.

SARE

X. punctatissimus Eichh. 1880 (syn.: X. spatulatus Bldf. 1896), a distinct

species, 5.2—5.4 mm in size, represented in the collections by a very few

specimens from Borneo, Sumatra and Java. W. Java: one specimen caught on a

log, 214 hours after it had been felled in the forest reserve on Mount Salak, 800

mì, 111.1923.

X. asperatus Bldf. 1895 (syn.: X. nepotulomorphus Egg. 1936), 9 2.45—2.65

mm, & 2.1 mm, a wide-spread species originally described from Ceylon. W.

Java: a score of specimens in dead, 3-year old Schima noronhae saplings in a

forest plantation on Mount Salak, 800 m, V.1926; single specimens in dead limbs

of Castanea argentea, Ficus toxicaria and F. sp. (kiara) in the forest near Tapos,

800 m, II—IV.1933. C. Java, teak forest : some 8 specimens in a dead branch

in the crown of a standing teak tree at Gedangan, IX.1937.

F. C. DRESCHER collected the species at Baturraden, C. Java from Palaquium

gutta and Glochidion kollmannianum, 1930. (SCHEDL 1951a, 1954).

Gallery. According to SPEYER (1923) who found the beetle boring in moist

dead branches in the top of tall Albizzia shade trees, the tunnel system branches

in a vertical plane, thus differing from all other Ceylonese woodboring Scolytids

known to him.

X. anepotulus Egg. 1940, 2 2.5 mm W. Java: Two specimens found

amongst the material of various ambrosia beetles, collected by H. R. A. MULLER

from stems of old, dying Eupatorium pallescens near the Tjibodas Gardens,

1400 m. The type series is from Mount Tangkuban Prahu, W. Java, 1250—1600

m, leg. F. C. DRESCHER; no host tree mentioned.

Sr NES

X. nepocranus Schedl 1939, 9 3.1 mm, & 1.9 mm. W. Java: living in

stem of a dead rattan palm in the lowland forest of Bandjar, II.1936. One male

was present against some 4 females in a batch of 24 specimens.

138 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

X. brunneipes Egg. 1940, 9 2.6—2.75 mm, 4 (SCHEDL 1958) 2.1—2.3 mm.

W. Java: found on four occasions in the stems of cut and decaying stems of

large rattan palms, in one instance indicated as bubuay (Plectocomia elongata),

in the forest near Tapos, 800— 1000 m, X.1932/V.1933.

Galleries. These show the usual pattern of horizontal, branched tunnels. One

male is present in my collection against some 5 females.

X. restrictus Schedl 1939, ® 2.7 mm, & 2.2 mm. W. Java: in dead limb

of Neesia altissima at Tapos, V.1933. C. Java: in kalapatjung (? Horsfieldia

glabra) at Baturraden, 1932 (leg. F. C. DRESCHER).

X. infans Hag. 1910, £ 3.0—3.5 mm. E. Sumatra: a single specimen in

a hewn log of unidentified species in Asahan, forwarded by the Forest Service, no

indication as to the year of collecting.

X. inaequalis Schedl 1954, @ 2.7 mm, 4 2.2 mm. W. Java: collected on

four occasions from brood chambers in soft, slightly decayed stems of 2.5—3.0

cm thick, wild rattan palms in the forests near Tapos, 800 m, IX/X.1932, V.1933,

and at Bandjar, 50 m, II and V.1935. Part of the plants were indicated as

being ‘rotan bubuay (= Plectocomia elongata) in both localities.

Galleries and broods. The holes had been excavated transversely with axial

extensions and niches. One of the cavities was 2 cm deep and 1 cm high. Some

contained very large broods and had a thick layer of white ambrosia lining the

walls. Eighteen broods of various size were counted. Those exceeding 50

individuals were composed as follows:

Larvae | Adult beetles Number

Pupae

small large Q 4 of brood

11 11 | 5 27 = 53

5 11 6 48 1 70

15 25 28 9 = 76

22 24 19 31 2 99

32 16 62 2 111

9 30 19 55 1 116

14 33 40 66 3 156

17 56 35 50 — 157

As appears from the table male specimens were scarce; a single male occurring

against 50 ® in some cases. In large mixed batches the sex ratio was 1 & to

some 20 ©.

—o—o—

X. andamanensis Bldf. 1896 (syn.: X. siobanus Egg. 1923), 9 2.85—3.0

mm, 4 (described by SCHEDL 1951) 1.5—1.7 mm. W. Java: a single specimen

under the bark of a fallen tree — probably a Ficus sp. — at Lembang, 1200 m,

L. G. E. KALSHOVEN : Biology of Scolytoidea 139

VI.1921; some 8 specimens in large billets of Artocarpus elastica left lying in

lowland forest near Bandjar, II.1933.

F. C. DRESCHER collected a good many specimens at Baturraden from Erythrina

lithosperma, Ficus fistulosa, Adenandra dumosa, Palaquium gutta, Pithecolobium

clypearia, Symplocos sp., Breynia microphylla and ’wuru djenu’, as already

published in part by SCHEDL (1954).

X. semirudis Bldf. 1896 (syn.: X. sereinuus Egg. 1923, X. dubius Egg. 1923,

X. hybridus Egg. 1927 and X. interruptus Egg. 1940), 9 3.15—3.25 mm, &

1.85—2.25 mm. SCHEDL (1951a) gives 1.5—1.9 mm for the size of sereinuus

& from Baturraden. W. Java: a single specimen in Villebrunnea rubescens in

the forest adjacent to the Tjibodas Gardens, 1400 m, VI.1932 (leg. H. R. A.

MULLER); a small series from the limbs of a dying Ficus toxicaria at Tapos, 800

foo, Danze

EGGERS has mentioned Erythrina (dadap) as the host plant of his dubins,

described from two specimens collected in W. Java. F. C. DRESCHER observed

the species at Baturraden in Erythrina lithosperma, Ficus fistulosa, and belis

(published already by SCHEDL 1951 and 1954 under sereinuns and interruptus)

as well as in kalapatjung (? Horsfieldia glabra) according to specimens in the

collection of the Zoological Museum, Amsterdam.

Bee

X. interjectus Bldf. 1895 (syn.: X. pseudovalidus Egg. 1925), 2 3.4—3.7

mm, & 2.0—2.2 mm, widely distributed over S. and S.E. Asia. W. Java: in

fire-damaged trees in a young mixed forest plantation at Artjamanik, N. of

Bandung, 1200 m, VI.1927; numerous in the borer-riddled trunks of Hevea

(rubber tree) in company of X. perforans, similis and semigranosus, on an

estate in Bantam, 1928; in the fallen broken top part of a large Saccocephalus cor-

datus, in a log of Evodia sp., in the trunk of a teak tree killed by lightning, and

in experimental billets of teak and Artocarpus elastica, all in the forests near

Bandjar, 1932/1933. E. and C. Java: boring in the trunk of a Ficus benjamina

damaged by a mudstream after vulcanic eruption, Paree, Kediri, 11.1920; in pieces

of borer-infested tales timber (Sterculia) received from Besuki, XI.1923; in fire-

scorched stem of Ficus septica in the teak forest of Gedangan, X.1930. Suma-

tra: under rotten bark of Erythrina lithosperma, Bukittinggi, 900 m, (leg. E.

JACOBSON; 3 specimens in the collection of the Zoological Museum, Amsterdam);

boring in the trunk of diseased Hevea, Lampong, X1.1937 (leg. HEUBEL).

Gallery pattern. This is a simple-branched main tunnel which rings or partially

encircles the sapwood of small poles and runs with short branches directly ín the

heart of large logs, according to BEESON (1930, 1941), who calls the species the

largest common shot-hole borer of India and Burma.

X. funereus Lea 1909 (syn.: X. nepos Egg. 1923), 9 3.3 mm, & 2.2 mm,

originally described from Australia, but since known to be distributed over a wide

range in the Oriental and Australian regions. W. Java: in trunks of dead Ca-

nanga odorata, Erythrina fusca, E. lithosperma, Hevea brasiliensis, Manihot glazio-

vii, and Theobroma cacao in the Experimental Garden, likewise in those of

Castanospernum and Kopsia flavia in the Botanical Gardens, Bogor, 1924; in

teak tree struck by lightning in the forest near Bandjar, IV.1933; in dead Ficzs p.

140 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

(tjaringin) at Tapos, 1.1933. E. and C. Java: a single specimen in the trunk of a

Ficus benjamina damaged by mudstream, Paree, Keidiri, I1.1920; in dying Ficus

trees, in company with several other borer species, in teak forest near Kedungdjati,

V.1921 and 1.1925; in a torn branch and in fire-scorched trunk of Ficus septica,

Gedangan, X.1930.

Gallery and brood. The gallery system is of the simply forked type in a hori-

zontal plane (PI. 18, fig. 3). Several of them were carved out in 1924 and their

contents examined. In the following table the data obtained are arranged according

to the progress made by the mother beetle in excavating its gallery (beginning

with the tunnels in an initial stage).

Gallery Composition ot the brood

is Number

3 (ch) young of

Nr Host-wood stage of development È È ge lee adults N

NI ov [i] > à |—

Beeren ® | e

1/4 | Kopsia unbranched 1992 i

5/6 | Hevea Na 25 AS N61

7 Castanospermum is 35 1

8 Hevea È. 29 i | 1 | 3

9 Erythrina beginning of 33 iL | 3

side branch

10 9» 5% 35 ib ia

11/12 > > 39/40 | 1 | 1

13 Hevea = 46 1

14 Castanospermum 44 i) th 3

15 Canangium ee 58 i | 2

16 on stalked short fork 46 iL 5

107 pi one side branch 55 1 |10

18 Castanospermum beginning of 72 1 3 2 | il

2nd side branch |

19 x 3 65 1 An | ai

20 5 ae 109 1 15 15

21 Hevea two side branches 90 il AWWA |G) > 19

22 Manihot 5% 125 1 47010 et 13

23, 53 large fork 135 12 22755 | 4 2 | i 14

24 Mn fork and three 190 1 4|1

side branches

Egg laying appears to start when the construction of a side branch is com-

menced. From the last gallery most of the young 9 adults may already have left

the tunnel. In general the broods are comparatively small. One male may develop

against some 4 females.

X. fornicatus Eichh. 1868 and X. xanthopus Eichh. 1868. For the biological

data on these species with their primary habits I may refer to my recent publication

(KALSHOVEN 1958).

X. perforans Wol. 1857, X. similis Ferr. 1867 and X. parvulus Eichh. 1868.

These most common, wide-spread and polyphagous species will be dealt with in a

separate paper.

L. G. E. KALSHOVEN : Biology of Scolytoidea 141

X. cognatus Bldf. 1896 (according to identifications by Prof. ScHEDL; for

very close relationship of the species with X. vicarius Eichh. see BEESON 1930, p.

53—55, 86— 88), specimens in my collection 2.8—3.0 mm in size. Philip-

pines: several living specimens found in rough-hewn logs of Philippine timber,

still wet and with shreds of rotten bark, arriving in Tandjong Priok harbour,

W. Java, for transit to S. Africa, XII.1932. SE. Borneo: in pulanten wood

— probably Alstonia sp. — a few specimens, collected by a Conservator of Forests,

1919 (my collection nr. 648). C. Java: in part of a Bruguiera trunk, submitted

for examination of its swollen, sickly condition, from Tjilatjap, a single specimen,

XII.1928. S. Sumatra: in logs of Dario carinatus (durian burung) on felling

area in Indragiri, a few specimens, VII.1934; some 25 specimens, probably taken

at light, at Bela Negri Bahru, no date, leg. C. R. PFISTER, are present in the

Zoological Museum at Amsterdam and in my collection.

Arge dle

X. destruens Bldf. 1896. This species, which has become known in Java since

long as a secondary borer in Theobroma cacao and a primary borer in Tectona

grandis, will be dealt with extensively in a future paper.

X. bicolor Bldf. 1894 (syn.: X. ramesus Schedl 1940, X. subparallelus Egg.

1940), 9 1.85—2.3 mm, & 1.35—1.65 mm (EGGERS gives 1.2 mm as size of

the male, BROWNE, 1949, 1.36 mm). W. Java: in dead stems and branches of

widely different species at Tapos, viz, several specimens, sometimes including the

rare males, in Ficus toxicaria, Marumia muscosa, Endiandra rubescens, Villebrun-

nea rubescens, durenan, harendong minjak, kekedjoan, kipiit and nangsi utan,

and single specimens in Pleomele angustifolia and Evodia sp., 1932/1933; in

Villebrunnea rubescens near the Tjibodas Gardens, 1500 m, VI.1932 (leg. H. R.

A. MULLER); a good many specimens in trunks of teak damaged by lightning, and

in experimental billets of teak and Artocarpus elastica, and single specimens in the

broken top of a Sarcocephalus cordatus, and in a log of Durio zibethinus, all in

the forests near Bandjar, 1932/1933; in a dead, water-soaked branch in a river

bed at Megamendung, 900 m, VI.1933.

F. C. DRESCHER's material, collected at Baturraden VII.1930, which served for

the description of subparellelus by EGGERS, is represented in the Zoological Mu-

seum at Amsterdam by specimens taken from Adinandra dumosa, Breynia micro-

phylla and kemudjing.

X. laevis Egg. 1923, 9 2.0—2.15 mm (EGGERS gives 1.8 mm for the size),

& (described by SCHEDL 1942a) 1.65 mm, closely related to the former species.

Some of the type specimens have been indicated by EGGERS as originating from

‘Kendal, Java, on cacao’. They had been sent originally to HAGEDORN by K. W.

DAMMERMAN, who found the beetles in heavily infested trunks of Theobroma

cacao, in company with X. destruens and X. similis, received from Kendal

III.1911, according to the files of the Institute for Plant Diseases, Bogor. In

DAMMERMAN's handbook (1919) the species has been wrongly recorded as X.

dolosus Bldf. EGGERS (1927 : 408) has reported the species as having been found

in imported drugs in Bremen, Germany ! New records. W. Java: boring in the

142 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

trunk of a dying Castanospermum and a single specimen in the borer-riddled

trunk of a dead Kopsia flavida in the Botanical Gardens, Bogor, IV and VII.

1924; a single specimen in the stem of a dead Manihot glaziovii in the Ex-

perimental Garden, Bogor, VI.1924; in billets of Dysoxylum sp., Gluta sp. and

Garcinia dioica at Mount Tjampea near Bogor, V.1925; a few specimens in logs

of Gossampinus heterophylla and Artocarpus elastica, a small number in the

trunk of a broken teak tree, and a single specimen in a teak tree killed by light-

ning, all near Bandjar, 1932/1933.

Gallery system and brood. The galleries in the Castanospermum trunk were

rather closely packed, interlacing with those of 5 other species, and therefore dif-

ficult to follow. However, four of them could be exposed in a vertical section

and part of the contents extracted (see table). The galleries run in the sapwood

over considerable distance, with some penetrations into the heart wood, apparently

mainly branching in a horizontal level. Small vertical brood chambers, 2—5 mm

in height and up to 12 mm long, are formed at different places in the main

tunnels and side branches (PI. 15, fig. 4).

Length of Stages of the borer present

exposed part UE

of gallery Hs SE ee aie. Dis

system o 2

45 mm 1 2 2 2

50 DE) 1 1 5 1

70 ;, 1 3 N

X. subemarginatus Egg. 1940, © 1.7—1.75 mm (EGGERS gives 1.5 mm as

its size), & 1.0—1.2 mm. W. Java: several specimens, including a few males,

in the fallen, broken top of a large Sarcocephalus cordatus in virgin forest near

Bandjar, VII.1932.

F. C. DrescHER's host labels on specimens collected at Baturraden, C. Java,

VII.1930, which served for the description by EGGERS refer to Symplocos sp.

Palaquinm gutta and wuru madu (fam. Lauraceae ?) (see SCHEDL 1951).

Galleries. It was noted in the field that part of the swbemarginatus tunnels in

the Sarcocephalus top ran horizontally under the bark and showed a thick ’fatty’

layer of ambrosia.

X. indicus Eichh. 1887, 9 2.1—2.35 mm, 4 (SCHEDL 1953) 1.6—1.8 mm.

The 9 was originally described from a Java specimen but the species has since

appeared to have a very wide distribution including C. Africa, Madagascar, S.

and S.E. Asia, New Guinea, Queensland and the S.W. Pacific Islands. W. Java:

single specimens in dying Manihot glaziovii, 13 cm in diameter, and in damaged

Erythrina lithosperma, in the Experimental Garden, Bogor, V/VI.1924; some

specimens, including a male in fire-scorched young trees in a forest plantation at

Artjamanik, N. of Bandung, 1200 m, VI.1927; some specimens in logs of Evodia

L. G. E. KALSHOVEN : Biology of Scolytoidea 143

latifolia, Durio zibethinus, Gossampinus heptaphylla, in billets of Tectona and

Artocarpus elastica, and in the trunk of a diseased teak tree, all in Bandjar,

1932/1933; a single specimen in a newly dead Sterczlia sp. and many in dead

Ficus benjamina at Tapos, VII.1932, 1.1933. E. Java: some specimens, in-

cluding 3 males, in part of a log of Sferculia sp., cut in Besuki, XI.1923.

F. C. DRESCHER collected the species at Baturraden from sambang (? Aerva

sanguinolenta), Erythrina lithosperma, Toona sureni, Symplocos sp. and a Laura-

ceous tree (wuru madu) (SCHEDL 1951, 1954).

In all instances the wood, which harboured indiczs, was infested by other am-

brosia beetles too.

Gallery. The pattern of the gallery system appears to be of the simple, forked

type, excavated in a horizontal level. Although the tunnel in the Manihot stem

had a total length of 80 cm, only one © specimen was found in it.

X. pseudopilifer Sched! 1936, © 6—7 mm. E. Borneo, Samarinda: a

single specimen was submitted by a timber merchant with regard to the occurrence

of shot-hole borers in chests for export goods, in 1924.

The host trees of this borer mentioned by SCHEDL (1936, 1939, 1942) and

BROWNE (1948) for Borneo and Malaya nearly all belong to the Dipterocarpaceae.

X. fulvulus Sched! 1939/1942, 9 2.8—2.85 mm, & 1.8—2.1 mm. W.

Sumatra: a score of 9 and 3 & in dying branches of Myristica fragrans

trees (nutmeg) afflicted by ‘premature death disease’; material received from Pa-

dang, IV.1933 (see KALSHOVEN 1954).

—0—0—

X. setulosus Egg. 1940 (syn.: X. barbatogranosus Schedl 1942), 2 2.3—2.45

mm. W. Ja va : some 10 specimens from a dead branch of a rubber tree (Hevea),

1.1924, and two specimens in a branch of fire-wood, 3 cm in diameter, said to be

cut from djengkol (Pithecolobium lobatum), IX.1924, both at Bogor. N. Su-

matra: in few specimens in branches of diseased pala trees (= nutmeg, My-

ristica fragrans), received from Solok, III.1933.

X. rufoniger Sched] 1934. 9 2.4—2.8 mm W. Java: 10 specimens

found boring in the base of stems of large Zingiberaceous plants (pr. Amomum

sp.), shortly before their dying off, in the forest near Tapos, IX.1932 (sce

KALSHOVEN 1935 p. 14)

X. pernotus Schedl 1954, 9 2.2—2.45 mm. W. Java: some 24 specimens

found in the same breeding place, same locality and data as former species

(KALSHOVEN 1935).

X. ursulus Egg. 1923, 9 3.7—4.3 mm, & (SCHEDL 1951a) 2.75—2.85 mm,

a species widely distributed in S.E. Asia. W. Java: a single specimen from a

cut branch of reungas (Gluta sp. or Semecarpus sp.) brought by a native col-

lector from Mount Tjampea, 400 m, near Bogor, 1925; ditto from a log of Gos-

144 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

sampinus heptaphylla in lowland forest near Bandjar, VIII.1932; several |

specimens in dead Ficus sp. (hamerang) and durenan, and a few or single 4

specimens in Schefflera aromatica, Castanea argentea and Eupatorium pallescens, 4

at Tapos, 1932/1933; some specimens in a log of Podocarpus imbricata at al

timber yard in Bandung, VIII.1940 (leg. P. A. BLIJDORP); one specimen on }}

Cinchona (quinquina), Tapos, V.1949. |

F. C. DRESCHER has found the species on peeled wood of Cinchona in a plant-

ation on Mount Tangkuban Prahu, 1200 m, XII.1932. Specimens of this series, |

labelled ’metatype’ by EGGERS, are present in the Zoological Museum, at Am-

sterdam. From Baturraden the species was collected in 1927 and 1930 from Sym- |

plocos, Turpinia pomifera, Erythrina lithosperma, Ficus sp., Pithecolobium mon-

tanum, Weinmannia blumei, belis and a few Lauraceous trees (wuru and wuru

djenu; combined data taken from SCHEDL 1951a and 1954). |

From durenan 16 ® were collected and only one 4. DRESCHER's material

also includes a very limited number of male specimens.

X. theae Egg. 1940, 9 1.4—1.65 mm (not 1.0 mm as mentioned in the |

diagnosis), & (SCHEDL 1954) 1.3 mm. W. Java: in branches of diseased tea

shrubs at Maswati Estate, 1921 (leg. S. LEEFMANS); numerous in some outgrown

dying tea shrubs in the Experimental Garden, Bogor, VI.1924 (these two records |

have already been mentioned in KALSHOVEN 1924c under the name X. fheue

Samps., a nomen nudum given by SAMPSON to specimens of the first sample sub-

mitted to him in 1922; see also MENZEL 1929, SCHEDL 1942 and 1951a); in the

base of a dead branch of Lansium domesticum, Bogor, IX.1923; in weak cuttings |

of Derris sp. on Tjipetir Estate near Tjibadak, 1II.1935.

Gallery system and brood (PI. 15, fig. 1). Thirty galleries in the frame and |

branches of the tea shrubs in Bogor were carefully cut open in 1924. Most of |

them appeared to be recently started as they contained only the mother beetle, a |

few accompanied by 1—2 larvae. In the thick parts of the frame, up to 50 mm |

in diameter, the narrow galleries, which had a bore of 0.7 mm, ran across grain,

soon bending off, some of them forking, and following the circular zones in the

wood, their total length reaching 10—20 mm. In the branches and twigs, 4—12 |

mm thick, galleries of the same length ran axially in the pith or the wood cylinder, |

or, again, a rather irregular cavity was formed in and around the pith. One larger |

brood, consisting of the mother beetle, 4 eggs, 2 larvae and 2 young @ adults |

was found in a branch of 33 mm. The gallery was forked and had a triangular |

widening at the junction (see fig.), the total length being 23 mm. This may be

the pattern of a fully developed gallery system, as an indication of the formation

of a chamber was also found in a few other tunnels. The wall of the galleries

was not stained and no discoloration of the adjacent wood tissue is visible in the

dry samples. The beetles had entered the limbs in rather smooth places as well

as in roughened parts of the bark. The same parts of the tea shrubs were infested

by a few other Xyleborus spp. and by Platypodids.

X. intermedius Egg. 1923, 2 1.5 mm. W. Java: several specimens in a

dead, heavily borer-infested branch of a mletje tree (botanical species unknown),

brought by a native collector from Mount Tjampea, 400 m, Bogor, IV.1925.

ER Vas.

L. G. E. KALSHOVEN : Biology of Scolytoidea 145

X. nigrosetosus Sched! 1939, 9 3.1 mm. Celebes: The species was

described from a small sample of partly damaged disintegrated specimens, found

in their holes in dry sticks of rattan cane, indicated as rotan banana, r. umulu and

r. tohiti, and probably belonging to Calamus spp. The sticks with the pin-holes

— a not uncommon feature in the thick canes of these types — were part of a

consignment of samples, brought together by native people from different places

along the coast of the Tomini Bay, Gorontalo and on different data, and sent to

Bogor in 1936.

The beetles must have been dead for a long time. They probably had attacked

the stems of the rattan palms soon after these had been cut in the forest and

before they had been washed and dried.

N.B. X. nigripennis Schedl 1951, said to be nearly related to the former species

was described from one 2 specimen, 3.0 mm in size, encountered in the same,

somewhat doubtful sample.

X. semigranosus Bldf. 1896 (syn.: X. mascarenus Hag. 1908), 9 2.35—2.55

mm, & 1.6 mm (not yet described); a wide-spread species, even occurring in

Central Africa and in Samoa, and one of the rather common shot-hole borers in

damaged woody parts of cultivated plants in Indonesia. W. Java: in Vernonia

arborea trees in the pole stage, killed by white grubs in a forest plantation on

Mount Salak, 800 m, VIII.1919; in dead Theobroma cacao trees in the Experiment-

al Garden 1921 and 1924, and in wood and branches of damaged Albizzia chinen-

sis shade trees, 1923 and 1924, all in Bogor (mentioned in KALSHOVEN 1924b);

in diseased Hevea trees (rubber) in Bantam, V.1928; in base of branch of topped

Ceiba pentandra (kapok tree) at Tjibinong near Bogor, III.1932; in damaged

Altingia excelsa at Sukabumi, VIII.1932 (leg. VERBEEK); in dying parts of

Castanea argentea, Melochia umbellata, and kipiit, and in old stems of Expatorium

pallescens, at Tapos, 1932/1933; in experimental billets of teak left in the forest,

Bandjar, 1934; in dead trunk of Caryota-palm in the lowland forest near Bandjar,

VI.1936. E. and C. Java: in Cinchona trees (quinquina) in a plantation suf-

fering from ’stemcancer’, some of the beetles found boring in apparently healthy

trees of a hybrid variety, Panggungsari Estate, VIII.1922 (mentioned in KALS-

HOVEN 1924b); in trunk of dead Buchanania arborescens in forest plantation in

Banjumas, 11.1929 (leg. VERBEEK); in Caswarina equisetifolia struck by lightning,

Gombong, VI.1926; in ditto teak tree, Telawa, 1.1932. Sumatra: in the frame

of sickly tea shrubs at Nagahuta Estate, 500 m, material submitted to S. LEEF-

MANS, Bogor, 1922 (MENZEL 1929); in Cinchona trees infested with stemrust,

Lampong Districts, 1926 (leg. SPRUYT) and VII.1938. Celebes: several dead

specimens in their bore holes in dry rattan sticks of the kind rotan tohiti, received

from Gorontalo, 1936.

F. C. DRESCHER collected the species at Baturraden from Albizzia chinensis,

Erythrina lithosperma, Palaquium gutta, Quercus sp., Adinandra dumosa and tem-

bagan (cf. SCHEDL 1951a).

Gallery. BEESON (1930) who published several interesting details on the

biology of the species, has described the gallery system as being of a simple type

with short curved lateral branches from a radial entrance tunnel and confined in

146 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

one plane. However, two of the systems figured by him are remarkable for what

might be either a connection between originally separate tunnels, or the presence

of an extra exit tunnel in a fully developed gallery system.

A single specimen of the tiny male was found only once, in the company of |

female beetles in the teak billets, Bandjar, VII.1934.

X. concisus Bldf. 1894 (syn.: X. marginatus Egg. 1927, X. sordicaudulus Egg.

1927), 2 2.6—2.7 mm, & (described by SCHEDL 1942a as having a size of 2.1

mm) 1.4—1.5 mm. The species was originally described from Japan, but has

appeared to have a much wider range in E. Asia (SCHEDL 1951a, BROWNE 1955).

W. Java: one or two specimens in dead parts of Ficus toxicaria, Marumia mus-

cosa, Quercus sp. and kipiit, and a few galleries in old dying stems of Expatorium

pallescens, Tapos, 1932/1933; a dozen specimens in the fallen broken top of a

large Sarcocephalus cordatus, and in damaged teak in the forests near Bandjar,

WAU M2.

F. C. DRESCHER has collected the species from as much as 18 hosts at Batur-

raden (SCHEDL 1951a, 1954), in only three cases including the minute males as

far as can be judged from the material present in the Zoological Museum at

Amsterdam.

X. semigranulatus Sched! 1931, 9 2.1—2.4 mm. W. Java: some 20

specimens in a borer-infested log of Cinnamomum camphorae (imported tree

species) in the Tjibodas Gardens, 1500 m, VIII.1923 (the type series, with my

collection no. c 869); a single specimen extracted from a log of Castanea javanica

felled on the S. slope of Mount Gedé, 1000 m and sent to Bogor, X1.1924; three

specimens in fallen acorns, Quercus sp., picked up from the forest floor near

Pasirdatar, same area as before, XI.1924.

Gallery and brood. Eight galleries were cut out from the camphor tree log at

the time. Four of them were characterized in having a tunnel of 12—25 mm

running in the sapwood surface right under the bark, besides a branch penetrating

into the wood over 8—20 mm, thereby resembling an initial gallery of X. emar-

ginatus, which species was also present in the log. Four semigranulatus tunnels

ran unforked in the wood a few mm beneath the surface, or up to a depth of 15

mm. They all contained only one or two adult beetles and some of them,

moreover, a few small larvae and eggs.

ER er ae

X. javanus Egg. 1923, 9 2.3—2.8 mm, 4 1.5 mm (not yet described). A

distinctive species with very oblique declivity. Vertical distribution in Java from

the plains to at least 1500 m (Mount Tangkuban Prahu, leg. F. C. DRESCHER,

IV.1930). W. Java: a few galleries in the branches of diseased, young Swietenia

mahagoni trees in a forest plantation near Bandjar, X11.1930; single specimens in

a branch of Pithecolobium lobatum and in dead Ficus toxicaria, some more in

ditto kededjoan, and a large number in old stems of Eupatorium pallescens, all

at Tapos, 1932/1933; some 10 specimens in experimental billet of teak left in

the forest near Bandjar, VII.1934. C. and E. Java: in branch of Cinchona

(quinquina) suffering from ’stemcancer’, a single specimen in the company of

other X. species, Panggungsari Estate, VIII.1922 (mentioned as ’Xyleborus ?sor-

dicauda Mots.’ in KALSHOVEN 1924b); in dying Buchanania arborescens, Banju-

mas, 11.1929 (leg. VERBEEK).

L. G. E. KALSHOVEN : Biology of Scolytoidea 147

Gallery and brood. In an Eupatorium stem of 25 mm in diameter a vertical,

communal brood chamber was found, close to the pith, about 18 mm high and

8 mm deep, from which 41 mature © adults were extracted, besides one tiny, very

rudimentary looking male specimen. On about the same level as this chamber a

tunnel of X. fegalensis and two tunnels of X. quadrispinosulus had been made.

The combined contents of a few galleries in the Swzerenia branch consisted of

65 2,6 &, 12 2 pupae and 2 & pupae. The sex ratio will be therefore 1 ¢

to some 10 ©.

ER le

X. cancellatus Egg. 1936, 2 2.9—3.2 mm, & 1.85 mm (not yet described).

W. Java: a dozen specimens from a borer-infested log of Cinnamomum cam-

phora in the Tjibodas Gardens, 1500 m, VIII.1923; several specimens in dead

stems of Eupatorium pallescens and Villebrunnea rubescens, and one or two in

Mussaenda sp. and kiseueur (= ? Antidesma sp.), same locality, VI.1932 (leg. H.

R. A. MULLER); some specimens in dead Ficus toxicaria and kekedjoan, and a

single one from Ficus sp. (ampelas), at Tapos, 1932/1933; one specimen in dead,

water-soaked branch in river bed, at Megamendung, 1000 m, and one in log of

Altingia excelsa on timber yard at Bandung, VIII.1940 (leg. P. A. BLIJDORP).

E. Java: a single specimen in branch of Cinchona (quinquina) suffering from

“stem cancer” on Panggungsari Estate near Madiun, VIII.1922.

The 12 host trees from which F. C. DRESCHER collected the species at Batur-

raden have been listed by SCHEDL (1951a, 1954).

Gallery and brood (PI. 16, fig. 2). Two galleries in the Cinzamomum log and

two in the 25 mm thick Ezpatorium stems were cut out at the time (1923, 1932).

They all entered the wood in a curve, those in Eupatorium encircling the pith,

and had typical extensions of different shape at the upper and lower side. From

a gallery opened in a cross section in the Cinnamomum log 13 ® beetles, most

of them not fully mature, 1 & and 2 larvae were collected. In one cavity in

Eupatorium where the main tunnel had a length of 40 mm a total of 31 eggs

and 11 larvae were present, besides the mother beetle.

X. pygmaeus Egg. 1940, a distinct species of 0.6 mm only. The data

mentioned by EGGERS must be read: Alas Tledek (which is a coffee estate in

Gunung Kidul, S. of Malang), leg. BEGEMANN. C. and E. Ja va : three specimens

in twigs of Erioglossum edule (klayu) in the teak forest near Randublatung,

Rembang, VII.1923; several specimens found at different occasions in dead or

diseased Coffea twigs, examined during extensive investigations into the bionomics

of the primary coffee twig borers X. morigerus and X. morstatti, carried out at the

Experimental Station in Malang by Dr. H. BEGEMANN 1928/1929 and Dr. J. G.

BETREM 1930/1932. Other localities besides Alas Tledek were the Experimental

Garden of Bangelan, situated S. of Malang at 500—700 m, the Ngredjo and Rini

Estates on the S. and S.W. slope of Mount Kawi at 1200 m and the Wonokerto

Estate on the S. slope of Mount Semeru at 1600 m.

Gallery (PI. 16, fig. 1). In one of the two examples of the galleries in Erioglos-

sum twigs, still at hand, the small tunnel is bored through the wood cylinder

148 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

and then forks in two diagonal branches upward and downward. In the other

specimen the gallery spirals upward from the entrance, making two complete ,

turns. Their length is only 7 and 10 mm. The little borer was detected in the

Erioglossum shrubs through the withered leaflets hanging from the top parts |

of the twigs. As no other damage of the plants was observed, it appears that

pygmaeus can occur as a primary borer.

The samples of the beetle taken from Coffea twigs in different months |

consisted of 1—4 specimens. Only one male has been found against some |

24 9.

X. artestriatus Eichh. 1887 (syn.: X. laticollis Bldf. 1896), 9 2.35—2.5 mm. |

W. Java: in a borer-infested branch of Mangifera odorata, Bogor, X.1923; |

in a cut branch of Pithecolobium lobatum at Dramaga near Bogor, V.1924; in.

dead branches in the crown of Canarium commune trees in the avenues of Bogor |

and in a young transplanted specimen of the same tree, VI/VII.1924. C. Java, |

teak forest : single specimens taken at light in Gedangan, IX.1928 and X.1930; _

in the fire-scorched trunk of a Butea frondosa tree, 7 cm in diameter, same |

locality, XI.1932; rather numerous in prematurely dying Bauhinia malabarica in |

an experimental plantation near Kedungdjati, 1932/1933.

Gallery and brood (pl. 15, fig. 3). A tunnel in a 4 cm thick branch of Canarium |

had a length of 29 mm, it encircled the pith, had a sunken part at 8 mm from

the entrance and contained the mother beetle and some larvae. Six galleries in

bigger branches entered the wood across grain up to 15—40 mm and in two of

them a small vertical extension had been started. AIl these galleries apparently

were of rather recent construction, the shorter ones contained only a mother beetle

while the longer ones harboured little brood, in one instance at most consisting

of 4 larvae and 5 eggs.

According to BEESON (1930, p. 47) the gallaries of this species have lenticular |

vertical expansions, situated deep in the sapwood.

X. artegraphus Schedl 1942, 9 1.9 mm. W. Java: a single specimen in trunk

of Albizzia falcata damaged by the larvae of the longicorn Xystrocera festiva,

Mount Salak, 400 m, IX.1930; ditto taken at light at Tapos, VI.1932; ditto in |

dead Marumia muscosa, Tapos, VIII.1933. C. Java: two specimens from a |

Casuarina equisetifolia, 14 cm in diameter, killed by lightning, Gombong

VI.1926.

Gallery. The specimen from Albizzia was found in a horizontal gallery under |

the bark.

X. agnatus Egg. 1923, 9 2.1—2.35 mm, 4 1.9 mm (not yet described).

W. Java: in a dead limb of kileutjit, Tjampea near Bogor, VI.1925; some 25

specimens extracted from dead Marumia muscosa, Tapos, VIII.1933; in diseased

trunk of teak, and in logs of teak, Artocarpus elastica and Scolopia spinosa, Band-

jar, 1933/1934. C. Java: boring in the base, 25 cm in diameter, of a standing

Actinophora fragrans tree killed by Agrilus (leg. KALSHOVEN V.1928) and in

other material of similar trees (leg. VERBEEK I.1929) in the forests near Pema-

lang.

L. G. E. KALSHOVEN : Biology of Scolytoidea 149

Gallery. The galleries in the infested base of the Actinophora had been made

| right under the bark in the cambial zone. BROWNE (1938), who found the

species in cut poles, about 15 cm in diameter, in Malaya, reported that the gal-

| leries are irregularly branched with a number of small brood chambers.

| ICAO

X. myristicae Schedl 1939, 9 1.8 mm, & 1.5 mm. W. Java: some

| specimens in dead branches of the fruit trees of Lansium domesticum, Pithecolo-

| bium lobatum and Durio zibethinus, Bogor, II and V.1924; a single specimen in

| the frame of a dead tea shrub and one gallery in a branch of a dead Kopsia in

| the Experimental and Botanical Gardens, Bogor, VI/VII.1924; in borer-infested

| branch wood, 7 cm in diameter, of kihideung and kileutjik brought by a native

| collector from Mount Tjampea, 400 m, near Bogor, VI.1925; one specimen in

| dead Ceiba pentandra, Bogor III.1932; some specimens in dead kibadjing and in

| diseased teak in the Bandjar forests, 1932/1933; likewise in dead Sterculia, and

| single specimens in dead Ficus benjamina and Villebrunnea rubescens, at Tapos,

| 1932/1933. E. and C. Java: several specimens in diseased parts of rubber trees

| (Hevea) on estates, 11.1927 and 1.1930 (leg. BEGEMANN); ditto in the limbs of

Actinophora trees killed by the zigzag-borer, Agrilus, in the forest ranges Pema-

| lang and Balapulang, 1928/1930 (leg. KALSHOVEN & VERBEEK). Sumatra:

| numerous in branches of Myristica fragrans (nutmeg) suffering from the prema-

ture death disease in groves near Padang and Solok, IV.1933 and V.1936.

(Specimens of the latter series have served for ScHEDL's description of the

species).

Gallery and brood. Two galleries in the Pithecolobium branch laid open in a

cross section were simply forked with a small triangular space at the junction

(PI. 15, fig. 2). They were 19 and 23 mm long, and contained 1 egg and 4 to 5

larvae, besides the mother beetle. Another gallery in the same branch exposed in

a vertical section was 20 mm long and had a very small downward excavation at

15 mm from the entrance, containing only a mother beetle. All three galleries

were apparently in an initial stage.

Males were only found in the relatively large samples collected from the dying

branches of nutmeg, received from Sumatra. Ten males from this source are still

present in my collection against some 90 female specimens.

X. gorontalosus Schedl 1939, © 1.6 mm, placed in the vicinity of the former

species by its author, was described from two somewhat damaged specimens,

found dead in their bore-holes in 12—25 cm thick sticks of rattan cane — rotan

umulu, probably Calamus symphysipus — received from Gorontalo, a trading

entre in N. Celebes.

X. nugax Sched! 1939 (syn.: X. pertuberculatus Egg. 1940), ® 1.7—1.8 mm.

W. Java: numerous specimens found boring in billets of firewood, 5—9 cm

thick, and said to originate from kihideung, kileutjit, kitjeri and pinanga trees,

cut on Mount Tjampea, the type locality, S.W. of Bogor, 400 m, 1925; a couple

of specimens from dead branch of rubber tree (Hevea) on an estate in the hilly

country near Tjibadak, V.1925; a single specimen from damaged teak in the

forest near Bandjar, VIII.1933.

150 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

X. cribratus Egg. 1940, 9 1.8 mm. W. Java: a dozen specimens collected}

from a billet of what was named tingku wood, brought from Mount Tjampea,|

400 m, near Bogor, IV.1925.

X. fragosus Schedl 1942, a distinctive species with saddle-backed, rugose

elytra, 2 1.85—1.95 mm. W. Java: a single specimen among various shot-hole

borers in a trunk of a dead Theobroma cacao tree, in the Experimental Garden,

Bogor, 1921; a specimen taken at lamp-light, Bogor, VI.1926. C. Java: numer-

ous specimens in 5 mixed lots of Xyleborus-beetles collected and bred from limbs

of Actinophora fragrans trees killed by the zigzag-borer, Agrilus kalshoveni in

the forest ranges Balapulang and Pemalang, 1928/1929 (leg. KALSHOVEN &

VERBEEK). Sumatra: a single specimen in branch of diseased nutmeg tree,

Myristica fragrans, received from Solok, III.1936.

X. mucronatus Egg. 1923, 9 2.2—2.3 mm. W. Java: a single specimen

in a branch of a 3-year old sapling of Altingia excelsa in a forest plantation on

Mount Salak, V.1926; a couple of specimens boring in the suppressed and dying

lower branches of Bixa orellana shrubs in forest plantation near Bandjar,

VII.1930; a score of specimens in branches of Cinchona (quinquina), Tapos,

VIII.1940. E. Java: a single specimen found among the Scolytid beetles ex-

tracted from branches of Coffea, collected during investigations into the habits of

the primary twig borer. X. morigerus, XI.1924 (submitted by the Experimental |

Station at Besuki).

X. haberkorni Egg. 1920, @ 1.9—2.0 mm, & 1.4 mm (not yet described),

originally known from E. Africa, but since found to be spread over S. and

S.E. Asia as well. W. Java: in stem of young Turpinia pomifera attacked by

the large X. globus in a forest plantation on the S. slope of Mount Gedé, 800 m,

1920; in dead sapling of Toona sinensis at Tjiomas, Bogor, XI.1923; in branches

of dead cacao tree in the Experimental Garden, Bogor, II.1924; in stems of

Erythroxylon coca in a plantation severely suffering from the primary borer X.

morslatti, Tegallega Estate near Tjibadak, 1.1925; in Piper sp. (sisirihan) and

unidentified tree, Tapos, 1932/1933; in material of diseased teak, Bandjar,

VII.1934. E. and C. Java: in dying, 7 mm thick branch of Swietenia mabagoni

suffering from drought and infestation by the Corticium fungus, and in ditto

branch decorticated by squirrels, in plantations near Kedungdjati, IV.1921 and

VII.1922; in coffee twigs mainly infested by the primary twig borer X.

morigerus, at Salatiga, VII.1922; in the branches of Dalbegria latifolia

trees, killed by root fungus, in forest plantation near Paree, Kediri, III.1925; in

twigs of Coffea liberia on Wangunredjo Estate, V.1928 (submitted by Ex-

perimental Station); in weak root-suckers of Tectona (teak), 5 mm thick, in the

forests near Kedungdjati, IV.1932; in sickly Parkia speciosa at Pekalongan,

NAIL 3 les ERSRSTATI MUTTER)

Gallery system and brood. Four galleries (PL. 16, fig. 3) exposed in longitudinal

sections in 1—2 cm thick cacao branches in Bogor 1924 showed, that a horizontal

tunnel enters the wood up to 10— 12 mm and that side branches perpendicular

L. G. E. KALSHOVEN : Biology of Scolytoidea 151

to it are formed at the upper and lower side. These branches tend to run up

to 8 mm separately with very narrow partitions between them or they may fuse

into one brood chamber. Four galleries, up to 20 mm in length, in the Swietenia

twigs, contained the mother beetle and clusters of 9, 9, 12, and 16 eggs. The

brood chambers in cacao, just mentioned, contained 16 9, 18 :9 and 28 9

+ 3 &. From two other chambers, so close to each other that the contents

could not be secured separately, 49 @ and 1 & were extracted. In yet another

instance where a haberkorni brood chamber appeared to be fused with one of

X. morigerus, 10 9 of the former species and 10 9 plus 1 & of the latter

species were found. The beetles were feeding on the little remnants of ambrosia

‚left along the walls, the wood being already rather dry. H. R. A. MULLER

stated that the ambrosia fungus of haberkorni belongs to the Monilia type (1933).

X. quadrispinosulus Egg. 1923, (syn.: X. parvispinosus Schedl 1951), 9

1.55—1.75 mm. W. Java: numerous in stems of Erythroxylon novagranatense,

primarily damaged by X. morstatti on Tegallega Estate near Tjibadak, II.1925;

in dead branches of Pithecolobinm lobatum and kekedjoan, a few specimens, and

a few galleries in old dead stems of Eupatorium pallescens, Tapos, 1932/1933.

C. and E. Java: in dying branches of Swietenia mahagoni, also inhabited by

other X. spp., in the teak forest near Kedungdjati, a few specimens, VII.1922;

in branches of Coffea collected during an investigation into the twig-borer pest

‚X. morigerus, in plantations in Besuki, several specimens, XI.1924 (submitted by

Experimental Station). Sumatra: in branches of Myristica fragrans (nutmeg)

killed by premature death disease, Solok, two specimens, III.1933; 5 specimens in

diseased twigs of Nephelium lappaceum, received from Palembang, II1.1937.

Gallery and brood. In an Ewpatorium stem X. quadrispinosulus had tunnelled

quite near to a gallery of the large X. globus. Its cavity had been formed in the

pith, and was 18 mm high. It contained the mother beetle, 23 eggs and 45 small

larvae. The entrance hole was plugged.

= Ay tyes

X. justus Sched] 1931 (syn.: X. czlzatus Egg. 1940), a delicately built species,

camphora log, Tjibodas Gardens, 1500 m, VIII.1923; in Cassia sp. (? multijnga)

in the Experimental Gardens, Bogor, XII.1929 (leg. VERBEEK) (type locality of

justus Sch.); in old dying stems of Ewpatorium pallescens, Tjibodas Gardens,

VI.1932 (leg. H. R. A. MULLER) (type locality of czliatus Egg.); in torn, water-

soaked branch in river bed at Megamendung, 1000 m, VI.1933.

F. C. DRESCHER collected a specimen from Trema orientale and two specimens

from Gynotroches axillaris, at Baturraden, IV.1930 (specimens seen by me in

DRESCHER's collection in Java at the time).

Gallery. In the Cinnamomum log the beetles were found in the brood

chambers of X. difficilis or in tunnels so near to them that the gallery systems

could not be well separated. In the three other instances just recorded the justus

specimens lived in parts of the plants which were also inhabited by X. d7ffrcilis, or

by X. morstatti.

nigi

152 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

X. nudipennis Schedl 1942, 9 2.0—2.35 mm. W. Java: six specimens in |

newly dead branches of Lansium domesticum, in company with the two following |

species, Bogor, IX.1923; a single specimen in a dying branch, 1 cm in diameter, |

of a Cinnamomum zeylanicum, Experimental Garden, Bogor, IV.1924; some 10°

specimens found boring in the frame of outgrown, dying tea shrubs, also infested

by X. theae and other ambrosia beetles, same locality, VI.1924.

Gallery. The Lansium branches easily broke at the place of infestation and galle-

ries showing ambrosia growth were exposed. These tunnels were so close to each

other that it was practically impossible to trace their individual courses. Moreover,

in the base of one of the branches, X. nudipennis was found in the company of |

the next two species, X. elegans and X. concinnus, their galleries intertwining a

good deal. As far as could be seen the galleries of nwdipennis have broadened |

parts. |

X. elegans Samps. 1923, 9 2.1—2.2 mm, 4 (not yet described, with enlarged |

pronotum) 2.0 mm. W. Java: 10 @ and 2 & extracted from the same dead |

Lansium branches as the previous and the next species, Bogor IX.1923. |

Gallery. The tunnels appear to have similar broadened parts as those of nudi-

pennis. |

X. concinnus Bees. 1930 (syn: X. flexiocostatus Schedl 1942), 9 2.1 mm. |

W. Java: One 9 species found in the base of a dead Lansium branch, in close |

vicinity to both former species. Bogor, IX.1923. This specimen has served as an

additional type for BEESON’s description, the holotype being a specimen from a

forest reserve in Burma.

X. dolosus Bldf. 1896, 9 + 2.4 mm. Borneo: Fragments of the beetles |

were found in their tunnels in a log of bangkirai (Hopea laevifolia) unloaded

in the harbour of Amsterdam, XII.1955. |

Gallery. The tunnels run horizontally in the cambium and in the sapwood,

showing typical sack-like extensions (PI. 17).

X. subdolosus Schedl 1942, 9 1.85—2.05, probably to be considered as a

local form of dolosus, according to its author. N.W. Sumatra: extracted from

a billet of camphor wood (Dryobalanops), 38 cm in diameter, received from a

timber firm working in Buangara, V.1924 (sample nr. 80 d, from which the

type specimens originate).

EEC Vase

X. semiermis Schedl 1934, 9 2.4—2.55. W. Java: some 10 specimens

found boring in a dead stem of Schefflera aromatica, Tapos, XII.1932 (sample

from which type specimens originate).

X. pumilus Egg. 1923, 9 1.9—2.3 mm, & (with flattened pronotum, not

yet described) 1.75 mm. W. Java: some 18 specimens in trunk of dead Ficus

toxicaria, Tapos, XI.1932; 6 9 and 1 4 in dead Villebrunnea rubescens, Tapos,

1933;

X. perminutissimus Schedl 1934 (syn.: X. angustatulus Schedl 1942), 9

L. G. E. KALSHOVEN : Biology of Scolytoidea 153

1.7—1.95 mm. & 1.57 mm. W. Java: several specimens including a male, in

a decayed stem of a rattan palm, and several in a dead stem of Marumia muscosa,

Tapos, III and IX. 1933; a single specimen in a dead stem of Caryota mitis

(saray palm) in the forest near Bandjar, VI.1936.

—o—o—

X. metacuneolus Egg. 1940, 9 2.3—2.45 mm. W. Java: a few specimens

in dead branches of Mangifera odorata, Bogor, X.1923; one specimen in dead

branch stub of same tree species, Bogor, 1930; ditto in withered branch of Man-

gifera indica (mango), Bogor, 1932. C. Java: a few specimens in a branch

killed by the Corticium fungus in the crown of a 7-year old Swietenia mabagoni,

which had suffered moreover from drought, teak forest in Semarang district,

VII.1922; in dying branch on the lower side of the crown of a Buchanania arbo-

rescens, same locality, XI.1922.

Gallery. In the mango branch the relatively short gallery, filled with brood and

ambrosia, was situated in wood already thoroughly moulded and very moist.

SEA goa

X. longus Egg. 1927, 9 2.45—2.65 mm. W. Java: some 16 specimens

extracted from the lower part of a dead trunk of what was said by the local

woodsmen to be a mareme (Glochidion sp.), standing in the virgin forest near

the highest part of the Tjibodas Gardens, 1500 m, IX.1923.

Gallery. Larvae and pupae were found in vertically enlarged portions of tun-

nels in the wood. This feature appears to confirm the opinion of EGGERS, who

placed the species in nearest relationship to the palaearctic X. saxeseni, which

makes typical narrow vertical brood chambers.

X. andrewesi Bldf. 1896, 9 1.6—1.9 mm, & 0.55—0.65 mm, originally

described from India, also recorded from Africa (EGGERS 1922, p. 174); in Java

apparently rather common in the plains and hills in the cultivated area. W.

Java: several galleries in branches, 3—5 cm thick, of young dying Canarium

commune and one in a drying branch of a fullgrown Canarium tree, Bogor, 1924;

numerous in branchwood and to a lesser extent in the trunk of a dying Kopsia

flavida, and a few galleries in diseased Castanospermum and in ditto Aegle mar-

melos, Botanical Gardens, Bogor, 1924; a single specimen in a 5.5 cm thick branch

of a dead cacao tree and in the frame of a dead tea shrub, and 4 initial galleries

in a dying branch of Cinnamomum zeylanicum, Experimental Garden, Bogor,

1924; some borings in branches of Pithecolobium lobatum and Mangifera caesta,

and one specimen in branch of Mangifera indica and in Lansium domesticum, all

fruit trees, Bogor, 1924; five fully developed galleries in logs of Castanea tung-

gurut and Dysoxylum sp. (terusgunung) felled on the S. slope of Mount Gedé,

1000 m, and examined in Bogor, 1924. E. and C. Java: a few specimens in the

branches of diseased Cinchona (quinquina) on Panggoongsari Estate near Ma-

diun, VII.1922 (KALSHOVEN 1924b); a good many specimens boring the limbs

of Actinophora fragrans killed by Agrilus kalshoveni near Pemalang, 1928 (leg.

VERBEEK); a few specimens attracted to trapwood of small dimensions of Eugenia

subglauca, Buchanania arborescens, Leea sp., Albizzia lebbeck, Dysoxylum sp.,

Calophyllum inophyllum and Ficus variegata, in the teak forest near Gedangan,

1930/1931; one specimen in teak, forest range Balapulang, XI.1933.

154 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 |

Gallery-system and brood. The best picture of the galleries is obtained when |

they are laid open in vertical sections through the wood, as was done for several

of them in 1924 (PI. 19, fig. 1). The initial tunnel goes straight into the wood |

radially or obliquely, after some 20 mm bending in the direction of the growth |

rings and reaching a length of 45 mm at most. Afterwards the tunnel is further |

excavated at some distance from the entrance by deepening the bottom and, to a |

lesser extent, the roof. In this way a vertical, slit-like cavity (brood chamber) is

formed which has the same narrowness of the tunnel, agrecing with the breadth |

of the small beetle, and varies in length and height. In small branches the gallery

encircles the pith and may form a crook or question mark on a cross section. |

When a diseased part in the wood is struck the tunnel turns away from it. Ac-

cording to BEESON (1930, p. 47, 50) the communal brood chambers may be

situated entirely in the thickness of the bark, but this has not been observed in our |

investigations. The same author has given further interesting details about the bio-

nomics of the borer. |

Here follow some selected examples of the development of the gallery systems

and the composition of the brood collected from them. |

Composition of the brood

IE -

Sa 8 young ©

Host eZ | %6% | mother adults PIE)

FE v3 È pere eggs larvae | pupae € È

2 ae hod. | Ze

Castanospermum 27 ? 1 4

Pithecolohium 30 ? 1 10 3

42 ? 1 11 12

Canarium commune 37 ? 1 3 1 2

36 ? 1 10 1

40 ? 1 6 2 6

Aegle marmelos 112 2 1

19 ? 1 11 1 1

22 30 1 1 1 1 11

Kopsia flavida 24 il 1

35 9 1 4 2 2 1 *

25 42 1 4 9 5 10 1 29

13 64 1 6 4 10 2 22

19 59 1 8 10 14 1 33

| 22 48 1 5 21 5 Uf 1 39

| 29 ? 1 8 13 5 12 38

* incomplete brood as predacious beetle was present.

Apparently the gallery may be bored by the beetle up to a length of 15—20

mm before the excavation of the brood chamber is started and oviposition begins.

Out of every 10 young adults one may be a male.

X. exiguus Walk. 1857, © 1.5—1.8 mm, & 1.3 mm, occurring from India |

to New Guinea and Fiji; in Java a rather common species in the plains and hills

up to some 300 m. In the DRESCHER collection in Amsterdam is a specimen, taken

L. G. E. KALSHOVEN : Biology of Scolytoidea 155

at Baturraden, 1000 m altitude. W. Java: several galleries in branches, 7-—9

cm thick, of dead Theobroma cacao, and in the trunk and branches of a dead

Kopsia flavida, 16—30 cm thick, a single specimen in the frame of a dead tea

shrub and in the dead branch of a Mangifera indica, all these in gardens in Bogor,

1924; a few specimens in a borer-infested Castanea tunggurut, Djampang Kulon,

VII.1925; ditto in the trunk of a teak tree killed by lightning, Bandjar, IV.1933.

E. and C. Java: a single specimen in a sapling of Adenanthera microsperma

killed by the Zewzera borer, teak forest near Semarang, VIII.1920; a number

of galleries in the trunk of a dead rubber tree (Hevea), Tretes Estate near Ma-

diun, VII.1924; moderate infestation of the trunk of a killed Buchanania arbores-

cens, Banjumas, 11.1929 (leg. VERBEEK); in trapwood of small dimensions of

the same wood and of Alstonia scholaris, Gedangan, 1931; in branches of

dying Parkia speciosa near Pekalongan, VIII.1937 (leg. H. R. A. MULLER). S.

Sumatra: one specimen in log of Durio carinatus (durian burung), Indragiri,

VII.1934 (submitted by Forest Service).

Gallery and brood. The gallery system is of the same type as that of andrewest

| (PI. 19, fig. 2). However, the tunnels appear to enter the wood no more than 30

mm; the narrow brood chambers, on the other hand, are more extended at the

lower as well as the upper side of the original tunnel, reaching a height of up

to 22 mm in some places. Furthermore it was found in some of the large brood

chambers laid open in profile in the Kopsia wood, that they had 2—4 tunnels

to the outside. It seems more likely that the extra tunnels had been formed ad-

ditionally as large numbers of young adults reached maturity, than to suppose

that 2—4 gallery-systems had fused together. Moreover an example was found of

an additional tunnel directed from the brood chamber to the circumference of

the wood and still in process of formation.

Composition of the brood

E 5

dot Bass 5

es ds mother | 3 d

& È SE E beetle | larvae E A

le) NO Du

Al [ese | Zo

Theobroma cacao 25 15

30 Dal |

28 1 9 Deed 1

1 6 5 1 6

Hevea brasiliensis 22 35 1 Dey SISI: 4 40

| 1 TOR tf 25 39

21 185 | 1 23 ial 33 VATI

Kopsia flavida 16 Zu Peer Sr sl 1 1

21 gehe A | 6

20 5 1 “i || 2. 5)

16 61 1 | 5 1

} LFS 69 1 a 5) 12 2 a

| 32 | 9 1 | 30 |

28 | 90 i Be 2

230 85 1 | 7 1

| CZ 1 | | 3

30 | 713 1 | | 1923

* predaceous larva present.

156 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

The table on p. 155 shows some details about the galleries which have been laid |

open in a satisfactory manner in the wood of cacao, rubber tree and Kopsia.

That the eggs were only found once may be an indication of the difficulty ex-

perienced when opening the crowded galleries to collect the stages of the minute

borer more or less completely. In several cases, particularly those listed at the

bottom of the table, a number of young adults may already have left the brood

chamber. Only 8 males were found against some 200 young females (1 : 25).

ii algae

X. amphicranoides Hag. 1908, @ 5 mm, 4 (SCHEDL 1942a) 3.6 mm. W.

Java: several specimens in dead Ficus toxicaria, Tapos, XI.1932; a few spe-

cimens in dying stem of rattan palm, Plectocomia elongata, Tapos, IV.1933;

ditto in a water-soaked dead branch in a river bed, Mount Megamendung, 1000

m. E. and C. Java: three specimens in trunk of Tectona (teak) attacked by

the primary borer X. destruens, at Bruno, district Kedu, X.1931; two specimens

in trunk of rubber tree (Hevea), Sumber Djati Estate, 1941 (submitted by the |

Experimental Station at Malang). |

F. C. DRESCHER collected a fair number of the species at Baturraden in 1929

and 1932 from Ficus fistulosa (ScHEDL 1951) and kalapatjung (? Horsfieldia

glabra) |

X. emarginatus Eichh. 1878 (syn.: X. dentatus Bldf. 1895, Tomicus cinchonae

Veen 1897, X. cordatus Hag. 1910, X. cinchonae Egg. 1923), 2 3.2—4.0 mm,

& (described by EGGERS 1927) 2.55—3,4 mm. W. Java: four specimens un-

der the bark of a large Cinnamomum camphora log, Tjibodas gardens, 1500 m,

VIII.1923; a few specimens in a log of Castanea javanica felled on the S. slope

of Mount Gedé, 1000 m, and sent to Bogor, XI.1924; in the fallen broken top of

a large Sarcocephalus cordatus tree in the lowland forest near Bandjar, VII.1932;

in trunks of dead Ficus toxicaria, Castanea argentea and Myristica teijsmanni,

Tapos, X1.1932; in large billets of Artocarpus elastica kept under observation in

the forest, Bandjar, II.1932; in logs of Evodia latifolia, Casearia coriacea (27 cm

in diameter), Durio zibethinus (68 cm in diameter), and Gossampinus hepta-

phylla (105 cm in diameter), Bandjar, VIII.1933; in logs of Altingia excelsa and

Podocarpus imbricata in a timber yard in Bandung (leg. Brijpore) VIII.1940.

Borneo: two dead beetles found in their galleries under the bark of a bangkirai

log (Hopea laevifolia) unloaded in the harbour of Amsterdam, XII.1955.

The 9 host trees in which F. C. DRESCHER found the species at Baturraden, all |

different from those just mentioned except one, have already been published by

SCHEDL under X. cinchonae (1951, p. 44, 1954, p. 140). |

Gallery system (PI. 18, fig. 1). In the Cinnamomum log the beetles were ex-

tracted from apparently initial tunnels under the bark which entered the sap-

wood only 2 or 3 mm in an oblique direction to emerge again to the surface im-

mediately after, running horizontally over a length of 2 to 4 cm. In the Castanea

log a horizontal gallery of 18 cm was found right under the bark with two side

branches leading off from the centre, one broadened into a chamber of 5 X 6

mm at its base and running over 4 cm on the wood surface parallel to the main

tunnel, the other 3 cm in length entering the wood and bending in a direction

parallel to the circumference. A few galleries found on the exposed sapwood sur-

L. G. E. KALSHOVEN : Biology of Scolytoidea 157

face of the bankirai log, between numerous slightly smaller galleries of X. do-

losus, showed the same feature of a chamber being formed at the base of a side

branch or fork.

Alleged noxiousness. H. VEEN, the zoologist of the former Koloniaal Museum

in Haarlem, reported that the specimens which he described as Tomicus cinchonae

n.sp. in 1897, had been submitted by a governmental service in Java as being

noxious to quinquina bark. This was repeated by KONINGSBERGER in his second

review of harmful and beneficial insects of Java (1908). HAGEDORN (1913, p.

268), who had not seen the beetles but accepted the correctness of their identific-

ation as a Tomicus or Ips sp., apparently for this reason asserted that the species

was a very noxious one, because it killed the Cinchona trees through the inter-

ruption of the sapflow, an unfounded conclusion. The actual habit of the species

of excavating its main tunnels right under the bark of dying trunks makes it pro-

bable, that the original specimens had been found in pieces of quinquina bark

peeled off from a diseased stem or from cut portions left in the field for some

time. As a matter of fact the species clearly is a secondary borer. It is curious that

it has never been found in Cinchona a second time, although several Xyleborus

species have since been met with in diseased quinquina trees. (cf. KALSHOVEN

1924b).

X. amphicranulus Egg. 1923, 9 2.4—2.7, & (SCHEDL 1942a) 1.85—2.05.

W. Java: in a large kind of acorn, Quercus sp., lying on the ground in the

virgin forest on the S. slope of Mount Gedé at 1200 m, XI.1924; in the fallen

broken top of a large Sarcocephalus cordatus, in large billets of Artocarpus elasti-

ca kept under observation, in logs of Evodia latifolia, Casearia coriacea, Durio

zibethinus and Gossampinus heptaphylla, all in the lowland forest near Bandjar,

1932/1933; in a dead trunk of Ficus toxicaria, and in dead branches and similar

material of Turpinia pomifera, Castanea argentea, Villebrunnea rubescens and

Marumia muscosa, Tapos, 1932/1933; in a dead water-soaked branch in a river

bed on Mount Megamendung, 1000 m, VI.1933; in log of Altingia excelsa on a

timber yard in Bandung, VIII.1940 (leg. BLIJDORP).

Eleven host-plant records — all but one different from those just mentioned —

of F. C. DRESCHER for this species, collected at Baturraden, C. Java, have been

published by SCHEDL (1951a, p. 44 and 1954, p. 141) under amphicranulus and

fallax).

Gallery and brood. In the fallen Quercus fruit a tunnel had been bored precise-

ly where the acorn fits into the cup. The brood consisted of some mature 9,

| some immature ®, a few & and 5 pupae. The acorns had also been bored

| into by X. obtusus and X. semigranulatus.

X. sexdentatus Egg. 1940, 9 2.5 mm. C. Java: the cotype mentioned by

EGGERS was found in teak wood (Tectona) received from Bodjonegoro, IV.1932,

| from which piece 2 other specimens were extracted. The type may have been

one of several specimens taken by F. C. DRESCHER from Quercus sp. (kayu

| pasang) at Baturraden (cf. ScHEDL 1951a, p. 44).

X. vestitus Schedl 1931, 9 2.4 mm, 4 (SCHEDL 1939) 1.9 mm. W. Java:

| two specimens in trunk of a young Vernonia arborea killed by white grubs at the

| roots and mainly inhabited by other ambrosia beetles, in forest plantation on

| Mount Salak, 800 m, VIII.1919; a few specimens in a 15 cm thick branch of a

158 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

dead Kopsia flavida, 11.1924, a single one in a cut branch of Lansium domesticum, |

V.1924, one gallery in 2.7 cm thick dying branch of Cinnamomum zeylanicum, |

IV.1924, some galleries in the 10 cm thick trunk of a newly dead Aegle marme- |

los, VII.1924, all in gardens in Bogor; a few specimens in a branch of Toona

sureni cut at Mount Tjampea, 400 m. near Bogor, VI.1925. E. Java: a single,

specimen in a limb from a rubber tree (Hevea) submitted from Tretes, Waliku-

kun, VII.1924.

F. C. DRESCHER has collected the species from Quercus sp. and Palaquium

gutta at Baturraden (SCHEDL 1939, 1954).

Gallery and brood (PI. 18, fig. 2). In the Cinnamomum branch the tunnel had

entered the wood up to 15 mm and then had neatly circled the pith, reaching a

total length of 25 mm. It contained the mother beetle and 3 larvae. During the

opening of the galleries in the Aegle trunk the contents of the tunnels of westitus, |

perforans and andrewest, which often ran very close to each other and at the same

level, got mixed up to a certain extent. Three tunnels, indubitably the work of

vestitus, were once or twice broadly forked. They were 39, 57 and + 95 mm in

length and! contained 279 + 3. latvaen 2790, 1 78 MPa anse

+ 1 &, respectively. It was surmised that vestitus occacionally makes use of the

entrance-hole of tunnels of perforans and andrewesi, and builds its own galleries

from it, but the notes taken at the time are insufficient to settle the point.

X. pseudocylindricus Egg. 1927, ‘9? 1.6—2.0 mm. W. Java: a single

specimen in the borer-infested dead trunk of a Ficus intoxicaria, XII.1932, and

some 10 specimens in a dead Villebrunnea rubescens, V.1933, both at Tapos.

X. obtusus Egg. 1923, 2 3.5 mm, & (SCHEDL 1951a) 3.2 mm. W. Java:

in a log of Castanea javanica cut in the forest on the S. slope of Mount Gede at

some 1000 m altitude and examined in Bogor, 1924; two specimens in a large

kind of acorn, Quercus sp., picked up from the ground in the same area at 1200

m, XI.1924; in a log of Castanea tunggurut in the Djampang district, 1925;

numerous in limbs of Castanea argentea and Quercus sp. at Tapos, 1933; in logs

of Castanea argentea in a timber yard in Bandung, VIII.1940 (leg. BLIJDORP).

F. C. DRESCHER collected the species also from Quercus sp. at Baturraden,

1930 (ScHEDL 1951), and his samples included a few males. It is interesting to

note that X. swbobtusus Schedl 1942, described from Malaya as very similar to

obtusus, has been collected from Quercus too. Therefore these species appears to

be attached to Fagaceae.

Gallery and brood. The acorns had been bored into right through the cups by

the obtusus beetles. At the end of one tunnel a cluster of 8 eggs was found. The

fruits were also infested by X. semigranulatus, X. amphicranulus and a Poecilips

sp. The gallery exposed on a cross-section through the Castanea wood, 1924,

apparently was an initial one as it contained only the mother beetle (PI. 16,

RICA)

L. G. E. KALSHOVEN : Biology of Scolytoidea 159

X. mancus Bldf. 1898 (syn.: X. abruptus Samps. 1913), 9 3.1—3.3 mm, &

(SCHEDL 1958), 1.95 mm. W. Java: in a dead branch of a Mangifera indica

tree, Bogor, VII.1924; in the branches and twigs of Dalbergia latifolia trees killed

by root fungus in a forest plantation near Kediri, VI.1924, III.1925; in a branch

‘of Swietenia mahagoni killed by the Corticium fungus, teak forest, Randublatung,

VII.1926 (leg. ZONDAG); in the limbs of a dead Butea frondosa, and in trap-

wood of small dimensions of Calophyllum inophyllum, Toona sureni and Cassia

fistula, all near Gedangan, 1930/1931; in diseased Tectona (teak), Balapulang,

19533.

Gallery and brood. As regards the gallery system BROWNE (1938, p. 27) stated

that it is of the common type, encircling the stem, but there are, in addition, large

irregular brood chambers. The sample taken from mahogany in Randublatung con-

sisted of 11 9 and 2 & and this has been the only instance that the small males

have been found in Java. Up to 30 larvae have been found in one brood in

Malaya (BROWNE l.c.).

X. versicolor Samps. 1921, ® 2.7—2.8 mm (SAMPSON states 2.5 mm) 4

(described by BROWNE 1948) 2.5 mm. W. Java: a few specimens boring in

dead branches of a Mangifera indica tree, Bogor, VII.1919; a single gallery in a

withered branch of a Canarium commune, Bogor, VI.1924.

Gallery and brood. A longitudinal section through the infested part of the

Canarium branch shows the tunnel penetrating at the underside of a small snag

(PI. 16, fig. 5). It curves upwards and widens into a chamber, roughly triangular

in shape. The nest contained 1 mature 9, 1 immature 9, 3 pupae and 3 larvae.

X. resectus Egg. (nomen novum given by EGGERS in 1927 for his abruptus

1923; syn.: opacicauda Egg. 1940), very closely related to versicolor Samps., ©

2.5—3.0 mm, & 2.0 mm. W. Java: a few specimens boring in dead branches :

of Cinchona (quinquina) in a plantation near Tapos, 900 m, VII.1932. C.

Java: a few specimens amongst the shot-hole borers bred from branches of

Actinophora fragrans killed by Agrilus kalshoveni, forest range Margasari near

Tegal, VII.1928 (leg. VERBEEK).

F. C. DRESCHER collected the species at Baturraden in fairly large numbers

including males from Glochidion sp., Quercus sp. and Weinmannia blumei

(SCHEDL 1951).

X. uniseriatus Egg. 1936 (syn.: verax Schedl 1939), 2 2.85—3.1 mm. W.

Java: three specimens from borer-infested wood of Quercus sp. and 3 more

from Castanea argentea, Tapos, II and IX.1933. In both cases X. obtusus was

extracted from the same material.

X. glaber Egg. 1930, 9 3.0 mm. W. Java: a small series collected from an

unidentified plant, possibly Quercus sp. or Castanea sp., Tapos, VI.1933.

— 0 0—

X. desectus Egg. 1923, :9 4.7—4.9 mm, ¢ 3.9 mm. W. Java: a few

galleries in the trunk of a newly dead Castanospermum in the Botanical Gardens,

Bogor, VI.1924.

Gallery and brood (PI. 16, fig. 4). Two tunnels entering the wood against the

160 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

grain over 19 and 21 mm, contained 1 ® and 1 ® with an egg. They had been |

excavated apparently quite recently but in the longest gallery the wood was already 4

turning black around the top. Two other galleries exposed on cross-sections were if

opened 6 weeks later, one curved, the other S-shaped, both with short side bran- ff

ches, their total length being 38 and 47 mm, their contents 3 @, 1 & and |

5 larvae, and 2 ®, 5 larvae and 3 eggs, respectively. The surrounding wood |

was stained, and, around the latter gallery, even slightly rotten. À 27 mm gallery

| running parallel to the same tunnel appeared to be abandoned.

X. discolor Bldf. 1898. Large form, $ 1.9—2.2 mm, 4 1.3—1.6 mm. W. |

Java: boring the stem of a one-year old Altingia excelsa, which had been |

killed by the Hepialid Endoclita sericeus in a forest plantation at Artjamanik, N.

of Bandung, 1000 m, VI.1927; in dying branches of Bixa orellana in plantation

near Bandjar, VII.1932; in dead branches of Eugenia polyantha, Pithecolobium

lobatum and Quercus sp., and in old stems of Eupatorium pallescens, Tapos, |

1932/1933. E. and C. Java: some galleries in dead twigs of Swietenia mahagoni |

in teak forest near Kedungdjati, VII.1922; a few specimens in 6 cm thick limb

of a kedojo (? Dysoxylum) burnt to death, same locality, 1931; several specimens |

collected from the branches of Coffea robusta in plantations infested with the |

twig borers X. morigerus and X. morstatti, Mount Kawi, IV.1928, Bangelan II

and VI.1932 (submitted by the Experimental Station at Malang; a few specimens

in the mixed sample are intermediate in size between the large and the small |

form). Sumatra: boring into the pith of thin twigs of Ficus ampelas, Bukit-

tinggi, 900 m (leg. JACOBSON, see EGGERS 1927, p. 407).

Small form, g 1.4—1.6 mm, 4 1.1 mm (agreeing with X. posticestriatus Egg.

1939, which has been synonymised by SCHEDL, 1958). W. Java: four @ and

one & in a dry, 7.5 mm thick twig of Cinnamomum camphora, VI.1923, and

a couple of ® in a twig of Theobroma cacao, X.1924, Experimental Garden

in Bogor. E. Java: a few © in the twigs of Coffea on Panggungsari Estate

near Madiun, III.1931, and at Bangelan near Malang, III.1932 (submitted by

Experimental Station). S. Sumatra: boring in the twigs of Cinchona (quin-

quina) trees in a plantation attacked by stem rust on Suban Ajam Estate, VIII/XI.

1926.

Gallery and brood. BEESON (1930, 1941) described the gallery of the large

form as “a short ring, unbranched except for short expansions or vertical bays

which house a small brood of about 10”. This appears to be corroborated by our

observations. The female beetle resting in the opening of the gallery closes that

entrance hole perfectly with the slightly convex declivity of the elytra. The

males — not mentioned by BEESON nor by SPEYER (1923) — are apparently rare;

they were found only twice in Java, viz, in a gallery in the mahogany twigs and in

one of the coffee twigs. In the former case the brood of an unidentified parasitic

wasp was found mixed with the brood of the borer.

The gallery of the small form in the Cinnamomum branch encircled the pith

and had a short widened branch downwards. The male, found in it, was

minute, and lacked the elytra although it appeared not to have been damaged

when the cavity was cut open.

L. G. E. KALSHOVEN : Biology of Scolytoidea 161

X. difficilis Egg. 1923, $ 1.8—2.0 mm, 4 (SCHEDL 1942a) 1.2—1.5 mm.

W. Java: in a log of Cinnamomum camphora, Tjibodas Gardens, 1500 m,

VIII.1923; in dead stems of Eupatorium pallescens at Lembang, VIII.1924; in

young Altingia excelsa trees, afflicted by a gumming disease in a forest plantation

near Garut, 1000 m, X.1931; in diseased and dying parts of Antidesma sp.

(kiseueur), Melochia umbellata, Mussaenda frondosa, and Villebrunnea rubescens,

in and around the Tjibodas Gardens, VI.1932 (leg. H. R. A. MULLER), in

diseased, two-year old manglit (probably Magnolia blumei) in a plantation on

Mount Tjerimai, 1000 m (leg. APPELMAN) 1932; in dead, water-soaked

branch in a river bed, Mount Megamendung, 1000 m, VI.1933; a few specimens

in dead parts of Villebrunnea rubescens and kipiit, and single ones in ditto

Bridelia sp. and Quercus sp., Tapos, 1933; in experimental billets of teak in the

forest near Bandjar, VII.1933. N. Sumatra: I have seen a paratype specimen

labelled ’’Sibolangit, VII.1921, leg. DOCTERS VAN LEEUWEN", in the Zoological

Museum, Bogor. Celebes: a few dead and more or less disintegrated specimens

found in their bore holes in cut rattan canes — ‘rotan runti — received from

Gorontalo, 1936.

F. C. DRESCHER’s host records from Baturraden, C. Java, include Twrpinia

pomifera, Ficus sp. and Adinandra dumosa (SCHEDL 1951, p. 42).

Gallery and brood. In the newly felled Cinnamomum trunk the borer had

made small, communal brood chambers in the cambial zone, exclusively in parts

adjoining the transverse cuts through the trunk where the cambium had already

turned brown. Some of the holes were situated in the inner bark, others were

slightly sunken into the sapwood. The brood was found tightly packed in the flat

chambers and surrounded by white ambrosia.

The following broods were collected rather completely from the chambers. It is

possible however, that part of these broods belonged to X. justus, which ap-

peared to be closely associated with döfficzlis in this case.

Composition of the brood

oun

Nr pupae Res

eggs |larvae

Mother

beetle

HNHEHHEHHEHE NH

* two galleries combined.

The figures show that a single brood may consist of about 20 individuals. In

no. 10 most of the young adults may have already left the cavity. One male ap-

pears to develop against some 5 to 7 females.

—0—0—

162 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

X. morigerus Bldf. 1894 (syn.: X. coffeae Wurth 1908), and X. morstatti |

Hag. 1912. Concerning the biological data on these species, both well known as |

primary twig borers on Coffea and other hosts in Indonesia, I may refer to the

extensive literature already published about them (including my recent paper on.

the latter species, KALSHOVEN 1958).

—0—-0—

X. cylindrotomicus (Schedl) 1942, 9 2.03—2.27 mm, & 1.75—2.0 mm.

W. Sumatra: found three times in and on the branches and trunks of dying |

clove trees (Eugenia aromatica) in the groves along the coast near Manna, S. of |

Benkulen, and on Pulau Pisang, a small island off the same coast (leg. MULLER |

1931, KALSHOVEN 1934, HIRSCH 1934). |

Gallery. The unbranched tunnels exposed on cross sections through 2—3.5 cm |

thick branches in 1931 (Pl. 16, fig. 6) are rather short but 4 of them have a |

small pocket lowered in the bottom of the gallery. Possibly they are still in an |

initial stage. |

A few male specimens were found moving outside on the trunks in the field. |

X. mutilatus Bldf. 1894 (syn.: X. banjoewangi Schedl 1939), a thick-set |

species of 4 mm. E. Ja va : found boring in the upper portions of stems of rat-

tan palms, that had the top damaged or killed by other boring insects, in different |

parts in the forest reserve of Tjuralele, district Besuki, at 100—300 m altitude, |

11.1936 (collected by personnel of the Forest Service). Local name of the borer: —

bubuk tètèr; names of the rattan palms: pendjalin glatik, p. manis (legi) and p.

wuluh, probably Calamus spp. div.

Gallery and brood. In a top part of 3.1 m length with a hard core of 11 mm, |

20 bore holes of 2 mm wide were counted; in another piece, 1.6 m in length, |

a dozen bore holes occurred. Brood chambers had been formed by axial (vertical)

extensions of the galleries. Several holes had already been abandoned. One male

was present in a sample against 5 9.

A damaged 9 specimen of apparently the same species was found in its bore

hole in a sample of Indonesian rattan cane of doubtful origin, in a collection of

the Forest Research Station, Bogor, X11.1935.

SA le

X. fleutiauxi (Bldf.) 1896, 9 4.2 mm, species so far known from Indochina.

SE. Borneo: A single specimen occurred in a small sample of shot-hole

borers, found in pulanten timber — probably Alstonia sp. — by a forest conser- |

vator, VI.1919. It was identified by Col. F. WINN SAMPSON, 1923.

X. riehlii Eichh. 1887 (syn: Progenius laeviusculus Bldf. 1896), 9 3.5 mm,

species so far known from Sumbawa, Celebes, Indochina, Bengal and E. Africa

(BEESON 1930, SCHEDL 1937). Philippines: a single live specimen was

collected from Philippine timber arrived in the harbour of Tandjong Priok, Java,

for transit to S. Africa, and mainly infested by X. cognatus Bldf., XII.1932.

N.W. Sumatra: there is a specimen from Langsar, Atjeuh (leg. CORPORAAL,

III.1919, det. EGGERS) in the Zoological Museum at Amsterdam.

The gallery system was described by BEESON (1930) as being of a simple bifur-

cate or trifurcate type, the length of the longest branch from entrance hole to

termination being 5—8 cm.

Ae US

L. G. E. KALSHOVEN : Biology of Scolytoidea 163

X. globus Bldf. (syn.: X. fuscus Egg. 1923/1939), |? 5 mm, & (SCHEDL

1951) 4.4 mm, originally described from New Guinea. W. Java: a few galleries

in a dead, 2 cm thick, shoot of Turpinia pomifera in a forest plantation on the

S. slope of Mount Gedé, 1000 m, IX.1920; one specimen captured as it alighted

on a teak tree broken by storm and infested with X. destruens in a plantation near

Bandjar, VIII.1930; a few galleries with brood in old dying stems, 2.0—2.5 cm

in diameter, of Eupatorium pallescens, Tapos, IX.1932; one or two specimens in

samples of infested limbs of Kleinhovia hospita (tangkolak), Piper sp. (sisirih-

an), Quercus sp. and Castanea argentea, and a dozen specimens in similar limbs

of Evodia sp., Tapos, 1933. C. Java: in dying rubber tree (Hevea) in plant-

ation near Pekalongan, XI.1921 (leg. SPECHT GRIJP; see KALSHOVEN 1924).

F. C. DRESCHER collected the species at Baturraden from branches of Quercus

sp., VII.1928, and later from tutup (Mallotus or Macaranga sp.), Ficus fistulosa,

Ficus sp., Symplocos sp. and sambang (? Aerva sanguinolenta), as already

mentioned fairly completely by SCHEDL (1942, 1954).

Gallery and brood (PI. 20, fig. 2). Two galleries in the Tyrpinia shoot and

two in the Eupatortum stems have been preserved. The first two encircle the

pith, slightly spiralling and occupying most of the space in the thin wood cy-

linder, one of them being continued down the pith over at least 2 cm. One of

the galleries in Ewpatorium has about the same pattern, forming a complete

horizontal ring in the middle of the wood-cylinder and sending two branches up-

ward into the wood and the pith, and one down into the pith, altogether at least

11 cm in length. A tunnel of Scolytoplatypus javanus appears to have been

formed at the very same level as this globus gallery. The second gallery in Eupa-

torium pierces the wood cylinder and then branches into five tunnels: two hori-

zontally encircling the pith over half the length of the stem and at different

levels, two upward into the wood and the pith, and one downward. This system

has a total length of at least 9 cm.

From the Twrpinia shoot 3 adult 9, 1 ¢,1 © pupa, 1 3 pupa and a few

small larvae were gathered at the time. The two galleries in Evpatorium contained

respectively 1.9, 13 9 pupae, 1 4 pupa, 1 large larva and 26 small larvae, and

19, 10,9 pupae, 4 large and 20 small larvae. The broods of this species there-

| fore appear to be relatively large, numbering up to more than 40 individuals in

the rather centralized gallery system. One male is formed against some 5 to 10

females.

X. percorthyloides Schedl 1934/1958, 9 3.0 mm, & 2.4—2.7 mm. W.

Java: found breeding in the stems of large-sized Zingiberaceae, shortly before

they turned yellow and died off, Tapos, IX.1932, as mentioned already in my

paper on Scolytids in Monocotyl stems (KALSHOVEN 1935 p. 14).

Pseudoxyleborus nobilis Egg. 1940, 9 4.0 mm, & 4.5 mm, its greater length

due to the projected pronotum. C. Java: The two host plants, Weinmannia

blumei and Turpinia pomifera, noted by F. C. DRESCHER for the species in Batur-

raden have already been mentioned by SCHEDL (1951, p. 44). A Baturraden

164 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

specimen in my collection has the ‘planta nutrix’ label wuru, a collective name for |

Lauraceae.

Notoxyleborus kalshoveni Schedl 1934, 9 and & 49 mm in size. W.

Java: found twice breeding in soft stems of dead rattan palm, X.1932, III.1933, | |

in the mountain forest near Tapos, 800 m. |

Gallery and brood. The borer forms exceptionally large brood chambers in nel

fibrous tissues (Pl. 21, fig. 1). In one cavity not less then 62 9 beetles, 2 &

1 & (KALSHOVEN 1935).

Streptocranus mirabilis Sched! 1939, 9 (3.5—)4.5 mm, 4 3.6 mm. W. |

Java: some 20 @ and 1 4 extracted from bore holes in a dead limb of |

Quercus sp., Tapos, 800 m, VI.1933. C. Java: two ® specimens, measuring |

only 3.5 mm, found among the various borer species bred from limbs of Actino-\

phora fragrans, killed by the zigzag borer Agrilus kalshoveni, Pemalang, VI.1928

(leg. VERBEEK).

From an apparently large sample collected by F. C. DRESCHER from nagasari,

probably Mesza ferrea, at Baturraden, some 20 9 and 2 4 are present in the |

Zoological Museum at Amsterdam. |

S. capucinulus Sched] 1942, 1951, 9 3.4 mm, & 3.0 mm. W. Java: a

single @ in a dead branch of an unnamed fruit tree in Bogor, 1919; three gal-

leries in a dead branch, 3 cm thick, of a Canarium commune, harbouring a varied

borer fauna, VI.1924, Bogor.

Gallery and brood. The three gallery systems which I had carved out from the |

Canarium branch at the time are still preserved (Pl. 20, fig. 1). They enter the

wood across grain but after 5—12 mm branch out into 2 — in one case 4 — |

tunnels which run about in the same direction parallel to each other but at dif-

ferent levels (see fig. 1). The tunnels penetrate the wood up to 30 mm. One gal-

lery has reached the pith and continues for at least 13 mm into it (top part

missing). In two galleries the entrance hole of the tunnel is only 0.7—0.8 mm

across, distinctly narrower than the inner part of the tunnels, which have a bore

of 1.2—1.5 mm. This feature may have some connection with the remarkably

lengthened and strongly attenuated declivity of the beetles.

The following few details can be given about the galleries and their contents.

Galleries Numbers collected

SION NOR wi

DI (I IS]

Nr. es Ca SF 5 © | adults

Fe Sw S © © uw =

SE eles. ees [S| a) 2/6

Tan |

1 36 2 1 2 1

2 49 4 1 13) 9 © | al

3 64 2 1 GA

The broods collected apparently were rather incomplete, even in gallery no 2

from which 24 individuals in total were extracted.

Cnestus bicornis (Egg.) 1923, 2 2.5 mm, & (SCHEDL 1942) 1.5—1.75 mm.

W. Java: rather numerous as a secondary borer in the stem and branches of

L. G. E. KALSHOVEN : Biology of Scolytoidea 165

I Erythroxylon novagranatense shrubs — the ‘Java Coca’ cultivated for cocaine

production — in a large plantation during a severe outbreak of the primary twig

borer Xyleborus morstatti, both borers being also present in the twigs of a few

scattered Coffea trees in the neighbourhood, Tegallega Estate, W. Djampang,

near Tjibadak, 1925; a few specimens in a diseased sapling of Altingia excelsa

in an experimental plot of the Agricultural School at Sukabumi, VIII.1932 (leg.

VERBEEK). E. Java: specimens present in samples of various Scolytids collected

during investigations into the X. morstatti infestation of Coffea robusta carried

out for the Malang Experimental Station, one of the localities given: Kandangan,

Panggungsari Estate, Mount Wilis, 1000 m, 1928 (BETREM 1930 : 1012, 1931:

404). S. Sumatra: several specimens in twigs of Cinchona and Coffea in-

fested by Xyleborus spp. in plantations, 1926, 1931, 1932 (see for the occurrence

in coffee : KEUCHENIUS 1931).

Gallery and brood. The galleries in the Erythroxylon and Coffea plants at

Tegallega were made in stems and twigs, 3—7 mm thick. The boring system

comprised a cavity behind the entrance hole and main tunnels which extended

vertically inside the core or pith. Some figures on the composition of the broods

are given here :

| Composition of the brood | %

u bo

en upae | YOUNE| 8.5

du ei eggs |larvae Pre | adults ES

22 olale|a| 2°

Erythroxylon 1 6 |

Coffea 1 8

x 1 10

Erythroxylon 1 13

x 1 10 |

= 1 15

O 1 4 4

> 1 > RO).

is 1 2 10

Pi hp eet

Dì ER) 1

2 FES 3

» (os li)

| 7 3

The sex ratio is one & to five or six 2.

Parasite. In one of the tunnels in Erythroxylon a small parasitic wasp was found

besides 2 © and 5 larvae of bicornis. Most probably it was the same parasite

which also appeared to be present among some broods of Xyleborus morstatti in

the same locality. BETREM (1930) found that in East Java C. bicornis is also

attacked by the parasite of the primary twig borers X. morstatti and X. morigerus,

the species being indicated as a Tetrastichus sp.

C. nitidipennis (Schedl) 1951, 2.8—3.05 mm. W. Java: a single specimen

in dying stem of Eupatorium pallescens, Tapos, VII.1932.

C. suturalis (Egg.) 1930, 9 2.3—2.85 mm, 4 (SCHEDL 1951) 2.3 mm. W.

Java: in branch of Swietenia mahagoni, which had been killed by the Zeuzera

borer, a few dead specimens of the beetle, most of them distintegrated, in the

166 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

company of Xyleborus morigerus, in plantation near Bandjar, XII.1930; several |

specimens in old Ewpatortum pallescens stems, Tjibodas Gardens, 1400 m, VI.

1931 (leg. H. R. A. MULLER), in similar stems and a few specimens in dead

Piper sp. (sisirian), at Tapos, VII.1932. |

C. aterrimus (Egg.) 1927, 2 1.8 mm. S. Sumatra: one specimen found |

among the shot-hole borers in twigs of Cinchona (quinquina) collected in a |

plantation infested by stemrust and twig borers, XI.1926.

ECCOPTOPTERINI

Eccoptopterus gracilipes Eichh. 1886, |? 3.4—3.7 mm, 4 (EGGERS 1923)

3.2 mm. W. Java: a single specimen in an old stem of Eupatorium pallescens,

Lembang, 1200 m, IX.1924; ditto in stem of Melia azedarach, Djampang area, «

VI.1925; ditto in a 4 cm thick stem of a four-year old Swietenia mahagoni, at-

tacked by the bark killing Corticium fungus, in plantation near Bandjar, VII.

1930; up to 6 specimens in borer-infested limbs and stems of Schefflera aromatica,

Ficus toxicaria, Eupatorinm pallescens and Evodia sp., and single specimens in |

similar parts of Neesia altissima, Cordyline fruticosa, Castanea argentea, Piper sp.

(sisirihan), Cinchona and Lantana camara, all at Tapos, 1932/1933. E. Java:

found breeding in stems of Coffea arabica in plantations near Lumadjang and on

Mount Kawi, in one place a group of 8 trees affected, and some 20 beetles found |

in one of them, no trace of other damage or disease being noticed (these details

were given by ZIMMERMANN 1901 for a Scolytid called ‘De Groote Koffiebast-

kever’ — = the large coffee bark beetle — which species has proved to be identical

with E. gracilipes, KALSHOVEN in press); 5 specimens bred from a borer-infested

billet of Swietenia mahagoni from a plantation near Paree, Kediri, XI.1924/

1.1925; a single specimen found boring in the branch of a rubber tree, Hevea bra-

siliensis, submitted by the Experimental Station at Besuki, IX.1941. S. Suma-

tra one specimen found in material of Cinchona trees collected in stem rust-

infested plantation in the Lampong district, VII.1939 (submitted by Experimental

Station).

Gallery and brood. ZIMMERMANN (l.c.) described the boring system as a main

tunnel opening out into 3—5 branches of 10—15 mm long, containing the lar-

vae and pupae, and he published a figure of them. The same author gave a few

details about the growth of the ambrosia fungus.

We have two examples of tunnels in 15—20 mm thick Eupatorium stems

preserved (PI. 21, fig. 2). One enters just beneath a knot, slopes downward and

has beginnings of two side-branches which stop at the pith. The other consists of

a circular gallery with an upward and downward branch, all excavated in the

wood cylinder and having a combined length of 40 mm.

E. collaris (Egg.) 1923, a two coloured species of 4.0—4.2 mm. W. Java.

four galleries found in a 9 cm thick limb of a dead Kopsia flavida tree in the

Botanical Gardens, Bogor, VII.1924.

Gallery and brood. The four galleries which have been exposed on cross

sections at the time, are forked and have one to two side branches. They measure

> 49 mm, 59 mm, 62 mm, and 76 mm (PI. 21, fig. 4). The broods found in

them consisted respectively of: 3 9, 2 9 pupae, 2 & pupae, and 16 larvae; 8

L. G. E. KALSHOVEN : Biology of Scolytoidea 167

o: 7,2, Á 3 and 2 larvae; 1 9, 2 9 pupae, 1 4 pupa, and 8 larvae. The

largest brood of one mother beetle therefore consisted of 22 specimens. The sex

ratio was one 4 to 3 or 4 2.

E. sexspinosus (Mots.) 1863, a wide-spread, variable species, 9 2.3—2.9

mm, 4 2.75 mm; vertical distribution in Java from the plains to at least 1000 m.

W. Java, Bogor: a few specimens, belonging to the var. multispinosus Hag.

in dead borer-infested branch of Nephelium lappaceum, 1919; a few specimens

of the typical form and the variety in a dead branch of Mangifera odorata, X.

1923; single specimens of the variety in branches of dead Theobroma cacao and

Sterculia sp., II and V.1924; one gallery in a dead branch of Cinnamomum zey-

lanicum and two of them in a branch of Pithecolobium lobatum, IV.1924. E.

Java: a few specimens in the limbs of Dalbergia latifolia trees, which had been

killed by root fungus in a plantation near Paree, Kediri, 111.1925. W. Suma-

tra: a single specimen of the var. multispinosus in a branch of Myristica fragrans

tree affected by the ‘premature death disease’, received from Solok, III.1936.

F. C. DRESCHER collected the beetle from Albizzia falcata at Baturraden.

(SCHEDL 1954).

Gallery and brood (PI. 21, fig. 3). The gallery in the Cinnamomum branch

was furcated, 15 mm in length. It contained only the mother beetle. One of the

galleries in the Prthecolobium, also bifurcated, had a mother beetle in it with 7

eggs. In the second gallery, strongly curved but not furcated, only a single male

specimen was found. Apparently it had already been left by the rest of the brood.

This latter gallery had been made at the same level as a tunnel of Xyleborus for-

nicatus, almost touching it in one place.

Swarming. I happened to see the beetles swarming on a spot in full sunlight

in a natural lowland forest near Djember, E. Java, in the morning of 16.X1.1919.

Several specimens were hovering in the air, to alight quite suddenly on the bark

of trees and several other objects, including our clothes. They were particularly

attracted by the trunk of living kesemek tree (Diospyros) where they busily

moved about, without trying to bore into it, however. A borer-infested log of

Artocarpus elastica was lying in the vicinity but here no specimens of E. sexspi-

nosus were found.

E. sagittarius Schedl 1939, closely related to the former species but only

2.1—2.3 mm in size. S. Sumatra: Specimens extracted from the twigs of

Nephelium sp., which had been received by me from Palembang, have been

tentatively identified with this species by SCHEDL (1939).

E. limbus Samps. 1911, 9 3 mm. E. Java: a few specimens boring in the

limbs of Dalbergia latifolia trees, which had been killed by root fungus in Paree,

Kediri, III.1925. S. Sumatra: some 10 specimens in Cinchona trees suffering

from stemrust in a plantation in the Lampong district, VII.1938.

WEBBINI

Arixyleborus grandis (Schedl) 1942, 9 3.4 mm, 4 (not yet described) 3.2

mm. W. Java: breeding in dead branches of Canarium commune trees, as part

of a mixed shot-hole borer fauna, Bogor, VI.1924.

Gallery and brood. Seven galleries have been exposed on vertical sections

168 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 |

(

through the wood at the time. They wind their way into the wood up to a depth |

of 40 mm and have a downward sacklike extension of varying development, as

may be seen from the illustration (Pl. 22, fig. 3) and from the following table, |

which also gives the details about the broods found. |

Gallery Composition of the brood Ge

3 a 2 ©

= size of 3 DE

=, i È extension = 3 lo ame = | adults € a,

gps in mm © è | ap 5 DEE

RORE E02 | © | small | large | a) 9 | é Zo

32 ID 19) 1 1 3

26 TOME? 1 Y

34 ZUR 1 3 1

37 DEK 1 4 1

40 4 x 20 i Oy Zook fo 20

38 8 x 15 1 15 6 22

42 Ot Zy 1 5 12 5) i | i 36

From these data it appears that the extension is started, at a distance of 12—15 |

mm from the entrance, as a short downward branch. It apparently is gradually ,

lengthened, and to a less extent deepened, but has the same width all over as |

the initial tunnel. |

A. malayensis Schedl 1954, 9 (SCHEDL 1958) 2.05—2.3 mm, & 1.7 mm. |

W. Java: a few galleries in dead, borer-infested branches of Canarium com- |

mune, Bogor, VI.1924. C. Java : teak forests: a few galleries in a, one cm thick, |

branch of Swietenia mahagoni tree, suffering from Corticium fungus and drought, |

in an experimental plot near Kedungdjati, VII.1922; a few beetles attracted by

small trapwood of Glochidion sp., Eugenia subglauca, E. polyantha and Albizzia

lebbeck, at Gedangan, III/IV.1931. W. Sumatra: several specimens in branch-

wood of dying Eugenia aromatica (clove tree), Padang, XII.1935, and in

branches of diseased Myristica fragrans (nutmeg tree), Solok, II.1936.

F. C. DRESCHER collected the species at Baturraden from Palaguium gutta

(numerous specimens), Turpinia pomifera, Quercus sp., Ficus sp. (kebek) and

Breynia microphylla (cf. SCHEDL 1951 under Xyleboricus marginatus Egg.).

Gallery and brood (PI. 22, fig. 1). Two galleries were carved open from the

mahagoni branch and three from the Canarium branches at the time. One of the

latter galleries has a large sacklike extension at the underside, 4—6 mm deep and

20 mm in length. It contained 4 9, 1 &, 22 pupae and 21 larvae, totalling 48

individuals. The other tunnels apparently had been more recently excavated as

they contained only the mother beetle, while in two of them a first indication of

the downward extension was to be seen.

A. rugosipes Hopk. 1915 (syn.: Webbia camphorae Egg. 1923, W. medius

Egg. 1937, Xyleboricus gedeanus Schedl 1942), 9 1.67—1.8 mm, a species of

fairly wide distribution and a common pin-hole borer in Malaya, according to

BROWNE (1938, 1955). W. Java: a few specimens in dead stems of Marumia

muscosa, and a single one in Castanea argentea, in the secondary forest near

Tapos, 1933. S. Sumatra: one specimen found in a wood sample strongly

infested by the Bostrychid Apoleon edax, received from Pladju, 1931.

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 PLAAT 15

Fig. 1. Tunnels of Xyleborus theae in the branches of dead tea tree. Left, tunnel extended

axially in the pith of a small branch. Centre and right, horizontal tunnels in branches of

larger diameter (p. 144). Fig. 2. Horizontal bifurcated galleries of X. myristicae with

triangular space at junction, in branch of Pithecolobium (p. 149). Fig. 3. Unfinished tunnels

of X. artestriatus exposed on cross section and longitudinal section through branches of

Canarium (p. 148). Fig. 4. Tunnels of X. laevis in Castanospermum. The subsidiary

chambers shown in longitudinal section (left and centre) and in tangential section (right)

(p. 141). (All natural size)

L. G. E. KALSHOVEN : Biology of Scolytoidea

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 PLAAT 16

Fig. 1. Two axial sections through Erzoglossum twigs with spiral gallery of Xyleborus

pygmaeus (p. 147). Fig. 2. Two galleries of X. cancellatus with extensions of different

shape on upper and lower sides; right, in Cinnamomum camphora sapwood; left, part of

circular gallery in Eupatorium stem (p. 147). Fig. 3. Four gallery systems of X. haberkorni

exposed in split infested branches of cacao (p. 150). Fig. 4. Four horizontal galleries of

X. desectus, two with short branches, in Castanospermum; part of the wood, rotten (p.

159). Fig. 5. Longitudinal section of tunnel of X. versicolor with terminal chamber, in

branch of Canarium (p. 159). Fig. 6. Horizontal parts of galleries of X. cylindrotomicus in

branches of Eugenia aromatica (p. 162). Fig. 7. Gallery of X. obtusus on cross section

through Castanea javanica stem (p. 158). (Fig. 1, X 2; Fig. 2—7, natural size)

L. G. E. KALSHOVEN : Biology of Scolytoidea

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 PLAAT 17

Tunnels of Xyleborus dolosus. Left, on the wood-surface right under the bark of Hopea

laevifolia; the two tunnels of slightly larger diameter at the top portion probably made by

X. emarginatus (p. 156). Right, section through sap-wood riddled by galleries of X.

dolosus (p. 152). (Natural size)

L. G. E. KALSHOVEN : Biology of Scolytoidea

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 PLAAT 18

Fig. 1. Tunnels of Xyleborus emarginatus, mostly running on the wood surface. (a). Two

galleries on surface of Cinnamomum camphora log, showing slight penetration over short

distance at the entrance. (b). Section through sapwood of Dryobalanops with discolouration

of tissue bordering the gallery. (c). Gallery with brood chamber on the wood surface of

Castanea log (p. 156). Fig. 2. Tunnels of X. westitus. Left, in Cinnamomum zeylanicum

branch. Centre and right, in trunk of Aegle marmelos (p. 157). Fig. 3. Simply furcated

tunnels of X. funereus. Left and centre, in trunk of Hevea. Right, in trunk of Manihot

(p. 139). (All natural size)

L. G. E. KALSHOVEN : Biology of Scolytoidea

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 PLAAT 19

Fig. 1. Galleries of Xyleborus andrewesi. (a). Horizontal sections in branches of Pithecolo-

bium (left), Canarium (centre) and Kopsia (right). (b). Series of longitudinal sections

arranged from top, left to bottom, right, according to the development of the brood chamber,

all in Kopsia flavida (p. 153). Fig. 2. Galleries of X. exiguus. Series of brood chambers

in longitudinal section, arranged according to the progress in development (from top, left

to bottom, right); the larger chambers with additional exit holes; all in Kopsia flavida

(p. 154) (All natural size)

L. G. E. KALSHOVEN : Biology of Scolytoidea

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 PLAAT 20! |

Fig. 1. Three gallery systems of Streptocranus capucinulus in branches of Canarium. À

second branch of the gallery at the left, and a third branch of the gallery at the centre are

not visible (p. 164). Fig. 2. Three gallery systems of Xyleborus globus in stems of

Eupatorium. (a). Entrance hole and exposed part of circular gallery. The same piece

broken in two parts to show the spiraling of the tunnel. (b). Portion of stem with gallery

system split in two. (c). Another specimen, split into four parts and spread out (p. 163)

(All natural size)

L. G. E. KALSHOVEN : Biology of Scolytoidea

ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

TIJDSCHRIFT VOOR

Fig. 1. Three brood chambers of Notoxyleborus kalshoveni in stem of rattan cane (p. 164).

Fig. 2. Two circular galleries with side branches of Eccoptopterus gracilipes in stems of

Eupatorium, the left piece split into two parts (p. 166). Fig. 3. Three horizontal furcated

galleries of E. sexspinosus in branch of Pithecolobium (p. 167). Fig. 4. Two gallery systems

of E. collaris in Kopsia flavida (p. 166). (All natural size)

L. G. E. KALSHOVEN : Biology of Scolytoidea

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959 PLAAT 22

Fig. 1. Two galleries of Arixyleborus malayensis in Canarium branch. Left: with initia

brood chamber, right: with completed chamber (p. 168). Fig. 2. Two galleries with sack,

like extensions of A. tuberculatus in Cinchona branches (p. 169). Fig. 3. Six galleries of

A. grandis in Canarium branches, arranged from top, left to bottom, right according tc

development of brood-chamber (p. 167). Fig. 4. Four galleries of Scolytoplatypus javanu:

in Eupatorium stems, the left three in longitudinal section, the right one in horizonta

section, all showing the larval niches (p. 170). Fig. 5. Furcated galleries of S. eutomoide:

exposed on cross sections through trunk of Vernonia, and showing the larval niches

(p. 169). (All natural size)

L. G. E. KALSHOVEN : Biology of Scolytoidea

L. G. E. KALSHOVEN : Biology of Scolytoidea 169

A. suturalis (Egg.) 1936, 9 1.5 mm. E. Java: some 6 specimens in

|branches of Dalbergia latifolia tree which had been killed by root-fungus, in a

| plantation near Paree, Kediri, III.1925.

| A. tuberculatus (Egg.) 1940, (9 1.1 mm. E. and C. Java: in the same

\material of the Dalbergia trees, as preceding species, some 7 specimens, Kediri,

\III.1925; two specimens in branches of dying Parkia speciosa, Pekalongan,

|VIII.1937 (leg. H. R. A. MULLER). S. Sumatra: in nearly dry branches of

\Cinchona (quinquina) received from Subanajam Estate near Tjurup, district

\Bengkulen, where they had been collected in a plantation suffering from stem

jrust and twig borers, XI.1926 (submitted by Experimental Station).

Gallery and brood. A Cinchona twig, 12 mm thick, had two tunnels, 3 cm

‚apart, entering the wood up to 5 and 9 mm, and both enlarged in the middle by

‚a small sack-like extension (Pl. 22, fig. 2). One of the niches contained a

icluster of larvae.

| A. minor (Egg.) 1940, not quite one mm in size. W. Java: reared from a

piece of infested Castanea tunggurut, brought from a secondary forest in the low

‘hills of W. Djampang, IX.1925. E. Java: in the same material of Dalbergia

trees as the two former species, Kediri, III.1925.

| A. castaneae Schedl 1958, 9 1.9 mm. W. Java: a few specimens in a log of

Castanea argentea in a timber yard in Bandung, 800 m, 1940 (leg. P. A. BLIJ-

DORP).

A. scabripennis (Bldf.) 1896, 2 2.3 mm, 4 (SCHEDL 1951) 2.0 mm. W.

Java: a few specimens in dead stems of harendong (?Clidemta, ? Melastoma)

land Eupatorium pallescens, Tapos, II and VIII.1933.

F. C. DRESCHER collected the species at Baturraden from kalapatjung (? Hors-

fieldia glabra), Palaquium gutta, and wuru (Lauraceae) (SCHEDL 1942, 1951,

11954).

| BLANDFORD's host-record for the species ‘from tobacco (Grouvelle), Sumatra’

seems hardly reliable.

SCOLYTOPLATYPINAE

Scolytoplatypus eutomoides Bldf. 1896 (the male beetle, syn.: S. brahma Bldf.

1898; the female beetle syn.: S. hamatus Hag. 1904, S. hirsutus Blackm. 1943),

2.6—3.1 mm, a widespread species, apparently the most common representative of

the genus in areas under cultivation in Java.

Former records: MENZEL (1923) published notes on its occurrence in small

numbers in dying and dead tea-bushes, and in an allegedly healthy looking 15-year

jold Hevea tree in W. Java. BLACKMANN (1943) redescribed the species from a

dozen specimens collected from Erythrina lithosperma by A. ZIMMERMANN in

Buitenzorg (to-day, Bogor), in 1900.

New records. W. Java: a small sample from the wood of a tea-chest, sub-

mitted by an estate near Sukabumi, II.1919 (leg. ROEPKE); a fair number in the

stem of a young Vernonia arborea, killed by white grubs at the roots, in a mixed

forest plantation on Mount Salak, 1000 m, VIII.1919; in diseased Hevea trunk,

Buaran Estate, Tjirebon, XI.1924 (leg. SPECHT GRIJP); in borer-riddled trunk

of Theobroma cacao in the Experimental Gardens, Bogor, XI.1924; in newly

170 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

made posts of Lagerstroemia dioica, Bandjar, X.1934 (leg. APPELMAN); in

experimental billets of Tectona (teak), left in the forest, Bandjar, VII.1934. E.

Java: a couple labelled ‘boeboek lamtoro’ (= shot-hole borer of Leucaena |

glauca), Kalipatak, XII.1915, in the collection of the Experimental Station, Ma- |

lang; in limbs of Dalbergia latifolia trees killed by root fungus in a plantation near —

Paree, Kediri, III.1925; in the diseased stem of Acacia oraria in a plantation …

on the slopes of Mount Semeru near Dampit, VIII.1935.

DRESCHER’s host-plant records of the species at Baturraden, besides Albizzia |

chinensis and A. falcata (mentioned already by SCHEDL 1954), include Ficus

fistulosa and a Lauraceous tree (wuru). |

Gallery and brood. The photograph of a few galleries exposed on cross sections |

through the Vernonia stem (Pl. 22, fig. 5) show the simple, branched type of ©

the system and the pits left by the larval (c.q. pupal) cells in the wood at the ©

lower side of the tunnels in the oldest parts. Some slight indications can still be

seen of similar cells at the upperside, which were cut away. The total length of |

the galleries ranges from 70—90 mm. In one of the most crowded parts of a —

system 10 cells have been counted over 30 mm on one side only. The size of the

brood in a well developed gallery system can be estimated at some 50 individuals. |

Behaviour of nest-inhabitants. I was afforded a glimpse of the interesting

behaviour of the borer when a gallery in the Vernonia wood was exposed from

the side in a vertical section (1919), which did not interfere with the insect's

activities. The female was busy in the inner part of the tunnel removing the

excrement of the larvae and other particles which were taken over by the male

beetle who was working in the outer part and disposed of the particles bit by bit

through the opening. At frequent intervals the male sitting in the entrance made

pumping movements, rapidly jerking to and fro. Most likely this had to do with

refreshment of the air in the tunnel and larval niches with their thick growth of

ambrosia fungus. The great mobility of head, thorax and abdomen was well

shown in these activities. When removed from the gallery, the beetles were

very lively, spreading their long antennae, which had been kept folded in the

tunnel. The thoracic segments of the larvae were swollen and the first one was

marked with a pair of chitinous streaks. These larvae were exceptionally active too,

making defending movements when disturbed, and trying to block the opening in

their little cells with loose material.

These few observations mainly corroborate the short description of the general

habits of the Scolytoplatypus species as given by BEESON (1941). These habits

appear to be analogous in many points to those of Xyloterus lineatus, so ably

described by HADORN (1933). However, the pumping activities of the male beet-

les have not been mentioned by these authors.

S. javanus Egg. 1923, 9 and & 2.3—3.1 mm, appears to be more strictly an

inhabitant of the forests than the former species. W. Ja v a : one female in a dead

branch of an Altingia excelsa, Takokak, XI.1918, and one in the stem of a dying,

four-year old Schima noronhae in a plantation near Tjimerang, IX.1920, both lo-

calities in the Djampang Tengah district; a couple boring in the stem of a 6-year

old Trema orientale in a plantation on the S. slope of Mount Gedé, 1000 m,

IX.1920; in old dying stems of Eupatorium pallescens, in the company of S. nitz-

dus, Lembang, 1000 m, IX.1924; in the same breeding place, and moreover in

L. G. E. KALSHOVEN : Biology of Scolytoidea 171

diseased parts of Neesta altissima, Ficus fistulosa, Castanea argentea, durenan

and kekedjoan, at Tapos, 1932/1933; again in thick old stems of Eupatorium and

in those of Villebrunnea rubescens, Tjibodas Gardens, 1400 m, VII.1933 (leg.

H. R. A. MULLER); in branches of Acacia decurrens attacked by the bark-killing

_blight Corticium, Mount Tangkuban Prahu 1000 m, 11.1937.

F. C. DRESCHER’s records of foodplants of the species at Baturraden, viz. Toona

sp., Ficus fistulosa and wuru djenu, have already been mentioned by SCHEDL

(1954).

Gallery. Eigth gallery systems found in Ewpatorium stem, 25—35 mm thick,

at Tapos were carved out in 1932 (PI. 22, fig. 4). Most of them are unbranched,

encircling the large pith; a few are forked. They measure 25—35 mm in length.

The larval cradles in varying stages of development lie crowded at the upperside

and underside of the tunnels. In one of the oldest systems 15 cells can be counted

over a length of 20 mm. A zone of black stained wood vessels is still clearly

visible alongside the tunnels.

S. nanus Schedl 1931, @ 1.3 mm. W. Java: found breeding in fair numbers

in the same trunk of dying Vernonia arborea, which harboured S. extomoides, in

the forest plantation on Mount Salak, VIII.1919.

S. nitidus Egg. 1923 (2) and 1927 (4), 2 2.6—3.45, & 2.35—2.65 mm,

mm, appears to be an inhabitant of the forests at high altitudes. It was even col-

lected on the top of Mount Gedé-Pangrango, at 2400 m, by K. W. DAMMER-

MAN in 1922. W. Java: boring in large billets of Podocarpus imbricata, cut in

the Priangan mountains and used in an exhibition at Bandung, VI.1924; in old

stems of Eupatorium pallescens, 14 & and 4 2 collected by intercepting

them at the entrance holes of the tunnels with the point of a knife, Lembang, 1000

m, IX.1924; again, in borer-infested old Eupatorium stems in the Tjibodas Gar-

dens, 1400 m, VI.1932 (leg. H. R. A. MULLER); in stems of Acacia decurrens

which had been killed by the bark-destroying Corticium fungus, in a plantation

on Mount Tangkuban Prahu, 1200 m, 11.1937 (in the company of S. javanus).

F. C. DRESCHER collected the species from peeled limbs of Cinchona (quin-

quina) on Mount Tangkuban Prahu (ScHEDL 1951) and from Ficus fistulosa at

Baturraden.

172 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 1, 1959

REFERENCES

ANONYMOUS, 1941. Meded. Alg. Proefst. A.V\R.O.S., no. 59, p. 22.

BEESON, C. F. C., 1930. Ind. For. Rec. Ent. Ser., vol. 14, parts 9 and 10, p. 33.

BEESON, C. F. C., 1939. Ind. For. Rec, New Ser. Ent. vol. 5, no. 3. |

BEESON, C. F. C., 1941. Ecology and Control o.t. Forest Insects of India and neighbouring |

Lands. |

BEGEMANN, H., 1926. Arch. Koffiecult., vol. 1, p. 194.

BETREM, J. G., 1930. Bergcultures, vol. 4, p. 1012.

BETREM, J. G., 1931. Bergcultures, vol. 5, p. 404.

BLACKMANN, M. W., 1943. Proc. Ent. Soc. Wash., vol. 45, p. 121.

BROWNE, F. G., 1938. The Malayan Forester, vol. 7, p. 23.

BROWNE, F. G., 1939. The Malayan Forester, vol. 8, p. 107.

BROWNE, F. G., 1949. Ann. Mag. Nat. Hist. ser. 12, vol. 1, p. 892.

BROWNE, F. G., 1955. Sar. Mus. Jrn. 6, no. 5, p. 343.

CORPORAAL, J. B., 1921. Meded. Alg. Proefst. A.V.R.O.S. no. 12.

DAMMERMAN, K. W., 1919. Landbouw Dierkunde van Oost Indië.

EGGERS, H., 1908. Ent. Bl, vol. 4, p. 214.

EGGERS, H., 1922. Ent. Ber., vol. 6, p. 84.

EGGERS, H., 1923. Zool. Med. Leiden, vol. 7, p. 129.

EGGERS, H.,1927a. Treubia, vol. 8, p. 390.

EGGERS, H., 1927bs Phil. Jrn. Se, vol. 33, pP: 67.

EGGERS, H., 1936. Tijds. v. Entom., vol. 79, p. 77.

EGGERS, H., 1940. Tijds. .v Entom., vol. 83, p. 132.

HAGEDORN, M., 1910. Catal. Coleopt., vol. 4: Ipidae.

HAGEDORN, M., 1913. Trop. Pflanzer, vol. 17, p. 43.

KALSHOVEN, L. G. E., 1924a. Arch. Rubbercultuur, vol. 8, p. 354.

KALSHOVEN, L. G. E., 1924b. Meded. Inst. Plantenziekten, no. 65, and Cinchona, vol. 1,

py 59:

KALSHOVEN, L. G. E., 1924c. Handel. Theecongres, p. 58.

KALSHOVEN, L. G. E., 1925. Versl. zesde Vergader. Veren. Proefst. Pers. (Bogor).

KALSHOVEN, L. G. E., 1932. Tijds. v. Entom. 75, suppl., p. 243.

KALSHOVEN, L. G. E., 1935. Meded. Ent. Ver. Ned. Indié, vol. 1, p. 13.

KALSHOVEN, L. G. E., 1935/36. Landbouw, vol. 11, and Tectona, vol. 29, p. 44.

KALSHOVEN, L. G. E., 1936. Landbouw, vol. 12, p. 165.

KALSHOVEN, L. G. E., 1951. De Plagen van de Cultuurgewassen in Indonesié. II.

KALSHOVEN, L. G. E., 1954. Contrib. Gen. Agr. Res. Stat., Bogor, no. 140.

KALSHOVEN, L. G. E., 1958. Entom. Ber., vol. 58, p. 147—160, 185—193, 220—230,

244—252.

KEUCHENIUS, À. A. M. N., 1931. Bergcultures, vol. 5 p. 203 and 255.

KONINGSBERGER, J. C., 1908. Meded. Depart. Landb. (Batavia), no. 6.

LEEFMANS, S., 1923. Meded. Inst. v. Plantenziekten, no. 57.

MESA, DE, 1935, Maquiling Echo, p. 97.

MENZEL, R., 1923. De Thee, vol. 4, p. 25, and Arch. Rubbercultuur, vol. 7.

MENZEL, R., 1929. Arch. Theecultuur, vol. 1, p. 29.

Mutter, H. R. A. 1923. Versl. Vergad. Afdel. Ned. O. Ind. v. d. Ned. Ent. Ver.

15 1e 105

ROEPKE, W., 1919. Treubia, vol. 1, p. 23.

SCHEDL, K. E., 1931. Ann. Mag. Nat. Hist, ser. 10, vol. 8, p. 339.

SCHEDL,.K. (E, 1934 Ent Bersvol to MPA! |

SCHEDL, K. E., 1937. Vereinsschr. Ges. Lux. Naturfr. no. 1—3. |

SCHEDL, K. E., 1939a. Jrn. Fed. Mal. Stat. Mus., vol. 18, p. 327.

ScHEDL, K. E., 1939b. Tijds. v. Entom., vol. 82, p. 30.

SCHEDL, K. (ES (19422980; ds Av: Entom=s vol mss pa:

SCHEDL, K. E., 1942b. Kol. forstl. Mitt:, vol. 5, p. 169.

SCHEDL, K. E., 1949. Tijds. v. Entom., vol. 91, p. 113.

SCHEDL, K. E., 1951a. Tijds. v. Entom., vol. 93, p. 41.

| SCHEDL, K.

SCHEDL, K.

L. G. E. KALSHOVEN : Biology of Scolytoidea

EMOS1b Phil“ Irn Se... vols 80, ps 363:

E 1953. Ann. Mag. Nat. Hist. ser. 12, vol 6, p. 237.

E., 1954. Phil. Jrn. Sc., vol. 83, p. 137.

ES ose Anne Kon Mus Belg. Congo Wp.

E., 1958. Tijds. v. Entom., vol. 101, p. 141.

SPEYER, E. R., 1923. Bull. Ent. Res., vol. 14, p. 11.

STEBBING, E. P., 1914. Indian Forest Insects of economic Importance.

STROHMEYER, H., 1911. Phil. Jrn. Sc., vol. 6, p. 17.

VEEN, H., 1897. Notes Leyd. Mus., vol. 29, p. 135.

Woop, S. L., 1954. Univ. Kansas Sc. Bull. 36, pt. 2 no. 15.

ZEHNTNER, L., 1901. Proefst. v. Cacao, Bull. no. 1 (Semarang).

| ZIMMERMANN, A., 1901. Meded. ’s Lands Plantentuin no. 44 (Batavia).

1773

Nederlandsche Entomologische Vereeniging

BESTUUR

Dr. G. Barendrecht, President (1955—1961), Heemstede-Aerdenhout.

Dr. J. C. Betrem, Vice-President (1958—1959), Deventer.

G. L. van Eyndhoven, Secretaris (1957—1963), Haarlem.

Dr. G. Kruseman, Bibliothecaris (1954—1960), Amsterdam.

Mr. C. M. C. Brouerius van Nidek, Penningmeester (1956— 1962),

‘s-Gravenhage.

F. C. J. Fischer (1958—1964), Rotterdam.

Dr. F. E. Loosjes (1955—1958), Bennekom.

COMMISSIE VAN REDACTIE VOOR DE PUBLICATIES

Dr. G. Barendrecht (1955-1961), Heemstede-Aerdenhout.

Dr. A. Diakonoff (1958—1961), Leiden.

G. L. van Eyndhoven (1957—1963), Haarlem.

Dr. L. G. E. Kalshoven (1958—1961), Blaricum.

B. J. Lempke (1956—1959), Amsterdam.

P. Chrysanthus (1958— 1961), Oosterhout, N.B.

Dr. C. F. A. Bruijning (1957—1960), Oegstgeest.

BESTUUR DER AFDELING VOOR TOEGEPASTE ENTOMOLOGIE

Dr. F. E. Loosjes, Voorzitter, Bennekom.

Dr. D. Dresden, Secretaris, Utrecht.

= De. Ir. G. S. van Marle, Deventer.

E. Th. G. Elton, Oosterbeek (G.).

Dr. C. de Jong, Bilthoven.

De contributie voor het lidmaatschap bedraagt f 15.—, voor student-leden

f 2.50, per jaar. — Begunstigers betalen jaarlijks minstens f 15.—.

De leden, behalve de student-leden, ontvangen gratis de Entomologische

Berichten van 12 nummers per jaar, waarvan de prijs voor student-leden f 1.50

per jaar, voor niet-leden f 20.— per jaar en f 2.— per nummer bedraagt.

De leden kunnen zich voor f 10.— per jaar abonneren op het Tijdschrift voor

Entomologie; hiervan bedraagt de prijs voor niet-leden f 35 — per jaar.

De oudere publicaties der Vereniging zijn voor de leden tegen verminderde

Prijzen verkrijgbaar.

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE

Het Tijdschrift voor Entomologie wordt uitgegeven door de Nederlandsche

Entomologische Vereeniging en is bestemd voor de publicatie van de resultaten

van de studie der Entomologie van algemene en bijzondere aard. Het verschijnt

in één deel van 300—350 bladzijden per jaar, bestaande uit vier afleveringen.

Bovendien worden supplementdelen handelende over bijzondere onderwerpen,

op onregelmatige tijdstippen uitgegeven.

ENTOMOLOGISCHE BERICHTEN

De Entomologische Berichten worden eveneens door de Nederlandsche Entomo-

logische Vereeniging uitgegeven en zijn bestemd voor de publicatie van korte

artikelen, van faunistische notities etc., alsmede van de Verslagen der Vergad

ringen en van mededelingen van het Bestuur. Zij verschijnen twaalf maal per ja

in een aflevering van 16 of meer bladzijden. Deze 12 afleveringen vormen sam

een deel.

richten aan de Redacteur, Dr. A. Diakonoff, or van +

Historie, Leiden.

Alle correspondentie over de redactie van de Entomologische Berichten te rich

ten aan de Redacteur, B. J. Lempke, Oude IJselstraat 1211, Amsterdam-Z.2. |

Alle betalingen te richten aan de Penningmeester, Mr. C. M. C. Brouerius van

Nidek, Leuvensestraat 94, ’s-Gravenhage, postgiro 188130, ten name van de Nes

derlandsche Entomologische Vereeniging te ‘s-Gravenhage. 7

Alle correspondentie betreffende de Bibliotheek der Vereniging te richten aar

de Bibliotheek, Zeeburgerdijk 21, Amsterdam-O.

INHOUD

LAMBERS, D. HILLE RIS & R. TAKAHASHI. — Some species of Thoracaphis

and of nearly related genera from Java (Homoptera, Aphididae) .

LIEFTINCK M. A. — Notes on some Eighteenth Century bees of the genus

Thyreus Panzer, with description of a new species (Hymenoptera,

Apoidea). „nl tu Sun ER REA |

ASSEM, J. VAN DEN. — Notes on New Guinean species of Tripteroides,

subgenus Rachisoura (Diptera, Culicidae), with descriptions of two

new species!!! 2. ee oe Si

LEMPKE, B. J. — Catalogus der Nederlandse Ra o 4

Supplement) 2 wa ee ke AE Sik

KALSHOVEN, L. G. E. — Studies on the biology of Indonesian Scolytoidea ì

4. Data on the habits of Scolytidae. Second part. / . . a

DEEL 102 AFLEVERING 2

MUS. LOUP. 200

TIJDSCHRIFT F

EERDE ann LA ue à

VOOR ENTOMOLOGIE

UITGEGEVEN DOOR

DE NEDERLANDSCHE ENTOMOLOGISCHE VEREENIGING

Tijdschrift voor Entomologie, deel 102, afl. 2. Gepubliceerd 13.X.1959

Nederlandsche Entomologische Vereeniging

BESTUUR

Dr. G. Barendrecht, President (1955—1961), Heemstede-Aerdenhout.

Dr. J. C. Betrem, Vice-President (1958—1959), Deventer.

G. L. van Eyndhoven, Secretaris (1957—1963), Haarlem.

Dr. G. Kruseman, Bibliothecaris (1954—1960), Amsterdam.

Mr. C. M. C. Brouerius van Nidek, Penningmeester (1956— 1962), .

’s-Gravenhage.

F. C. J. Fischer (1958—1964), Rotterdam.

Dr. F. E. Loosjes (1955—1958), Bennekom.

COMMISSIE VAN REDACTIE VOOR DE PUBLICATIES

Dr. G. Barendrecht (1955—1961), Heemstede-Aerdenhout.

Dr. A. Diakonoff (1958—1961), Leiden.

G. L. van Eyndhoven (1957—1963), Haarlem.

Dr. L. G. E. Kalshoven (1958—1961), Blaricum.

B. J. Lempke (1956—1959), Amsterdam.

P. Chrysanthus (1958—1961), Oosterhout, N.B.

Dr. C. F. A. Bruijning (1957—1960), Oegstgeest.

Dr. Broeder Theowald (1959—1962), Amsterdam (C.).

BESTUUR DER AFDELING VOOR TOEGEPASTE ENTOMOLOGIE

Dr. F. E. Loosjes, Voorzitter, Bennekom.

Dr. F. J. Oppenoorth, Secretaris, Utrecht.

Mej. A. Post, Wilhelminadorp.

E. Th. G. Elton, Oosterbeek (G.).

Dr. C. de Jong, Bilthoven.

De contributie voor het lidmaatschap bedraagt f 15—, voor student-leden

f 2.50, per jaar. — Begunstigers betalen jaarlijks minstens f 15 —.

De leden, behalve de student-leden, ontvangen gratis de Entomologische

Berichten van 12 nummers per jaar, waarvan de prijs voor student-leden f 1.50

per jaar, voor niet-leden f 20.— per jaar en f 2.— per nummer bedraagt.

_ De leden kunnen zich voor f 10.— per jaar abonneren op het Túdschrift voor

_ Entomologie; hiervan bedraagt de prijs voor niet-leden f 30.— per jaar.

De oudere publicaties der Vereniging zijn voor de leden tegen verminderde

Prijzen verkrijgbaar.

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE

Het Tijdschrift voor Entomologie wordt uitgegeven door de Nederlandsche

Entomologische Vereeniging en is bestemd voor de publicatie van de resultaten

van de studie der Entomologie van algemene en bijzondere aard. Het verschijnt

in een deel van 300—350 bladzijden per jaar, bestaande uit vier afleveringen.

| A shinies

DIE GATTUNGEN DER PALAEARKTISCHEN

TORTRICIDAE

II. DIE UNTERFAMILIE OLETHREUTINAE

D 160)

VON

NIKOLAUS S. OBRAZTSOV

Sea Cliff, Long Island, New York, U.S.A.

(Mit Abbildungen 25—63 und 4 Tafeln)

60. Gattung Laspeyresia Hb., 1825

Lecto-Genotypus: Olethreutes corollana Hb., 1822 (WALSINGHAM, 1897, Proc. Zool. Soc.

London, p. 58).

Phalaena Tinea (part.) LINNÉ, 1758, Syst. Nat., ed. 10, p. 538.

Phalaena Tortrix (part.) MÜLLER, 1764, Fauna Ins. Friedrichsd., p. 53.

Pyralis (part.) FABRICIUS, 1775, Syst. Ent, p. 653.

Tinea (part.) FABRICIUS, 1794, Ent. Syst., vol. 3, pars 2, p. 317.

Tortrix (part.) LASPEYRES, 1805, ILLIGER s Mag. Ins. kunde, vol. 4, p. 12, 15.

Olethreutes (part.) HÜBNER, 1822, Syst.-alph. Verz., p. 58—65.

Cydia HÜBNER, 1825, Verz. bek. Schm., p. 375. Lecto-Genotypus: Phalaena Tinea pomo-

nella L., 1758 (WALSINGHAM, 1897, Proc. Zool. Soc. London, p. 130).

Ernarmonia (part.) HÜBNER, 1825, op. cit., p. 375.

Epinotia (part.) HÜBNER, 1825, op. cit., p. 377.

Hemimene (part.) HÜBNER, 1825, op. cit., p. 378.

Pammene (part.) HÜBNER, 1825, op. cit., p. 378.

Laspeyresia HÜBNER, 1825, op. cit., p. 381.

Eucelis HÜBNER, 1825, op. cit, p. 394. Genotypus (monotypicus): Pyralis aurana F.,

177/58

Erminia KIRBY & SPENCE, 1826, Introd. Ent., vol. 3, p. 123. Genotypus (monotypicus):

Phalaena Tinea pomonella L., 1758.

Semasia STEPHENS, 1829, Syst. Cat. Brit. Ins., vol. 2, p. 179. Lecto-Genotypus: Phalaena

Tinea pomonella L., 1758 (WESTWOOD, 1840, Introd. Modern Classif. Ins., Synops. Gen.

Brit. Ins., p. 108).

Pseudotomia (part.) STEPHENS, 1829, op. cit., p. 175.

Carpocapsa TREITSCHKE, 1829, Schm. Eur. vol. 7, p. 231. Lecto-Genotypus: Phalaena

Tinea pomonella L., 1758 (CURTIS, 1831, Brit. Ent., expl. t. 352).

Zeivaphera (part.) TREITSCHKE, 1829, op. cit., vol. 7, p. 231.

Thirates (part.) TREITSCHKE, 1829, op. cit., vol. 7, p. 233.

Paedisca (part.) TREITSCHKE, 1830, op. cit. vol. 8, p. 201.

Grapholitha (part.) TREITSCHKE, 1830, op. cit, vol. 8, p. 211.

? Spilonota (part.) CURTIS, 1831, Guide, p. 168.

Heusimene (part.) STEPHENS, 1834, Ill. Brit. Ent., Haust., vol. 4, p. 101.

Encelis (err. typogr.) STEPHENS, 1834, op. cit., p. 105.

? Anticlea (part.) STEPHENS, 1834, op. cit, p. 117.

Enarmonia (non Hb.) STEPHENS, 1834, p. 121.

Coccyx (part.) DUPONCHEL, 1835, Hist. Nat. Lép. France, vol. 9, p. 243.

Ephippiphora (part.) DUPONCHEL, 1835, op. cit., vol. 9, p. 318, 547.

Penthina (part.) DUPONCHEL, 1836, op. cit., vol. 9, p. 503.

*) Dieser Teil der Revision wurde mit Unterstützung der National Science Foundation,

Washington, D.C. vorbereitet zur Publikation.

175

176 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 2, 1959 (36)

Carpocampa (nom. emend.) HARRIS, 1841, Rep. Ins. Mass., p. 351, nota. |

Endopisa GUENÉE, 1845, Ann. Soc. Ent. France, ser. 2, vol. 3, p. 182. Lecto-Genotypus: |

Pyralis nigricana F., 1794 (FERNALD, 1908, Gen. Tortr. p. 32). |

Stigmonota (part.) GUENEE, 1845, ibid., p. 183.

Dichrorampa (patt.) GUENEE, 1845, ibid., p. 187.

Catoptria (patt.) GUENEE, 1845, ibid., p. 187. |

Trycheris GUENEE, 1845, ibid., p. 190. Genotypus (monotypicus): Pyralis aurana F., |

De |

Orchemia GUENÉE, 1845, ibid., p. 192. Genotypus (monotypicus): Orchemia gallicana I

Gn., 1845. i

Lobesia (part.) GUENEE, 1845, ibid., p. 297.

? Lithographia (part.) STEPHENS, 1852, List Spec. Brit. Anim. B. M., pars 10, p. 34.

? Notocelia (part.) STEPHENS, 1852, op. cit., p. 34. |

Cerata STEPHENS, 1852, op. cit, p. 36. Lecto-Genotypus: Penthina servillana Dup., 1836 |

(FERNALD, 1908, Gen. Tortr., p. 36). |

? Aspila (part.) STEPHENS, 1852, op. cit, p. 49.

Selania (part.) STEPHENS, 1852, op. cit., p. 57.

Grapholita (part.) STEPHENS, 1852, op. cit., p. 61.

Asthenia (non Hb.) STAINTON, 1859, Man. Brit. Butt. & Moths, vol. 2, p. 246.

Phtoroblastis (err.) MÖSCHLER, 1866, Berl. Ent. Z., vol. 10, p. 141.

Hemerosia (non Stph.) PRYER, 1877, Cist. Ent, vol. 2, p. 235. |

Phthoroblastis (non Ld.) ERSCHOFF, 1877, Horae Soc. Ent. Ross., vol. 7, (1876), p. 242. |

Acroclita (non Ld.) WARREN, 1889, Ent. Mo. Mag., vol. 25, p. 173.

Coptoloma (non Ld.) SWINHOE & COTES, 1889, Cat. Moths India, p. 699.

Argyroploce (part.) WALSINGHAM, 1900, Ann. Mag. N. H., ser. 7, vol. 6, p. 241.

Pamene (patt.) REBEL, 1901, Stgr.-Rbl. Cat. Lep. Pal. Faun., vol. 2, p. 125.

Thiodia (part.) FERNALD, 1903, Bull. U.S. Natl. Mus., vol. 52, (1902), p. 461. |

Crobilophora KENNEL, 1910, SPULER’s Schm. Eur., vol. 2, p. 294. Genotypus (monotypi- |

cus): Olethreutes inquinatana Hb., 1822. i

Eucosma (part.) BARNES & MCDUNNOUGH, 1917, Check List Lepid. Bor. Amer., p. 172. |

Ephippiphoridii genera 16, 19 und 21 PIERCE & METCALFE, 1922, Genit. Brit. Tortr., M

p. 87, 92 und 93. |

Endopsia (err.) HuGGINS, 1925, ibid., vol. 58, p. 99.

Lasperesia (err.) Wu, 1938, Cat. Ins. Sinens., vol. 4, p. 57. |

Kenneliola PACLT, 1951, Rev. Franc. Lép., vol. 13, p. 127 (nom. subst. pro Crobylophora |

Kenn.). Genotypus (monotypicus hereditarius): Oletreutes inquinatana Hb., 1822.

Lespeyresia (err.) GOZMANY, 1957, Acta Zool. Acad. Sci. Hungar., vol. 3, p. 133.

Kopf (Abb. 25) rauh, bisweilen ziemlich anliegend beschuppt. Fühler einfach M

oder ganz leicht gezähnt, bewimpert und beborstet. Labialpalpen mässig lang,

mehr oder weniger aufgebogen, dicht, eher abstehend beschuppt; Terminalglied |

ziemlich klein, gewöhnlich sichtbar. Saugrüssel entwickelt. Brust glatt. Beine glatt M

oder mässig behaart. |

Vorderflügel (Abb. 26) glatt beschuppt, länglich; Costa meistens ziemlich |

sanft gebogen; Apex abgerundet; Termen mehr oder weniger schräg, gerade, M

leicht eingezogen oder unbedeutend gewölbt; Tornus breit abgerundet; Dorsum |

leicht gebaucht oder fast gerade, an der Basis gebogen. Kein Costalumschlag. 12 |

Adern, alle getrennt; S mehr oder weniger gerade; R, entspringt von oder kurz |

vor der Mitte der Mittelzelle; R, mehr als zweimal näher zu Rg als zu R,; die

Adern R, bis R; verschiedenartig auseinander gestellt; R4 führt in die Costa, R; |

in das Termen; die obere Teilungsader entspringt zwischen R, und R,, die untere |

ist öfters ganz rudimentär; M, und M, subparallel; die letztere von M: mehr |

als diese von Cu, entfernt; Cu, entspringt aus dem unteren Winkel der Mittel- |)

(37) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der palaearktischen Tortricidae II 7/7

KA NI

NEGA \

[on SEI

ES CS

Sue

Gattung Laspeyresia Hb.: L. corollana (Hb.). Abb. 25: Männchen, Kopf. Abb. 26: idem,

Geäder. Abb. 27: Männliche Genitalien, Präparat No. 1-Obr., Deutschland; A.M.N.H.

Abb. 28: Weibliche Genitalien, Präparat 4.14.1958, Deutschland; U.S.N.M.

178 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 2, 1959 (38)

zelle und ist von M; am Termen nur unwesentlich mehr als an der Basis ent-

fernt; Cu entspringt etwa bei zwei Drittel der Mittelzelle und führt zum Tornus;

A, in ihrem mittleren Teil meistens unterbrochen; Basalgabel der Ader Ag + 3

etwa ein Viertel so lang wie die ganze Ader.

Hinterflügel (Abb. 26) so breit oder etwas breiter als die Vorderflügel, ab-

gerundet trapezförmig; Costa mehr oder weniger gebogen, bisweilen etwas wel-

lig; Apex abgerundet; Termen samt Tornus und Dorsum bildet einen gemein-

samen Bogen; manchmal ist das Termen etwas abgeflacht oder leicht eingezogen.

8 Adern; S fast gerade oder leicht wellig: R und M, an der Basis einander ge-

nähert und verlaufen eine Strecke parallel, dann divergieren sie auseinander; R

führt in die Costa, M,

in das Termen; M, und

Ms weit entfernt, sub-

parallel oder an der Ba-

sis einander unwesent-

lich genähert; M; und

Cu, entspringen aus

einem Punkt am unteren

Winkel der Mittelzelle,

sind gestielt oder leicht

auseinandergestellt; Cu

entspringt vor zwei Drit-

tel der Mittelzelle; A,

schwach; A, mit einer

kurzen Basalgabel; Az

normal; Cubitus behaart.

Bisweilen zeichnen sich

die Hinterflügel beim

Männchen durch eine

sexualdimorphe Behaa-

rung oder Beschuppung

aus.

Männliche Genitalien

(Abb. 27, 29— 33, 44,

Taf. 23 Fig. 1—4, Taf.

24 Fig. 1—5). Achtes

Segment membranös oder

mit sklerotisierten Plat-

ten; die Dorsalplatte

Dach über dem Tegu-

men. Das letztere ein-

Männliche Genitalien der Laspeyresia-Arten. Abb. 29: L. fach, bandartig, biswei-

arabica Ams., Präparat No. GU-3639, Hefuf, Nordost- len caudal etwas hervor- —

arabien; Sammlung Dr. H. G. Amser. Abb. 30. L. gilvici-

liana (Stgr.), Präparat No. 4, Mallorca; Z.M.B. Abb. 31: :

L. servillana (Dup.), ,,C. H. slide 31. Aug. 1922”, Europa; ausgeschnitten; Pedun-

bildet manchmal ein |

tretend, seltener etwas

U.S.N.M. culi gleichmässig breit

(39) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der palaearktischen Tortricidae II 179

oder nach unten verjüngt. Valva mehr oder weniger lang, an der Ober-

seite ohne besondere Auszeichnungen oder Bekleidung; Cucullus stets wohl

entwickelt, etwas variabel in der Form, vom Sacculus öfters durch ein „Häl-

schen” abgetrennt; Sacculus in der Regel ziemlich schmal, an der Basis

und distal öfters bedeutend erweitert; Basalaushöhlung der Valva gross;

Processus basalis kurz, aber stets vorhanden. Keine Socii; Gnathos weich, mem-

branös, bindenartig oder etwas erweitert, gewöhnlich kaum unterscheidbar. Anel-

lus typisch ,,olethreutoid”; Caulis bisweilen stark erweitert. Aedoeagus verschie-

denartig gestaltet, manchmal ganz kurz, zur Basis gewöhnlich erweitert, öfters

mit verschiedenen Skulpturen an der Oberfläche; Coecum penis abgerundet; Cor-

nuti schr variabel, aber artbeständig; entweder sind nur die befestigten Cornuti

vorhanden, oder nur die verlierbaren, oder beide Sorten; nicht selten sind die

einzelnen Cornuti sehr gross und dick, oder als Platten oder Halbröhrchen ge-

staltet.

Weibliche Genitalien (Abb. 28, 34—

43, 45). Papillae anales länglich, weich,

ziemlich breit; Apophyses posteriores kürzer

als Apophyses anteriores. Ostium bursae

liegt am oder hinter dem Postsegmental-

rand einer gewöhnlich vorhandenen und

verschiedenartig entwickelten Ventralplatte;

Antrum entwickelt oder fehlend; Lamella

postvaginalis gewöhnlich vorhanden, in der

Regel mit dem Ostium bursae verwachsen.

Ductus bursae entweder ganz kurz, vom

Antrum nicht abgesondert oder ziemlich =

lang. Cervix bursae gewöhnlich deutlich,

bisweilen ziemlich lang. Corpus bursae van)

membranös, rundlich oder etwas ausgezo-

gen; Signa zwei starke Dorne, an der Basis Männliche Genitalien der Laspeyresia-

gewöhnlich durch eine leichte Sklerotisie- Arten. Abb. 32: L. decoratana (Chrét.),

rung der Membran umgeben; nicht selten Präparat No. M. 567, Biskra, Algerien;

hat der Corpus bursae eine distale Falte, Z.S.M. Abb. 33: L. capparidana (Z>),

die manchmal einen kleinen blinden Aus- en yoo leaps

matien; Z.S.M.

wuchs bildet.

Vorläufig ist die Gattung Laspeyresia noch zu ungenügend und ungleichmäs-

sig erforscht um sie subgenerisch aufzuteilen. Nach dem untersuchten Material zu

urteilen, scheinen die verwandtschaftlichen Beziehungen zwischen den Arten so

kompliziert und verwickelt zu sein, dass die auf einzelne Merkmale (wie die

Vorderflügelzeichnung, männliche und weibliche Genitalien) begründeten Art-

gruppierungen in den meisten Fällen untereinander nicht übereinstimmen und

keine Basis für eine weitere Klassifikation geben.

Soweit es geklärt wurde, gehören die weiblichen Genitalien der Laspeyresia-

Arten zu mehreren, voneinander etwas verschiedenen Bautypen, die folgender-

weise charakterisiert werden können. In einer Gruppe von Arten (corollana Hb.,

conicolana Heyl., coniferana Sax., pomonella L., pyrivora Danil.) mündet der

Ductus seminalis in den Ductus bursae sehr nahe bei seinem Ostium (Abb. 28).

180 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 2, 1959 (40)

Weibliche Genitalien der Laspeyresia-Arten. Abb. 34: L. semicinctana (Kenn.), Präparat

No. 20, Griechenland; Z.M.B. Abb. 35: L. servillana (Dup.), Präparat No. 143-Obr.,

Deutschland; A.M.N.H. Abb. 36: L. gilviciliana (Stgr.), Präparat No. 5, Südgranada;

Typus, Z.M.B. Abb. 37: L. nigricana (F.), Präparat No. 165-Obr., England; A.M.N.H.

Abb. 38; L. glaucana (Kenn.), Priparat No. 32, Askold; Typus, Z.M.B. Abb. 39: L.

plumbiferana (Stgr.), Präparat No. 6, Griechenland; Typus, Z.M.B. Abb. 40: L. inquina

tana (Hb.), „slide No. 2, Mar. 20, 1926”, Europa; U.S.N.M.

Das Antrum ist mehr oder weniger stark sklerotisiert und vom Ductus bursae

nicht abgesondert. Die Cervix bursae deckt eine verschiedenartig entwickelte ras-

pelartige Skulptur auf. Die Lamella postvaginalis liegt frei, vom Ostium bursae

(41) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der palaearktischen Tortricidae II 181

entfernt. Dieser Gruppe schliesst sich die Art servillana Dup. dicht an, bei wel-

cher das Antrum membranös und vom kurzen Ductus bursae kaum abgesondert

ist (Abb. 35). Bei dieser Art ist die Cervix bursae glatt und die Lamella post-

vaginalis ist durch membranöse Falten mit dem anliegenden Teil des Ostium

bursae verbunden. Weniger typisch sind die weiblichen Genitalien bei den Arten

nigricana F. und cosmophorana Tr., bei welchen ein kurzer Ductus bursae vor-

handen ist, der in ein ganz kleines sklerotisiertes Antrum mündet (Abb. 37). Bei

diesen Arten ist das Ostium bursae gross, oval und mit der Lamella postvaginalis

verbunden. Ihnen ähneln die Arten plumbiferana Stgr. und succedana Schiff.,

bei welchen das Antrum fast membranòs ist und die Cervix bursae einen Gürtel

von winzigen Stacheln hat (Abb. 39). Mehrere Arten wie semicinctana Kenn.,

duplicana Zett., interruptana HS., fagiglandana Z. und pactolana Z. haben eine

frei liegende Lamella postvaginalis wie in der bereits erwähnten Gruppe, die

corollana, conicolana und manche andere Arten einschliesst, aber der Ductus

bursae ist lang und schmal und der Ductus seminalis mündet in ihn weit vom

Ostium bursae entfernt (Abb. 34). Der Ductus bursae ist einfach und bildet kein

abgesondertes Antrum. Die Cervix bursae ist verschiedenartig entwickelt, aber

bleibt meistens ziemlich kurz. Bei inguinatana Hb. ist der Ductus bursae besonders

lang und das Ostium bursae ist mit der Lamella postvaginalis verwachsen (Abb.

40). Bei den Arten gallicana Gn., implicatana Kenn. und awrana F. ist über-

haupt keine Cervix bursae vorhanden und der Ductus seminalis mündet direkt in

den caudalen Teil des Corpus bursae (Abb. 41, 43). Der Ductus seminalis ist

stark erweitert und bisweilen (z.B. bei implicatana) durch eine besondere Bulla

seminalis begleitet. Der Ductus bursae ist ziemlich kurz, ohne jegliches Antrum,

und öffnet sich durch ein breites Ostium bursae, dessen Seiten mit der Lamella

postvaginalis in ein Ganzes verwachsen sind. Unter den nearktischen Arten sind

manche Uebergangsformen zwischen verschiedenen Bautypen der weiblichen

Genitalien bekannt und man kann vermuten, dass die Untersuchung sämtlicher

Arten dieser Gattung noch weitere Uebergänge bringen wird.

In den männlichen Genitalien der Laspeyresia sind keine so deutliche Bau-

gruppen wie bei den Weibchen entdeckt worden, obwohl auch hier eine Art-

gruppe auffällt (die Arten plumbiferana Stgr. bis gilviciliana Stgr. in der Reihen-

folge des beigegebenen Katalogs), bei welchen der Aedoeagus einen dorsolatera-

len Auswuchs hat (Abb. 29, 30). Die Form der übrigen männlichen Genitalteile

ist so variabel, dass es fast unmöglich ist sie zu besonderen Gruppen zusammen-

zufassen.

Die gewöhnlich als eine besondere Gattung aufgefasste Carpocapsa Tr. deckt

keine Merkmale auf, die ihre Absonderung von Laspeyresia rechtfertigen könnten.

HEINRICH (1926), der Carpocapsa von Laspeyresia trennte, bemerkte, dass diese

„not a good genus” sei. „In the meantime nothing is gained by suppressing a wi-

dely used name”, schrieb er, „that eventually will be restored”, und äusserte die

Hoffnung: „I am convinced, however, that some day when we know more of the

larvae, Laspeyresia will be further divided and that Carpocapsa will then apply

legitimately to one of the divisions.” Leider besteht schr wenig Grund zu ver-

muten, dass die adaptiven Raupenmerkmale der ,,Carpocapsa” pomonella (L.)

von besonderem systematischem Wert sein können, da auch mehrere andere

Laspeyresia-Raupen, die als Imagines mit pomonella nichts zu tun haben, car-

182 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 2, 1959 (42)

Weibliche Genitalien der Laspeyresia-Arten Abb. 41: L. gallicana (Gn.), Präparat No. 2-

Obr. 9/13 1957, Europa; U.S.N.M. Abb. 42: L. generosana (Chr.), Präparat No. 12,

Amur; Typus, Z.M.B. Abb. 43: L. implicatana (Chr.), Präparat No. 26, Amur, Typus,

Z.M.B.

pophag sind und ähnliche Merkmale aufweisen. Bei dem gegenwärtigen Stand

unserer Kenntnisse über die Gattung Laspeyresia bleibt nichts anderes übrig als

Carpocapsa mit ihr zu vereinigen, obwohl eine Aenderung der üblichen Namen-

kombination ,,Carpocapsa pomonella’ in „Laspeyresia pomonella” von den an-

gewandten Entomologen kaum enthusiastisch begrüsst werden wird.

Das einzige Merkmal, das eine Abtrennung der Carpocapsa von Laspeyresia

rechtfertigte, war eine mit Haaren ausgefüllte Rinne am Hinterflügel beim po-

monella-Männchen. In der nearktischen toreuta-Gruppe der Laspeyresia zeigt die-

ses Merkmal Variabilität und eine allmählige Degradation von Art zu Art. Bei

der der pomonella am nächsten verwandten Art pyrivora Danil. (dannehli Obr.)

fehlt dieses Merkmal dagegen vollständig. Auch dem Vorhandensein eines Zahnes

am Valvenunterrand der pomonella und pyrivora kann kein systematischer Wert

zugemessen werden, da ein ähnlicher Zahn nicht nur bei manchen anderen Las-

peyresia-Arten (coniferana, gilviciliana, nigricana) sondern auch in der Gattung

Grapholitha Tr. vorhanden ist. Das gesamte Konzept der ‘’Carpocapsa”, wie es

bisher gebraucht wurde, ist ganz künstlich und vom systematischen Standpunkt

(43) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der palaearktischen Tortricidae II 183

vollständig unbrauchbar, da Arten wie amplana Hb., splendana Hb., fagiglandana

Z. (grossana Hw.), molybdana Const. in keiner nahen Verwandtschaft zu pomo-

nella stehen und die nearktischen Arten saltitans Westw. und sebastianiae Riley

überhaupt nicht zu Laspeyresia gehören.

Ebenso unmöglich ist es Kenneliola Paclt (Crobylophora Kenn.) mit der einzi-

gen Art inguinatana Hb., die eine Verstärkung und Aufstülpung des Hinter-

flügeldorsalrandes und eine rinnenförmige, eine lange Schuppenbürste tragende

Aushöhlung unterhalb der Hinterflügelmittelzelle beim Männchen hat, von Las-

peyresia abzutrennen, da diese Sexualmerkmale nur als artspezifisch bewertet

werden können, während die sämtlichen übrigen Merkmale denen von Laspeyresia

vollständig entsprechen.

Der Laspeyresia sehr nahe steht die Gattung Grapholitha Tr., die hauptsächlich

durch ihr eigenartig gebautes achtes Abdominalsegment beim Männchen unter-

schieden ist. Eine Absonderung der Grapholitha erweist sich nicht so sehr phy-

letisch als praktisch begründet, da dadurch eine systematische Uebersicht dieser

Gattung und der Laspeyresia bedeutend erleichtert wird. Ganz gerechtfertigt er-

scheint dagegen die Abtrennung der Gattungen Selania Stph., Matsumuraeses

Issiki, Psendotomoides gen. nov. und Leguminivora gen. nov. von Laspeyresta.

Vorläufig ist es noch schwer zu sagen, ob die als “incertae sedis” aufgefassten

Laspeyresia-Arten wirklich zu dieser Gattung gehören oder ob sie in andere Gat-

tungen gestellt werden sollen. Die früher als Laspeyresia besprochenen Arten

nougatana Chrét. effusana Ld. und flavipunctana Chr. gehören zur Tribus Ole-

threutini, gammana Mn. zu Eucosmini. Nach dem untersuchten Material zu

urteilen, hat die Gattung Laspeyresia eine weltweite Verbreitung.

In einem freundlichen Briefe, richtete Prof. Dr. E. M. HERING meine Auf-

merksamkeit auf die Tatsache, dass der Gattungsname Laspeyresia Hb. (1825)

durch die Veröffentlichung einer ganz unnötigen Emendation bedroht wird. In

der Jenaer Allgemeinen Literatur-Zeitung, Band 14.1, Lieferung 36, Kolumne 288,

für das Jahr 1817, veröffentlichte ein unbekannter Autor unter den Initialen

"R.L.” eine Emendation Laspeyresia für eine als Laspeyria Germar (1811)

aufgestellte Noctuiden-Gattung. Da GERMAR in seiner Originalpublikation nicht

erwähnte, dass er den Namen Laspeyria von „LASPEYRES” ableitete, gilt die obige

Emendation nur als unbegründet, obwohl sie doch Laspeyresia Hb. zu einem

Homonym macht. Angesichts der neueren Vorschläge der Internationalen Kom-

mission für Zoologische Nomenklatur über die anonymen Veröffentlichungen,

ist es leider unmöglich auf diese Emendation einfach zu verzichten, da vielleicht

doch jemand beweisen kann, welcher Autor unter den Initialen ,,R.L.” steckt.

Am besten wäre es den Gattungsnamen Laspeyresia „R.L.” (1817) durch einen

Antrag an die Nomenklaturkommission auf den Index of Rejected and Invalid

Names zu setzen und dadurch ungültig zu machen, den Namen Laspeyresza Hb.

(1825) dagegen durch Einschaltung in die Official List zu stabilisieren. Dies

sollte vollständig begründet und ganz gerecht sein, da der Name Laspeyresia

,R.L.” niemals irgendeine Rolle in der Nomenklatur gespielt hat und bereits bei

seiner Schaffung überflüssig war, während Laspeyresia Hb. allgemein bekannt

und weit gebraucht wird. Leider ist es vorläufig unmöglich diesen Vorschlag

sofort zu verwirklichen, da es nun mit einer Reorganisation des Bulletin of

Zoological Nomenclature zu rechnen ist. Bis auf weiteres finde ich keinen Grund

184 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 2, 1959 (44)

für eine Aenderung im Gebrauch des Gattungsnamens Laspeyresia Hb., und er- |

halte ihn in dieser Arbeit wie üblich. |

KATALOG DER PALAEARKTISCHEN LASPEYRESIA-ARTEN

L. plumbiferana (Stgr.)* (1) |

plumbiferana STAUDINGER, 1870, Horae Soc. Ent. Ross. vol. 7, p. 224, t. 3 fig. 2 |

(Grapholitha). — KENNEL, 1921, p. 656, t. 24 fig. 1 (2); diese Arbeit, Abb. 39 |

( 9-Genitalien). — Griechenland; ? Südfrankreich. |

L. (?) phalacris Meyr. (2) |

phalacris MEYRICK, 1912, Exot. Micr., vol. 1, p. 64 (Laspeyresia). — Kleinasien

(Taurus).

L. succedana (Schiff.)* (3)

succedana SCHIFFERMILLER & DENIS, 1776, Syst. Verz. Schm. Wien. Geg., p. 129

(Phalaena Tortrix); asseclana [HÜBNER, 1799—1800, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 30

fig. 194; non bin.} LASPEYRES, 1805, ILLIGER’s Mag. Ins.kunde, vol. 4, p. 14 (Tor-

trix); ? decorana HAWORTH, 1811, Lep. Brit., p. 437 (Tortrix); asscelana HÜBNER,

1825, Verz. bek. Schm., p. 377 (Epinotia); ? gallicana (non Gn.) HERRICH-SCHÄFFER, |

1851, Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4, p. 252 (Carpocapsa); ulicetana (part.)

STEPHENS, 1852, List Spec. Brit. Anim. B. M. pars 10, p. 61 (Grapholita). —

KENNEL, 1921, p. 655, t. 23 fig. 78 (2); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 82, t. 28

(& 2-Genitalien); BENANDER, 1950, p. 153, text fig. 14s (4-Genitalien), t. 9 fig. |

1 (Vorderflügel). — Europa; England; Nordafrika; Kaukasus; Kleinasien. |

ab. ulicetana HAWORTH, 1811, Lep. Brit. p. 458 (Tortrix); lanceolana (non Hb.)

STEPHENS, 1829, Syst. Cat. Brit. Ins. vol. 2, p. 179 (Semasia); consequana ZELLER, |

1847, Isis, p. 733 (Grapholitha); micaceana CONSTANT, 1865, Ann. Soc. Ent. France, |

ser. 4, vol. 5, p. 191, t. 7 fig. 4 (Grapholitha); conjunctana MÖSCHLER, 1866, Berl.

Ent. Z., vol. 10, p. 140 (Grapholitha); littorana (part.) WARREN, 1889, Ent. Mo.

Mag., vol. 25, p. 173 (Acroclita); ilicetana (err. typogr.) AUDEOUD, 1936, Mitt. |

Schweiz. Ent. Ges., vol. 16, p. 701 (Grapbolitha); succedana (part.) KLOET & HINCKS, |

1945, Check List Brit. Ins., p. 126 (Ernarmonia). — KENNEL, 1921, p. 655, t. 23 |

SOME) |

ssp. (?) griseana Osth., status nov.

griseana OSTHELDER, 1938, Mitt. Münchn. Ent. Ges., vol. 28, p. 27 (Laspeyresia). — |

Nordpersien. |

ssp. decolorana Obr. |

succedana (patt.) PETERSEN, 1924, Lep. Estl., p. 346 (Grapholitha); decolorana |

OBRAZTSOV, 1949, Mitt. Münchn. Ent. Ges., vol. 35/39, (1945—49), p. 209 (Laspey- |

resia). — Sibirien; nördl. Zentralasien. |

L. ilipulana Wlsm.* (4)

ilipulana \WALSINGHAM, 1903, Ent. Mo. Mag. vol. 39, p. 209 (Laspeyresia). — |

Spanien (Granada). |

L. pamira Obr.*

SYNON. NOV.: major (nom. praeocc.) CARADJA, 1916, Iris, vol. 30, p. 68 (Grapholi- |

tha); pamira OBRAZTSOV, 1943, Mitt. Münchn. Ent. Ges., vol. 33, text fig. 14 (&- |

Genitalien), t. 1 fig. 5—6 (69) (Laspeyresia). — Alai-Gebirge; Westpamir. |

ssp. centralasiae Obr. |

centralasiae OBRAZTSOV, 1949, Mitt. Münchn. Ent. Ges., vol. 35/39, (1945—49), p. |

210 (Laspeyresia). — Westtianschan. |

(45) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der palaearktischen Tortricidae II 185

L. (?) amplidorsana (Car.), comb. nova (5)

amplidorsana CARADJA, 1916, Iris, vol. 30, p. 70 (Grapholitha). — Alai-Gebirge.

L. (?) blackmoreana Wlsm. (6)

succedana (non Schiff.) STAINTON, 1872, Ent. Mo. Mag., vol. 8, p. 232 (Grapholi-

tha); blackmoreana WALSINGHAM, 1903, ibid., vol. 39, p. 210 (Laspeyresia). — Nord-

westafrika (Marokko).

L. (?) negatana (Rbl.) (7)

salvana (non Stgr.) REBEL, 1894, Ann. Naturhist. Hofmus. Wien, vol. 9, p. 88 (Gra-

pholitha, Phthoroblastis); negatana REBEL, 1896, ibid., vol. 11, p. 121, t. 3 fig. 8

(Grapholitha). — KENNEL, 1921, p. 658, t. 24 fig. 4 (2). — Kanarische Inseln.

L. arabica Ams.*

arabica AMSEL, 1958, Beitr. naturk. Forsch. Südwestdtschl., vol. 17, p. 76, fig. 22

(&-Genitalien) (Laspeyresia). — Diese Arbeit, Abb. 29 (4-Genitalien). — Nord-

arabien.

L. gilviciliana (Stgr.), comb. nova* (8)

gilviciliana STAUDINGER, 1859, Stett. Ent. Ztg., vol. 20, p. 233 (Grapholitha); ne-

britana (part.) REBEL, 1901, Stgr.-Rbl. Cat. Lep. Pal. Faun., vol. 2, p. 120, no. 2161

(Grapholitha); roseticolana (part.) AMSEL, 1936, Veröffentl. Dtsch. Kolon. Uebers.-

Mus., vol. 1, p. 352 (Laspeyresia); SYNOM. NOV.: rungsi AMSEL, 1951, Bull. Soc. Sci.

Nat. Maroc, vol. 31, p. 69, fig. 6 (&-Genitalien) (Laspeyresia). — KENNEL, 1921,

t. 23 fig. 72 (&); diese Arbeit, Abb. 30 (4-Genitalien), 36 (9-Genitalien). —

Spanien; Sardinien; Nordwestafrika.

IL. nigricana (F.)*

nigricana FABRICIUS, 1794, Ent. Syst. vol. 3, pars 2, p. 276 (Pyralis); proximana

HAWORTH, 1811, Lep. Brit, p. 458 (Tortrix); nebritana (non Tr.) ZELLER, 1838,

Isis, p. 700 (Tortrix); pisana GUENÉE, 1845, Ann. Soc. Ent. France, ser. 2, vol. 3, p.

182 (Endopisa), ? viciana GUENEE, 1845, loc. cit. (Endopisa); ? tenebriosana (nom.

nud.) GUENÉE, 1845, loc. cit. (Endopisa); tenebrosana (non Dup.) ZELLER, 1849,

Stett. Ent. Ztg., vol. 10, p. 252 (Grapholitha); dandana KEARFOTT, 1907, Trans. Amer.

Ent. Soc. vol. 23, p. 65 (Enarmonia); ratifera MEYRICK, 1912, Ent. Mo. Mag. vol.

48, p. 34 (Enarmonia); novimundi HEINRICH, 1920, Canad. Ent, vol. 52, p. 257

(Laspeyresia). — KENNEL, 1921, p. 651, t. 23 fig. 70 (9); PIERCE & METCALFE, 1922,

p. 87, t. 30 (4 2-Genitalien); HEINRICH, 1926, p. 53, t. 23 fig. 140 (9 -Genitalien),

t. 54 fig. 328 (&-Genitalien); CORBET & TAMS, 1943, p. 100, fig. 177, 182, 187

(4 2 -Genitalien); BENANDER, 1950, p. 152, text fig. 14f ( &-Genitalien); diese Arbeit,

Abb. 37 (2-Genitalien). — Palaearktische Region (? mit Ausnahme von Nordwest-

africa und China); Nordamerika.

L. cosmophorana (Tr.)* (9)

obscurana FRÖLICH, 1828, Enum. Tortr. Würt., p. 91 (Tortrix; nom. praeocc.); cos-

mophorana TREITSCHKE, 1835, Schm. Eur., vol. 10, pars 3, p. 124 (Grapholitha);

? dalecarliana ZETTERSTEDT, 1840, Ins. Lap., p. 986 (Grapholitha); geminana ZETTER-

STEDT, 1840, op. cit., p. 987 (Grapholitha); duplicana (part.) WOCKE, 1861, Stgr.-

Wek. Cat. Lep. Eur., p. 102, no. 1021 (Grapholitha); cosmorphorana (err.) PIERCE

& METCALFE, 1922, p. 93, t. 32 (4 Q-Genitalien) (,,genus 21”). — KENNEL, 1921,

p. 669, t. 24 fig. 28 (2); HUGGINS, 1931, p. 27, t. 1 fig. 3 (8): BENANDER, 1950,

p. 155, text fig. 140 (4-Genitalien), t. 9 fig. 10 (Vorderflügel). — Europa; England;

Nordpersien.

ab. hinnebergiana STRAND, 1920, Arch. Naturg., vol. 85, no. A. 4, p. 56 (Grapho-

litha).

186 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 2, 1959 (46) |

ssp. alienana Car.

alienana CARADJA, 1916, Iris, vol. 30, p. 68 (Grapholitha). — Alai-Gebirge.

L. leguminana (Z.) *

leguminana ZELLER, 1846, Isis, p. 253 (Tortrix); deflexana HERRICH-SCHÄFFER, 1851, |

Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4, p. 268 (Grapholitha) [1848, Tortr., t. 39 fig. 277; non |

bin.}; interruptana (non HS.) STAINTON, 1859, Man. Brit. Butt. & Moths, vol. 2, |

p. 245 (Spilonota); dorsilunana ERSCHOFF, 1877, Horae Soc. Ent. Ross., vol. 7, (1876), |

p. 242 (Phthoroblastis); lathyrana (non Hb.) RAGONOT, 1894, Ann. Soc. Ent. France,

vol. 63, p. 218 (Grapholitha). — KENNEL, 1921, p. 678, t. 24 fig. 50 (2); PIERCE |

& METCALFE, 1922, p. 87, t. 30 (4 ®-Genitalien). — Mitteleuropa; England; Ost-

baltikum; Polen; Ukraine; Sibirien; Westchina.

L. capparidana (Z.) *

capparidana ZELLER, 1847, Isis, p. 734 (Grapholitha); leplastriana (part.) Wocke,

1871, Stgr.-Wck. Cat. Lep. Eur. Faun., p. 257, no. 1163 (Grapholitha, Semasia). —

KENNEL, 1921, p. 722; CHRÉTIEN, 1915, p. 307; diese Arbeit, Abb. 33 ( 4 -Genitalien).

— Sizilien; Dalmatien; ? Korfu; ? Bengal.

L. resedana sp. nova * (10)

resedana sp. nova, diese Arbeit, p. 196, Abb. 44, 45 (4 2 -Genitalien) (Laspeyresia).

— Norditalien (Ligurien).

L. (?) rhezelana (Chret.), comb. nova

rhezelana CHRETIEN, 1915, Ann. Soc. Ent. France, vol. 84, p. 304 (Grapholitha). —

Nordwestafrika (Biskra).

L. (?) planifrontana (Rbl.), comb. nova

planifrontana REBEL, 1912, Iris, vol. 26, p. 85 (Grapholitha). — CHRETIEN, 1915, p. |

307. — Aegypten. |

ssp. lotana Chrét.

lotana CHRÉTIEN, 1915, Ann. Soc. Ent. France, vol. 84, p. 306 (Grapholitha). — |

ZERNY, 1935, p. 134. — Marokko. |

L. (?) refrigescens Meyr.

refrigescens MEYRICK, 1924, Exot. Micr., vol. 3, p. 68 (Laspeyresia). — Oberägypten. |

L. decoratana (Chrét.)* (11)

decoratana CHRÉTIEN, 1915, Ann. Soc. Ent. France, vol. 84, p. 306 (Grapholitha); |

decorata (err.) CARADJA, 1916, Iris, vol. 30, p. 71 (Pamene). — KENNEL, 1921, p. |

723; diese Arbeit, Abb. 32 ( Â-Genitalien). — Nordwestafrika.

L. (?) extinctana (Chrét.), comb. nova

extinctana CHRÉTIEN, 1915, Ann. Soc. Ent. France, vol. 84, p. 306 (Grapholitha). — |

Nordwestafrika.

L. gallicana (Gn.)*

? lediana var. HAWORTH, 1811, Lep. Brit, p. 459 (Tortrix); diana (non Hb.) il

DUPONCHEL, 1835, Hist. Nat. Lép. France, vol. 9, p. 243, t. 247 fig. 8 (Coccyx); |

gallicana GUENÉE, 1845, Ann. Soc. Ent. France, ser. 2, vol. 3, p. 192 (Orchemia); |

pudicana HERRICH-SCHAFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4, p. 263 (Grapholt-

tha) {1848, Tortr., t. 47 fig. 331; non bin.}; rufillana [? STEPHENS, 1852, List Spec. |

(47) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der palaearktischen Tortricidae II 187

Brit. Anim. B. M., pars 10, p. 49 (Semasia, Aspila)} STAINTON, 1859, Man. Brit.

Butt. & Moths, vol. 2, p. 241 (Semasia). — KENNEL, 1921, p. 684, t. 24 fig. 68 (9);

PIERCE & METCALFE, 1922, p. 88, t. 30 (4 ®-Genitalien); BENANDER, 1950, p. 159,

text fig. 14r (4-Genitalien), t. 9 fig. 5 (Vorderflügel); diese Arbeit, Abb. 41 (@-

Genitalien). — Nord-, Mittel- und Westeuropa; England; Polen; Ostbaltikum.

L. implicatana (Chr.)* (12)

implicatana CHRISTOPH, 1881, Bull Soc. Imp. Nat. Moscou, vol. 56, no. 2, p. 417

(Grapholitha). — KENNEL, 1921, p. 684, t. 24 fig. 67 (@); diese Arbeit, Abb. 43,

Taf. 24 Fig. 4 (4 9-Genitalien). — Südostsibirien (Amur).

L. aurana (F.)* (13)

aurana FABRICIUS, 1775, Syst. Ent., p. 653 (Pyralis); mediana SCHIFFERMILLER &

DENIS, 1776, Syst. Verz. Schm. Wien. Geg. p. 128 (Phalaena Tortrix); fulvella

FABRICIUS, 1794, Ent. Syst. vol. 3, pars 2, p. 317 (Tinea); bimaculella THUNBERG,

1794, Diss. Ent., vol. 7, p. 89 (Tinea); fuluana FABRICIUS, 1798, Suppl. Ent. Syst.

p. 477 (Pyralis). — KENNEL, 1921, p. 687, t. 24 fig. 73 (®); PIERCE & METCALFE,

1922, p. 90, t. 31 (6 $-Genitalien); MATSUMURA, 1931, p. 1071, fig.; BENANDER,

1950, p. 160, t. 9 fig. 18 (Vorderflügel). — Europa (? mit Ausnahme vom Süd-

westen); England; Japan.

ab. aurantiana KOLLAR, 1832, Beytr. Landeskunde Oesterr., vol. 2, p. 84 (Grapholi-

tha); {mediana var. HERRICH-SCHAFFER, 1848, Syst. Bearb. Schm. Eur, Vol. 4, Tortr,

t. 58 fig. 411; non bin.}; aurana (part.) STEPHENS, 1852, List Spec. Brit. Anim. B.

M. pars 10, p. 60 (Eucelis). — KENNEL, 1921, p. 287, t. 24 fig. 74 (2).

ab. cuprea nova; diese Arbeit, p. 198.

ab. obscurana nova; diese Arbeit, p. 198; aurana ab. KENNEL, 1921, Pal. Tortr., p. 687,

t. 24 fig. 75 (9) (Laspeyresia).

L. servillana (Dup.)* (14)

servillana DUPONCHEL, 1836, Hist. Nat. Lép. France, vol. 9, p. 503, t. 262 fig. 6

(Penthina); servilleana (emend.) HERRICH-SCHÄFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. Eur.

vol. 4, p. 234 (Penthina). — KENNEL, 1921, p. 654, t. 23 fig. 76—77 (6 2); PIERCE

& METCALFE, 1922, p. 87, t. 30 (4 ®-Genitalien); BENANDER, 1950, p. 153, t. 8 fig.

30 (Vorderflügel); diese Arbeit, Abb. 31, 35 (4 2-Genitalien). — Europa (? mit

Ausnahme vom Süden und Osten); England; Ostbaltikum; Polen.

L. corollana (Hb.)*

corollana HUBNER, [1822—23, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 45 fig. 282; non bin.],

1822, Syst.-alph. Verz., p. 59 (Olethreutes); heegerana (non Dup.) STAINTON, 1859,

Man. Brit. Butt. & Moths, vol. 2, p. 244 (Stigmonota). — KENNEL, 1921, p. 667,

t. 24 fig. 24—25 (& 2); Pierce « METCALFE, 1922, p. 92, t. 32 (4 $-Genitalien);

BENANDER, 1950, p. 159, t. 9 fig. 17 (Vorderflügel); diese Arbeit, Abb. 25—28

(Kopf, Geäder, 4 $-Genitalien). — Nord-, Mittel- und Westeuropa; England; Polen;

Dalmatien; ? Ostrussland.

L. conicolana (Heyl.)*

conicolana HEYLAERTS, 1874, Pet. Nouv. Ent, vol. 6, p. 380 (Grapholitha). —

KENNEL, 1921, p. 668, t. 24 fig. 27 (2); HUGGINS, 1931, p. 27, t. 1 fig. 1, 2 (8 2),

4, 5 (4 Q-Genitalien). — England; Holland; Frankreich; Nordwestdeutschland;

Oesterreich; Albanien; Türkei.

188 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 2, 1959 (48) |

L. interscindana (Möschl.)*

interscindana MÖSCHLER, 1866, Berl. Ent. Z., vol. 10, p. 141 (Phtoroblastis); opulen- |

tana MILLIERE, 1875, Mém. Soc. Sci. Nat. Cannes, vol. 5, p. 87, t. 2 fig. 14 (non

15 !) (Grapholitha). — MILLIERE, 1877, p. 62, t. 1 fig. 9—11 (als opulentana);\

KENNEL, 1921, p. 668, t. 24 fig. 26 (2). — Südfrankreich; Norditalien; Spanien.

L. deyana (Chret.) (15)

deyana CHRÉTIEN, 1915, Ann. Soc. Ent. France, vol. 84, p. 304 (Grapholitha). —

Nordwestafrika.

L. adenocarpi (Rag.)*

adenocarpi RAGONOT, 1875, Bull. Soc. Ent. France, p. LXXII (Grapholitha). =|

KENNEL, 1921, p. 657, t. 24 fig. 3 (4); diese Abele Taf. 23 Ei MAME Re |

— Schweiz; Südfrankreich; Iberien; Syrien.

ssp. lambessana Car.

lambessana CARADJA, 1916, Iris, vol. 30, p. 68 (Grapholitha). — Nordwestafrika.

L. multistriana (Chrét.) (16)

multistriana CHRÉTIEN, 1915, Ann. Soc. Ent. France, vol. 84, p. 303 (Grapbolitha).

— Nordwestafrika.

L. oxytropidis (Mart.)*

oxytropidis MARTINI, 1912, Iris, vol. 26, p. 95 (Grapholitha); oxytropides (err.) |

BENANDER, 1946, Opusc. Ent. Lund., vol. 11, p. 30 (Laspeyresia). — KENNEL, 1921, |

p. 658, text fig. 38 (®); BENANDER, 1950, p. 154, text fig. 14n (4-Genitalien), t. |

9 fig. 8 (Vorderflügel); diese Arbeit, Taf. 23 Fig. 1 (4-Genitalien). — Schweden; |

Deutschland; Schweiz; Oesterreich; Südtirol; Norditalien; Südpolen; Kleinasien; |

Taurus; Pamir.

L. zebeana (Rtzbg.)*

zebeana RATZEBURG, 1840, Forstins., vol. 2, p. 231, t. 15 fig. 6 (Phalaena Tortrix; |

Coccyx). — KENNEL, 1921, p. 653, t. 23 fig. 75 (2); diese Arbeit, Taf. 24 Fig. 3

(& -Genitalien). — Mitteleuropa; England.

L. pomonella (L.)* (17)

pomonella LINNÉ, 1758, Syst. Nat., ed. 10, p. 538 (Phalaena Tinea); pomana FABRI-

CIUS, 1775, Syst. Ent., p. 653 (Pyralis); pomonana SCHIFFERMILLER & DENIS, 1776,

Syst. Verz. Schm. Wien. Geg., p. 126 (Phalaena Tortrix); aeneana VILLERS, 1789,

Linn. Ent., vol. 2, p. 417 (Phalaena Tortrix). — KENNEL, 1921, p. 645, t. 23 fig.

58 (2); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 82, t. 28 ( 4 2 -Genitalien); HEINRICH, 1926,

p. 70, t. 5 fig. 37, t. 54 fig. 329 ( 4 -Genitalien), t. 27 fig. 169 (2 -Genitalien); Cor- |

BET & TAMS, 1943, fig. 174, 179, 184 (4 2-Genitalien). — Palaearktische Region;

Südafrika; Madeira; Mauritius; Australien; Tasmanien; Neuseeland; Nearktische Re- |

gion; Argentinien; Brasilien; Chile; Kolumbien; Peru; Uruguay.

f. simpsoni BUSCK, 1903 Proc. Ent. Soc. Washington, vol. 5, p. 235 (Carpocapsa). |

— Nordamerika.

f. putaminana STAUDINGER, 1859, Stett. Ent. Ztg., vol. 20, p. 232 (Carpocapsa); |

pomonana (part.) DUPONCHEL, 1835, Hist. Nat. Lép. France, vol. 9, t. 248 fig. 3

(non bin.). — KENNEL, 1921, p. 645, t. 23 fig. 59 (8). — 'Süd-, seltener@iMittel

europa (unter der namenstypischen Form).

(49) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der palaearktischen Tortricidae II 189

L. pyrivora (Danil.), comb. nova* (18)

pyrivora DANILEVSKY, 1947, Doklady Akad. Nauk SSSR, ser. biol., vol. 59, no. 7, p.

1555 (Carpocapsa); SYNON. NOV.: dannehli OBRAZTSOV, 1950, Eos, vol. 26, p. 317,

fig. 13 (4), 14 (&-Genitalien) (Laspeyresia, Carpocapsa). — DANILEVSKI & SHELDE-

SHOVA, 1950, p. 69, fig. 1 (Falter), fig. 2A (&-Genitalien), fig. 34, 4B (Raupe),

fig. 5B (Puppe). — Südtirol; Transsylvanien; Sizilien; Sardinien; südl. Zentralrussland;

Ukraine; Kaukasus; Transkaukasien; Nordsyrien; Kreta.

L. coniferana (Sax.)*

coniferana SAXESEN, 1840, RATZEBURG’s Forstins., vol. 2, p. 217, t. 12 fig. 1 (Tor-

trix); ? ericicolana BRUAND, 1847, Mém. Soc. emul. Doubs, (Cat. Microlép. Doubs),

p. 48 (Coccyx); separatana HERRICH-SCHAFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4,

p. 266 (Grapholitha) [1848, Tortr., t. 46 fig. 322; non bin.}. — KENNEL, 1921, p.

671, t. 24 fig. 32 (®); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 82, t. 28 (4 9-Genitalien);

BENANDER, 1950, p. 156, text fig. 14p ($-Genitalien), t. 9 fig. 11 (Vorderflügel).

— Europa; England.

L. pfeifferi Rbl. (19)

pfeifferi REBEL, 1936, Mitt. Minchn. Ent. Ges., vol. 25, p. 70 (Laspeyresia). —

OSTHELDER, 1941, t. 15 fig. 28 (2). — Nordsyrien.

L. illutana (HS.)*

illutana HERRICH-SCHÄFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4, p. 275 (Grapholi-

tha); [illutanana HERRICH-SCHÄFFER, 1848, op. cit., Tortr., t. 18 fig. 130; non bin.}.

— KENNEL, 1921, p. 670, t. 24 fig. 31 (9); OBRAZTSOV, 1952a, p. 36, fig. 3 (4-

Genitalien). — Finnland; Deutschland; Böhmen; Oesterreich.

L. mariana (Zerny)*

mariana ZERNY, 1920, Zool. Jahrb., ser. syst., vol. 42, p. 202 (Grapholitha). —

FILIPJEV, 1931a, p. 339, fig. 3, 4. — Dalmatien; West- und Südtranskaukasien.

L. glaucana (Kenn.), comb. nova* (20)

glaucana KENNEL, 1901, Iris, vol. 13, (1900), p. 302 (Pammene). — KENNEL, 1921,

p. 700, t. 24 fig. 95 (2); diese Arbeit, Abb. 38, Taf. 24 Fig. 2 (4 $-Genitalien). —

Südostsibirien.

L. cognatana (Barr.)* (21)

cognatana BARRETT, 1874, Ent. Mo. Mag. vol. 10, p. 244 (Asthenia). — PIERCE &

METCALFE, 1922, p. 92, t. 32 (3 ®-Genitalien). — England; Finnland.

L. pactolana (Z.)* (21)

pactolana ZELLER, 1840, Stett. Ent. Ztg., vol. 1, p. 191 (Tortrix); dorsana (non F.)

SAXESEN, 1840, RATZEBURG's Forstins., vol. 2, p. 216, t. 12 fig. 7 (Tortrix). —

KENNEL, 1921, p. 660, t. 24 fig. 10, 11 (2); BENANDER, 1950, p. 154, text fig. 14h

( &-Genitalien), t. 9 fig. 3 (Vorderflügel). — Europa (? mit Ausnahme vom Süden).

ab. grunertiana Rtzbg., status nov.

grunertiana RATZEBURG, 1868, Waldverderbn., vol. 2, p. 414, t. 5 fig. 9 (Tortrix);

pactolana (part.) REBEL, 1901, Stgr.-Rbl. Cat. Lep. pal. Faun., vol. 2, p. 122, no.

2190 (Grapholitha). — THOMANN, 1914, p. 26, t. 1 fig. 4 a-b (4 9); STANDFUSS,

1914, p. 29, t. 2 fig. V (4-Genitalien).

L. striatana (Car.) (22)

striatana CARADJA, 1916, Iris, vol. 30, p. 69 (Grapholitha). — Alai-Gebirge.

190 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 2, 1959 (50)

L. pinetana (Schl.)* (23)

pinetana SCHLAGER, 1848, Ber. lep. Tauschver. Jena, p. 233 (Coccyx). — KENNEL, |

1921, p. 661, t. 24 fig. 12 (4); diese Arbeit, Taf. 24 Fig. 5 (4-Genitalien). M

Deutschland; ? Holland; ? Frankreich; ? Portugal; ? Albanien; ? Mazedonien. |

L. exquisitana (Rbl.)*

exquisitana REBEL, 1889, Verh. zool.-bot. Ges. Wien, vol. 39, p. 301, t. 8 fig. 24

(Grapholitha). — KENNEL, 1921, p. 663, t. 24 fig. 14 (2); diese Arbeit, Taf. 24 |

Fig. 1 (&-Genitalien). — Ungarn; Oesterreich; Tschechoslowakei; Dalmatien; Italien;

Ukraine.

L. generosana (Chr.)* (24)

generosana CHRISTOPH, 1881, Bull. Soc. Imp. Nat. Moscou, vol. 56, p. 423 (Gra-

pholitha); lepidulana SNELLEN, 1883, Tijdschr. v. Ent., vol. 26, p. 221, t. 13 fig. 5,

Sa (Grapholitha). — KENNEL, 1921, p. 666, t. 24 fig. 22 (2); diese Arbeit, Abb. 42

( 2 -Genitalien). — Ostsibirien; Amur.

L. ? instratana (Kenn.) (25)

instratana KENNEL, 1901, Iris, vol. 13, (1900), p. 296 (Grapholitha). — KENNEL,

1921, p. 677 t. 24 fig. 48 (&). — Syrien.

L. fagiglandana (Z.), comb. nova* (26)

grossana (nom. praeocc.) HAWORTH, 1811, Lep. Brit, p. 438 (Tortrix); aspidiscana

(err. det.) CURTIS, 1831, Brit. Ent., expl. t. 352 (Carpocapsa); fagiglandana ZELLER, |

1841, Stett. Ent. Ztg., vol. 2, p. 11 (Tortrix); nimbana (err. det.) PIERCE & MET- |

CALFE, 1922, Genit. Brit. Tortr., p. 91, t. 31 (&-Genitalien) (Pammene). — Als

grossana : KENNEL, 1921, p. 645, t. 23 fig. 60 (®); PIERCE & METCALFE, 1922, p. |

92, t. 32 (4 ®-Genitalien); Russo, 1947, p. 24—31, fig. 9-15 (allgemeine Mor- fl

phologie); BENANDER, 1950, t. 8 fig. 26 (Vorderflügel). — Europa; England; Nord- |

westafrika; Madeira; Kleinasien; Syrien; Sibirien; Japan. |

L. splendana (Hb.)* (27)

? penkleriana SCHIFFERMILLER & DENIS, 1776, Syst. Verz. Schm. Wien. Gegend, p. |

120 (Phalaena Tortrix); splendana HÜBNER, [1796—99, Samml. eur. Schm., Tortr., t.

6 fig. 31; non bin.}, 1822, Syst.-alph. Verz., p. 65 (Olethreutes); ? pencleriana

WERNEBURG, 1864, Beitr. Schm.kunde, vol. 1, p. 549 (Tortrix); amplana (err. det.)

SORHAGEN, 1881, Berl. Ent. Z., vol. 25, p. 24 (Carpocapsa); splendidana (laps. cala-

mi) MEYER, 1909, KRANCHER’s Ent. Jahrb., vol. 18, p. 144 (Grapholitha). — KEN-

NEL, 1921, p. 646, t. 23 fig. 61 (9); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 92, t. 32 (4 9-

Genitalien); CORBET & TAMS, 1943, p. 96, 100, fig. 175, 180, 185 (4 9-Genitalien); |

Russo, 1947, p. 24-31, fig. 1—8 (allgemeine Morphologie); BENANDER, 1950, p. |

151, t. 8 fig. 27 (Vorderfliigel); IssIKI, 1957, p. 56, t. 8 fig. 252 (2). — Europa;

England; Nordwestafrika; Madeira; Kleinasien; Japan.

ab. reaumurana HEINEMANN, 1863, Schm. Dtschl. u. Schweiz, pars 2, vol. 1, fasc. 1, p. |

195 (Grapholitha, Carpocapsa). — KENNEL, 1921, p. 647, t. 23 fig. 62 (3).

ab. glaphyrana REBEL, 1941, Mitt. Königl. Naturwiss. Inst. Sofia, vol. 14, p. 1

(Carpocapsa).

L. amplana (Hb.)*

? brunnichiana (non L.) LASPEYRES, 1805, ILLIGER’s Mag. Ins.kunde, vol. 4, p. 15

(Tortrix); amplana HÜBNER, [1796—99, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 5 fig. 24; non

bin.}, 1822, Syst.-alph. Verz., p. 58 (Olethreutes). — KENNEL, 1921, p. 647, t. 23 fig.

(51) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der palaearktischen Tortricidae II 191

63 (2); Russo, 1947, p. 31, fig. 16—19 (2, Geäder und 4 -Genitalien). — Europa

(mit Ausnahme vom Norden); Syrien.

LL. molybdana (Const.)*

molybdana CONSTANT, 1884, Ann. Soc. Ent. France, ser. 6, vol. 4, p. 214, t. 9 fig. 11

(Carpocapsa); molibdana (lapsus calami) DANILEVSKY & SHELDESHOVA, 1950, Zool.

Zhurn., vol. 29, p. 72 (Carpocapsa). — KENNEL, 1921, p. 648, t. 23 fig. 64 (3);

diese Arbeit, Taf. 23 Fig. 3 (&-Genitalien). — Südfrankreich; Malta; Italien; Dalma-

tien; Cypern.

L. semicinctana (Kenn.)* (28)

semicinctana KENNEL, 1901, Iris, vol. 13, (1900), p. 298 (Grapholitha). — KENNEL,

1921, p. 679, t. 24 fig. 55 (2); diese Arbeit, Abb. 34 (®-Genitalien). — Griechen-

land; ? Südfrankreich.

L. interruptana (HS)*

? dahliana FROLICH, 1828, Enum. Tortr. Würt., p. 85 (Tortrix); jungiana (non Fröl.)

DUPONCHEL, 1835, Hist. Nat. Lép. France, vol. 9, p. 318, t. 251 fig. 9 (Ephippi-

phora); inquinatana (non Hb.) DUPONCHEL, 1836, op. cit., vol. 9, p. 547 (Ephippi-

phora); interruptana HERRICH-SCHÄFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4, p. 269

(Grapholitha) [1848, Tortr., t. 39 fig. 280; non bin.}; duplicana (part.) WOCKE,

1861, Stgr-Wck. Cat. Lep. Eur, p. 102, no. 1021 (Grapholitha). — OBRAZTSOV,

1952a, p. 33, fig. 1, 4 (& Q-Genitalien); BURMANN, 1956, p. 272, text fig. 1 (3-

Genitalien), t. 28 fig. 3, 4 (4 2). — Deutschland; Böhmen; Südtirol.

L. duplicana (Zett.)* (29)

diplicana ZETTERSTEDT, 1840, Ins. Lap. p. 986 (Grapholitha); dorsana (non F.)

SAXESEN, 1840, RATZEBURG's Forstins., vol. 2, p. 217, t. 12 fig. 6 (Tortrix); ? major

PROHASKA, 1922, Z. Oesterr. Ent. Ver., vol. 7, p. 3 (Grapholitha); interruptana (non

HS.) BENANDER, 1946, Opusc. Ent. Lund., vol. 11, p. 30, 77 (Laspeyresia). —

KENNEL, 1921, p. 672, t. 24 fig. 33 (2); BENANDER, 1950, p. 150, text fig. 14i

(&-Genitalien), t. 9 fig. 12 (Vorderflügel) (als interruptana),; OBRAZTSOV, 1952a,

p. 34, fig. 2,5 (4 $-Genitalien); BURMANN, 1956, p. 274, t. 28 fig. 1, 2 (42). —

Europa (mit Ausnahme des Siidens).

ssp. graeca Stgr.

graeca STAUDINGER, 1871, Horae Soc. Ent. Ross., vol. 7, (1870), p. 225 (Grapholitha);

duplicana (non Zett.) WALSINGHAM, 1900, Ann. & Mag. Nat. Hist., ser. 7, vol. 6,

p. 432 (Laspeyresia). — KENNEL, 1921, p. 672, t. 24 fig. 34 (8). — Griechenland;

Bulgarien; Mazedonien; Dalmatien; Albanien; Syrien.

L. inquinatana (Hb.), comb. nova*

inquinatana HUBNER, [1796—99, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 8 fig. 43; non bin.],

1822, Syst.-alph. Verz, p. 61 (Olethreutes); jacquiniana (non Gm.) HUBNER, 1825,

Verz. bek. Schm., p. 378 (Hemimene); inquinitana (err.) STEPHENS, 1852, List Spec.

Brit. Anim. B. M. pars 10, p. 92 (Dichrorampha); trigonella [? LINNé, 1758, Syst.

Nat. ed. 10, p. 538 (Phalaena Tinea)} WERNEBURG, 1864, Beitr. Schm.kunde, vol. 1,

p. 234 (Tortrix). — KENNEL, 1921, p. 688, t. 24 fig. 76 (2); diese Arbeit, Abb.

40, Taf. 23 Fig. 2 (4-Genitalien). — Mittel und Südeuropa; Nordwestrussland;

Ukraine; Kleinasien.

ab. maura KRULIKOVSKIJ, 1902, Rev. Russe Ent., vol. 2, p. 75 (Grapholitha).

192 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 2, 1959 (52)

Species incertae sedis

L. ? abietiella Mats.

abietiella MATSUMURA, 1931, 6000 Illustr. Ins. Jap., p. 1071, fig. (Laspeyresia). —

Japan.

L. ? adjunctana (Kenn.) (30)

adjunctana KENNEL, 1901, Iris, vol. 13, (1900), p. 292 (Grapholitha). — KENNEL,

1921, p. 656, text fig. 37 (2). — Kleinasien; Nordpersien.

L. ? aeologlypta Meyr.

aeologlypta MEYRICK, 1936, Exot. Micr., vol. 4, p. 615 (Laspeyresia); aeolaglypta

(err.) IssIKI, 1957, Icones Heter. Japon., p. 56, t. 8 fig. 251 (Laspeyresia). — Japan.

. ? apicatana (Wkr.), comb. nova

apicatana WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B. M. pars 28, p. 390 (Grapholita). — |

China.

? bigeminata Meyr. |

bigeminata MEYRICK, 1935, in: CARADJA & MEYRICK, Mater. Microlep. Fauna Chin.

Prov., p. 63 (Laspeyresia). — China (Hoengschan).

? callisphena Meyr.

callisphena MEYRICK, 1907, J. Bombay N. H. Soc., vol. 18, p. 143 (Laspeyresia). —

West- und Ostchina; Assam. |

L. ? caradjana (Rbl.)

caradjana REBEL, 1910, Iris, vol. 24, p. 8, t. 1 fig. 1 (Grapholitha). — KENNEL, 1921,

p. 724. — Alai-Gebirge.

L. ? cerasivora Mats.

cerasivora MATSUMURA, 1931, 6000 Illustr. Ins. Jap., p. 1071, fig. (Laspeyresia). —

Japan.

L. ? cervinana (Car.), comb. nova

cervinana CARADJA, 1916, Iris, vol. 30, p. 69 (Grapholitha). — Armenien.

? clavigerana (Wkr.), comb. nova

clavigerana WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B. M., pars 28, p. 389 (Grapholita).

— Ostchina (Schanghai).

L. ? cornucopiae (Tgstr.)

cornucopiae TENGSTROM, 1869, Acta Soc. Fauna Flora Fenn., vol. 10, p. 362 (Gra-

pholitha). — Finnland.

? divisa (Wlsm.), comb. nova

divisa WALSINGHAM, 1900, Ann. & Mag. N. H., ser. 7, vol. 6, p. 408 (Eucelis). —

Japan.

L. ? epanthista Meyr.

epanthista MEYRICK, 1922, Exot. Micr., vol. 2, p. 530 (Laspeyresia). — Südfrankreich

(Alpes Maritimes).

(53) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der palaearktischen Tortricidae II 193

L. ? exosticha Meyr.

exosticha MEYRICK, 1936, Exot. Micr., vol. 5, p. 25 (Laspeyresia). — WILTSHIRE,

1939, Pr 55 tal tie 220 ibanon.

? geministriata Wlsm.

geministriata WALSINGHAM, 1900, Ann. & Mag. N. H, ser. 7, vol. 6, p. 434 (Laspey-

resia). — China.

? gradana (Chr.)

gradana CHRISTOPH, 1881, Bull. Soc. Imp. Nat. Moscou, vol. 56, p. 419 (Grapholitha).

— KENNEL, 1921, p. 649, t. 23 fig. 67 (2); MATSUMURA, 1931, p. 1072, fig.; ESAKI,

1932, p. 1466, fig.; Issıkı, 1957, p. 57, t. 8 fig. 256. — Südostsibirien; Nordchina;

Japan.

L. ? hemidoxa Meyr.

hemidoxa MEYRICK, 1907, J. Bombay N. H. Soc., vol. 18, p. 145 (Laspeyresia). —

IssIKI, 1957, p. 57, t. 8 fig. 253. — Assam; Japan; Neuguinea.

L. ? informosana (Wkr.), comb. nova

informosana WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B. M., pars 28, p. 410 (Carpocapsa).

— Ostchina (Schanghai).

L. ? jesonica Mats.

jesonica MATSUMURA, 1931, 6000 Illustr. Ins. Jap. p. 1072, fig. (Laspeyresia). —

Japan.

L. ? junctistrigana Wlsm.

junctistrigana WALSINGHAM, 1900, Ann. & Mag. N. H., ser. 7, vol. 6, p. 434 (Laspey-

resia). — KENNEL, 1921, p. 721. — Kleinasien; Nordsyrien.

L. ? koenigiana (F.)

koenigiana FABRICIUS, 1775, Syst. Ent., p. 653 (Pyralis); koenigana FABRICIUS, 1787,

Mant. Ins. vol. 2, p. 237 (Pyralis); aurantiana PRYER, 1877, Cist. Ent., vol. 2, p. 235,

t. 4 fig. 12 (Hemerosia); vulnerata \WALSINGHAM, 1900, SWINHOE's Cat. East. &

Austral. Lep. Het., vol. 2, p. 571 (Eucelis). — ESAKI, 1932, p. 1467, text fig., t. 11;

IssIKI, 1957, p. 57, t. 8 fig. 254. — Indien; Ceylon; Birma; Indochina; Ostchina;

Japan; Indonesien; Neuguinea; Ostaustralien.

kai

. ? leucitis Meyr.

leucitis MEYRICK, 1907, J. Bombay N. H. Soc., vol. 18, p. 143 (Laspeyresia). —

Yünnan; Assam.

? leucogrammana (Hofm.)

leucogrammana HOFMANN, 1898, Iris, vol. 10, (1897), p. 237 (Grapholitha). —

KENNEL, 1921, p. 657, t. 24 fig. 2 (4). — Kleinasien; Palästina.

L. ? malivorella Mats.

malivorella MATSUMURA, 1931, 6000 Illustr. Ins. Jap., p. 1072, fig. (Laspeyresia). —

Japan.

. ? marginestriana Fil.

marginestriana FILIPJEV, 1925, Rev. Russe Ent, vol. 19, p. 50 (Laspeyresia). —

Transkaukasien.

194

fai

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 2, 1959 (54)

? melicrossis Meyr.

melicrossis MEYRICK, 1932, Exot. Micr., vol. 4, p. 311 (Laspeyresia). — Kaschmir.

. ? nigritana (Mn.)

nigritana MANN, 1862, Wien. Ent. Mschr., vol. 6, p. 397, t. 3 fig. 13 (Grapholitha).

— KENNEL, 1921, p. 687, t. 24 fig. 72 (2). — Kleinasien; Armenien.

ab. tricuneana KENNEL, 1900, Iris, vol. 13, p. 154, t. 5 fig. 30 (Grapholitha). —

KENNEL, 1921, p. 686, t. 24 fig. 71 (2).

? nigrostriana (Snell.)

nigrostriana SNELLEN, 1883, Tijdschr. v. Ent., vol. 26, p. 223, t. 13 fig. 6, 6a (Gra-

pholitha). — KENNEL, 1921, p. 677, t. 24 fig. 47 (4). — Amurgebiet.

? parastrepta Meyr.

parastrepta MEYRICK, 1907, J. Bombay N. H. Soc., vol. 18, p. 147 (Laspeyresia). —

Assam; Ostchina (Schantung); Ostafrika.

. ? pavonana Wlsm.

pavonana WALSINGHAM, 1900, Ann. & Mag. N. H., ser. 7, vol. 6, p. 430 (Laspeyresia).

— Japan.

? pentalychna Meyr.

pentalychna MEYRICK, 1938, Iris, vol. 52, p. 2 (Laspeyresia). — Yünnan.

. ? persicana Osth.

persicana OSTHELDER, 1938, Mitt. Münchn. Ent. Ges., vol. 28, p. 28 (Laspeyresia). —

Nordpersien.

? phaulomorpha Meyr.

phaulomorpha MEYRICK, 1926, Bull. Soc. R. Ent. Egypte, vol. (19) 10, p. 110

(Laspeyresia). — Aegypten.

. ? prismatica Meyr.

iridescens (nom. praeocc.) WALSINGHAM, 1900, Ann. & Mag. N. H., ser. 7, vol. 6,

p. 429 (Laspeyresia); prismatica MEYRICK, 1911, Proc. Linn. Soc. N. S. Wales, vol.

36, p. 289 (Laspeyresia). — IssIKI, 1957, p. 56, t. 8 fig. 249 (als zridescens). —

Korea; Japan.

? pulverula Meyr.

pulverula MEYRICK, 1912, J. Bombay N. H. Soc., vol. 21, p. 876 (Laspeyresia). —

Indien; Ceylon; Yünnan; Indonesien; Neuguinea.

? quadrocellana Wlsm.

quadrocellana \WALSINGHAM, 1900, Ann. & Mag. N. H., ser. 7, vol. 6, p. 430

(Laspeyresia). — ISSIKI, 1957, p. 56, t. 8 fig. 250. — Japan.

? recreantana (Kenn.)

recreantana KENNEL, 1900, Iris, vol. 13, p. 155, t. 5 fig. 31 (Grapholitha). — KEN-

NEL, 1921, p. 686, t. 24, fig. 70 (9). Amurgebiet.

(55) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der palaearktischen Tortricidae II 195

L. ? rosinana Kenn.

rosinana KENNEL, 1919, Mitt. Münchn. Ent. Ges., vol. 8, (1917/18), p. 88, t. 3 fig.

22 (Laspeyresia). — Sajangebirge.

L. ? sumptuosana Rbl.

sumptuosana REBEL, 1928, Verh. zool.-bot. Ges. Wien, vol. 78, p. (83) (Laspeyresia).

— Marokko.

L. ? tenebrana (Chr.)

tenebrana CHRISTOPH, 1881, Bull. Soc. Imp. Nat. Moscou, vol. 56, pars 1, p. 406

(Grapholitha). KENNEL, 1921, p. 722. — Südostsibirien.

L. ? trasias Meyr.

trasias MEYRICK, 1928, Exot. Micr., vol. 3, p. 448 (Laspeyresia). — Nordostchina;

Yünnan.

L. ? vexilla (Durr.)

vexilla DURRANT, 1906, Proc. Zool. Soc. London, p. 497 (Enarmonia). — Tibet.

L. ? zygogramma Meyr.

zygogramma MEYRICK, 1935, in: CARADJA & MEYRICK, Mater. Microlep. Fauna chin.

Prov., p. 63 (Laspeyresia). China (Lungtan).

Kommentar zum Katalog der Laspeyresta-Arten

1. Laspeyresia plumbiferana (Stgr.). — Der Typus dieser Art ist ein Weibchen aus

Griechenland (Genitalpriparat No. 6-Obr., Z.M.B.). Ein anderes Weibchen im Berliner

Museum stammt von Olymp, 26/4 1870. KENNEL (1921, t. 24 fig. 1) hat es irrtümlicher-

weise als Mannchen bestimmt.

2. L. phalacris Meyr. — Nach der Angabe ihres Autors soll diese Art der L. plumbiferana

(Stgr.) nahe stehen.

3. L. succedana (Schiff.). — Die als ab. wlicetana Hw. bezeichnete Form ist fast überall

unter der Nominalart zu finden. Stellenweise, z.B. in Südwesteuropa und England, ist sie

vorherrschend und beinahe als Lokalform anzusehen. Ihr taxonomischer Wert ist ganz un-

zureichend geklärt und es wären deshalb weitere Beobachtungen und Falterzucht sehr er-

wünscht. Die als conjunctana Möschl. benannten Uebergangsstücke stehen der wlicetana so

nahe, dass sie von dieser kaum getrennt werden künnen. Beide Formen weisen keine Geni-

talunterschiede auf, der succedana-Nominalform gegenüber. In Sibirien ist L. succedana

durch die ssp. decolorana Obr. vertreten; die persische ssp. griseana Osth. ist entweder eine

der europäischen wlicetana entsprechende Lokalform oder sogar eine besondere Art.

4. L. ilipulana Wlsm. — Die mir als diese Art vorliegenden Männchen sind von L.

succedana (Schiff.) genitaliter nicht zu trennen.

5. L. amplidorsana (Car.). — Man kann vermuten, dass diese Art nur eine der L. suc-

cedana (Schiff.) ab. wlicetana Hw. entsprechende, vorläufig noch nicht sicher bekannte Form

der L. pamira Obr. ist.

6. L. blackmoreana Wism. — Beschrieben als eine der L. succedana (Schiff.) nahe

stehende Art.

7. L. negatana (Rbl.). — Vielleicht eine besonders dunkle, der ab. wlicetana Hw. ent-

sprechende L. succedana-Lokalform.

196 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 2, 1959 (56)

8. L. gilviciliana (Stgr.). — Wie aus meiner Untersuchung der zwei gilviciliana-Exem-

plare aus der Sammlung STAUDINGER (jetzt im B.Z.M.) hervorgeht, handelt es hier um

eine selbständige Art, nicht um ein Synonym zu Grapholitha nebritana Tr. wie gilviciliana

gewöhnlich aufgefasst wird. Die KENNEL’sche Figur (1921, t. 23 fig. 72), die er als

„Laspeyresia gilviciliana Stgr. 3 Type, Coll. Stgr.” bezeichnet, stellt keinen Typus dieser

Art dar, sondern ist ein anderes von mir untersuchten Stücke, ein Männchen von Mallorca

(Genitalpräparat No. 4-Obr.). Der Typus ist dagegen ein anderes Stück, das ebenfalls von

mir untersuchte Weibchen von „Granada m. 10/4” (Genitalpräparat No. 5-Obr.). Es ist

dies das einzige Exemplar, welches STAUDINGER in der gilviciliana Originalbeschreibung

erwähnte. Auser dem Fundortzettel und einem kleinen Zettelchen mit dem Fangdatum wie

oben, hat dieses Weibchen noch einen rosaroten Zettel mit der Aufschrift „Origin.”

Obwohl die beiden Falter aus verschiedenen Lokalitäten stammen, besteht kein Zweifel an

ihrer gemeinsamen Artzugehörigkeit.

Es muss erwähnt werden, dass die von KENNEL veröffentlichte Figur nicht ganz genau

ist, da sie sämtliche Vorderflügelzeichnungen viel schärfer wiedergibt als dies in der Tat

der Fall ist. Der halbrunde gelbe Fleck, der auf der Figur an der inneren Seite des Spiegels

steht, ist bei dem mir vorliegenden Originalstück nur als eine leichte gelbliche Bestäubung

entwickelt, die auch die Spiegelstelle bedeckt und viel mehr abgeschwächt, senkrecht zum

Dorsum vor dem Tornus zieht. Die scharfe schwarze Linie, die auf der Figur senkrecht ober-

halb des Dorsum steht, ist nur ein ganz unscharfer Schatten.

Die Genitalien beider gilviciliana-Geschlechter (Abb. 30, 36) unterscheiden sich so stark

von denen der nebritana, dass diese Arten in keine Verwandtschaft zueinander gestellt wer-

den können. Es besteht kein Zweifel, dass die als eine selbständige Art aufgestellte Laspey-

resia rungsi Ams. mit g/lviciliana synonym ist.

9. L. cosmophorana (Tr.) — Das Original zur Figur dieser Art bei KENNEL (1921, t. 24

fig. 28) stammt aus Speyer, Pfalz, 15.V.1892, Sammlung H. Disqué (Z.S.M.).

10. L. resedana sp. nova (Abb. 44, 45). Fühler bräunlich grau, blasser an der Basis, fein

weiss geringelt von oben, einfarbig

schwarz von der Unterseite. La-

bialpalpen bräunlich grau, zum

Apex dunkler werdend; Termi-

aalglied bräunlich schwarz. Kopf

und Brust bräunlich grau, die

Schuppen mit weissen Spitzen;

Stirn gelblich, silberglänzend.

Der Grund der Vorderflügel be-

steht aus zahlreichen feinen,

bräunlichen und weisslich grau-

en Querlinien; Costa mit ab-

wechselnden, schwärzlichen und

bleiweisslichen (oder graulichen)

schrägen Häkchen; schwärzliche

Häkchen an der Mitte der Costa

und weiter zum Apex länger,

zum oberen Rand der Spiegel-

stelle gerichtet, den nur manche

von diesen erreichen; hellere

Häkchen durch kurze, feine

dunkle Linien geteilt; Basalfeld

Laspeyresia resedana sp. nova. Abb. 44: Männliche Geni- des Vorderflügels mit mehreren

talien, Holotypus, Präparat No. 129-Obr. Abb. 45: Weib- schwarzen und weisslichen Quer-

liche Genitalien, Allotypus, Präparat No. 145-Obr. Falter linien (breiteren als solche des

und Genitalpräparate im A.M.N.H. Grundes), dichteren oberhalb

(57) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der palaearktischen Tortricidae II 197

des Dorsum; die äussere dieser Linien plôtzlich nach aussen ausgebogen, den oberen Teil

der Spiegelstelle erreichend; undeutliche schwarze Linien längs dem Ober- und Unterrand

der Mittelzelle und in dieser; manche von diesen Linien erreichen bisweilen die Spiegelstelle;

die letztere bleigrau, fein weiss umsäumt, mit einem oder zwei kurzen schwarzen Längs-

streifen und einer feinen weissen Längslinie; Innenrand der Spiegelstelle dunkel braun

schattiert oder mit einer feinen schwarzen Linie; zwei kurze schwarze Längsstreifen in diesem

Schatten oder an der schwarzen Linie; Terminallinie fein, braun, manchmal mit einem

winzigen weissen Pünktchen (,‚Augenfleck”) unterhalb des Apex; Fransen bräunlich grau,

seltener mit wenigen schwarzen Schuppen in der Nähe des Apex; Vorderflügelunterseite

braun, glänzend, blasser am Dorsum und zwischen den Adern, an der Costa mit wenigen

undeutlichen blassen und dunklen Häkchen. Vorderflügellänge; 3,0 bis 3,5 mm. Hinter-

flügel hell bräunlich grau, dunkler nach aussen und an den Adern; Fransen heller, mit einer

feinen bräunlichen Basalteilungslinie.

Männlicher Holotypus und weiblicher Allotypus, Noli (Savona). Ligurien, Norditalien,

e larva, 28. Oktober bis 5. November 1951, J. KLIMESCH leg. (A.M.N.H.). Weitere Paraty-

pen, wie oben datiert, in der Sammlung Dr. J. KLIMESCH; ein männlicher Paratypus aus

derselben Ausbeute, in der Sammlung Dr. H. G. Amser. Die Raupe lebt an Reseda

phyteuma.

Die neue Art erinnert stark an L. capparidana (Z.), aber die letztere hat eine goldene

Stirn, die Brust quer gebändert, einen helleren Vorderflügelgrund, eine weiter nach aussen

reichende Längslinie der Mittelzelle, und die das Termen erreichende weisse Linie an der

Spiegelstelle. Ausserdem lebt die Raupe der capparidana anscheinend an einer Capparis-

Art. Zusammen mit L. capparidana (Z.) und L. decoratana (Chrét.) bildet die neue Art

eine Gruppe einander sehr ähnlicher Falter, deren Genitalien sich voneinander jedoch stark

unterscheiden.

11. L. decoratana (Chrét.). — In der Originalbeschreibung dieser Art gab ihr Autor

an, dass ihre Stirn matt graubräunlich sei. Bei einem mir vorliegenden Cotypus, dessen

Genitalien ich abbilde (Abb. 32), ist die Stirn glanzend gelblich.

12. L. implicatana (Chr.). — Der Typus dieser Art ist ein Weibchen vom Amur (Geni-

talpräparat No. 26-Obr., Z.M.B.), das von KENNEL (1921, t. 24 fig. 67) abgebildet wurde.

Ein näherer Vergleich des Falters mit L. gallicana (Gn.) zeigt eine grosse Aehnlichkeit

zwischen diesen beiden Arten. Dies gibt mir den Grund ein mir vorliegendes Männchen,

ebenfalls vom Amur (Genitalpräparat No. 27-Obr., Z.M.B.), auch zu L. implicatana zu-

ziehen. Sein Unterschied vom weiblichen implicatana-Typus ist von gleicher Natur wie der

Sexualdimorphismus der L. gallicana. Nachstehend gebe ich eine nähere Beschreibung dieses

Männchens.

Fühler braun mit schwachen, gelbweisslichen Ringen. Labialpalpen hellbraun mit dunk-

leren Spitzen. Kopf und Thorax dunkelbraun. Vorderflügel graubraun; Costa mit elf ver-

schieden grossen schwarzen Flecken, deren Zwischenräume gelbweiss sind; manche von

diesen sind unregelmässig schwarz geteilt. Basaldrittel des Vorderflügels dunkelbraun; der

Aussenrand dieses Basalfeldes tritt abgerundet-winkelartig hervor. Ihm folgt eine ziemlich

breite, nach aussen ausgebogene hellere Binde, die ihrer Länge nach dreimal dunkelbraun

geteilt ist, wobei diese Teilungslinien zwischen der Mittelzelle und dem Dorsum besonders

deutlich auftreten. Dieser helleren Binde folgt eine breite, schattenartige, dunkelbraune

Binde; nach dieser liegt ein helleres Saumfeld, das doch etwas dunkler als die obener-

wähnte hellere Binde ist. Die Spiegelstelle ist ganz undeutlich und schliesst einen senk-

rechten braunen Strich ein; am linken Vorderflügel ist dieser Strich in drei kleinere Pünkt-

chen aufgelöst. Die Umsäumung der Spiegelstelle ist ganz matt, verdüstert bleiviolett,

ebenso wie die inneren Teile der der Spiegelstelle gegenüber liegenden helleren Costal-

zwischenräume, von welchen der letztere eine bleiviolette Linie zum Termen unterhalb des

Apex entsendet. Der von dieser Linie abgesonderte Apikalfleck ist, wie auch eine schmale

Terminallinie, dunkelbraun. Fransen hell, mit einer Teilungslinie und vereinzelten dunklen

Schuppen. Unterseite der Vorderflügel hellbraun mit dunklen Costalflecken und deren gelb-

weisslichen Zwischenräumen wie auf der Oberseite, und einem grauen Dorsum. Vorder-

flügellänge: 6 mm. Hinterflügel hellbraun mit schwarzbrauner Beschuppung längs der Ader

As; Fransen hellbraun mit einer helleren Basallinie.

198 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 2, 1959 (58)

13. L. aurana (F.). — Als ab. obscurana nova bezeichne ich das von KENNEL (1921, t.

24 fig. 75) abgebildete Weibchen, dessen Typus von Speyer, Pfalz (25. Juli 1898, el,

H. Disqué) stammt und in der Zoologischen Sammlung des Bayerischen Staates aufbe-

wahrt wird. Diese Form zeichnet sich durch die einfarbig braunen Vorderflügel aus. Die ab.

cuprea nova (Typus: Männchen aus derselben Lokalität, 14. Juli 1909; Z.S.M.) hat eine

wohl entwickelte aurantiana-Zeichnung, aber die orange Färbung ist durch ein prächtiges

Kupferbraun ersetzt.

14. L. servillana (Dup.). — Die Originale zu den beiden Figuren bei KENNEL (1921,

t. 23) stammen aus Speyer, Pfalz, 8. Mai 1886 (&, Fig. 76) und 8. Mai 1897 (9, el,

Fig. 77), Sammlung H. Disqué (Z.SM.).

15. L. deyana (Chret.). — Nach dem aufstellenden Autor soll diese Art der L. interscin-

dana (Möschl.) verwandt sein.

16. L. multistriana (Chret.). Nach der Angabe ihres Autors soll diese Art der L.

adenocarpi (Rag.) nahe stehen. Es ist durchaus möglich, dass multistriana mit ssp. lam-

bessana Car. der obigen Art identisch ist. Dieser Vermutung zugunsten spricht auch die

geographische Verbreitung beider Formen.

17. L. pomonella (L.). — Die südeuropäische f. putaminana Stgr. ist keine beständige

Unterart der pomonella, obwohl sie in manchen Mediterranländern etwas öfter als in den

anderen auftritt. Sie ist auch keine ökologische Form, deren Raupe ausschliesslich in Wall-

nüssen lebt. Aus den von Transkaukasien importierten Aepfeln züchtete ich manchmal die f.

putaminana, aus den Wallnüssen dagegen die namenstypische pomonella-Form. Ob die f.

putaminana an manchen engbegrenzten Plätzen vorherrscht und die weit verbreitete pomo-

nella-Form ersetzt, ist anscheinend noch nicht geprüft worden. In den südwestlichen Staaten

Nordamerikas ist die f. simpsoni Busck eine andere pomonella-Form, die wie die f. putami-

nana in Europa ein beschränktes Areal bewohnt und dort keine beständige Unterart bildet.

18. L. pyrivora (Danil.). — Als ich 1950 diese Art als L. dannehli Obr. aufstellte, war

ich nicht unterrichtet, dass sie von DANILEVSKY (1947) als Carpocapsa pyrivora bereits

beschrieben wurde. Diese Art hat eine ausgedehnte Verbreitung in südlichen europäischen

und ostmediterranen Ländern und wird vielleicht noch an weiteren Plätzen entdeckt werden.

Die Raupe ist ein bedeutender Birnenschädling.

19. L. pfeifferi Rbl. — Nach der Angabe des aufstellenden Autors soll diese Art der

L. coniferana (Sax.) am nächsten stehen.

20. L. glaucana (Kenn.). — Die Originalserie dieser Art in der Sammlung STAUDINGER

(Z.M.B.) besteht aus drei Exemplaren (2 & und 1 9) von Askold. Das Weibchen (Geni-

talpräparat No. 32-Obr.) wurde von KENNEL (1921, t. 24 fig. 95) abgebildet und ist der

Arttypus. Auch ein Männchen ist genitaliter untersucht worden (Genitalpräparat No.

33-Obr.). Wie ich dies auf Grund des Hinterflügelgeäders feststellen konnte, gehört glau-

cana nicht zu Pammene Hb., woher sie zunächst eingereiht wurde, sondern zu Laspeyresia.

21. L. pactolana (Z.). — Alle Exemplare aus England, die als pactolana bestimmt wer-

den, bedürfen eine sorgfältige Nachprüfung, da in England eine andere nahe verwandte

Art, L. cognatana (Barr.) fliegt, die an pactolana erinnert, von dieser aber genitaliter gut

unterscheidet. Da cognatana auch in Finnland entdeckt wurde (KARVONEN, 1927, p. 129;

HACKMAN, 1950, p. 15), ist wohl mit ihrem Auffinden in anderen Ländern zu rechnen.

Die von manchen Autoren als eine selbständige Art aufgefasste grunertiana gehört

zweiffellos zu pactolana. STANDFUSS (1914, p. 29, t. 2 fig. V), der grunertiana von

pactolana trennte, war durch die ihm vorliegenden Genitalpräparate irregeführt und hat sie

nicht richtig verstanden. So bezeichnete er bei pactolana das 8. Abdominaltergit als ,,Penis-

deckel”, d.h. Tegumen. Das echte Tegumen beschrieb er als das „unpaarige Schalstück”,

welches „recht eigenartig zwischen den beiden Valven” liegt, usw. Dabei konnte STANDFUSS

die entsprechenden Genitalteile der ihm vorliegenden pactolana und grunertiana nicht

(59) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der palaearktischen Tortricidae II 199

richtig identifizieren und verglich untereinander ganz verschiedene Teile. Die von ihm bei

pactolana und grunertiana entdeckte ungleiche Zahl der ,,Chitinzipfel”, d.h. der Cornuti,

beruht auf der Tatsache, dass die Cornuti während der Kopulation öfters zu Verlust gehen.

22. L. striatana (Car.) — Wie ihr Autor, lasse ich diese mir in Natura unbekannte Art

nahe bei L. pactolana (Z.) stehen.

23. L. pinetana (Schl.) — Das von KENNEL (1921, t. 24 fig. 12) abgebildete Männ-

chen hat ,,H.-Sch.” als die einzige Angabe auf seinem Zettel. Dieses Stück stammt aus der

Sammlung STAUDINGER (Genitalpräparat No. 7-Obr.; Z.M.B.).

24. L. generosana (Chr.) — Nur ein einziges Exemplar dieser Art, der weibliche Typus

vom Amur (Genitalpräparat No. 12-Obr.; Z.M.B.), lag mir vor. Es diente KENNEL (1921,

t. 24 fig. 22) als Original zu seiner Figur. Der Falter ist stark beschädigt und ich erhielt

ihn ziemlich schlecht zusammengeklebt.

25. L. instratana (Kenn.). — Der Typus dieser Art befindet sich in der Sammlung

STAUDINGER (Z.M.B.); er stammt aus Beirut. Ihm fehlt der Hinterleib, weshalb die syste-

matische Stellung dieser Art nicht mit Sicherheit bestimmt werden kann. Wie in der Origi-

nalbeschreibung, bezeichnete KENNEL (1921, t. 24 fig. 48) dieses Exemplar auch in seiner

Monographie als ein Weibchen. In der Tat hat es aber ein einfaches Frenulum und ist

zweifellos ein Männchen.

26. L. fagiglandana (Z.). — Diese ursprünglich als Tortrix grossana Hw. aufgestellte

Art ist gewöhnlich unter diesem Artnamen bekannt. Da aber dieser Name durch eine andere

„Tortrix grossana’ (THUNBERG & BECKLIN, 1791, Diss. Ent, vol. 2, p. 45), die mit

Sciaphila branderiana (L.) synonym ist, präokkupiert geworden ist, muss er zurücktreten

und durch einen anderen Artnamen ersetzt werden. Als solcher schlug LHOMME (1939, vol.

2, p. Á53) aspidiscana Stph. vor. Dieses Substitut ist aber unannehmbar, da STEPHENS (1834,

p. 120) einen Fehler von CURTIS (1831, expl. t. 352) wiederholte und einen Namen ge-

brauchte, der sich auf die gegenwärtig als Eucosma (Phaneta) aspidiscana (Hb.) bekannte

Art bezieht und von den beiden obigen Autoren falsch verwendet wurde. Der nächst älteste

Artname für grossana Hw. ist fagiglandana Z., und dieser wird hier gebraucht.

27. L. splendana (Hb.). — Wie nach den Zettelangaben in der Sammlung H. Disqué

(Z.S.M.) festzustellen ist, kommt die Form reaumurana Hein. nicht nur in Kastanien, son-

dern auch in Eicheln vor. Im Genitalbau kann sie von der Stammart splendana nicht unter-

schieden werden und gehört mit dieser artlich zusammen.

28. L. semicinctana (Kenn.). — KENNEL stellte diese Art auf Grund von zwei Weibchen

auf, die er als aus ,,Graecia” stammend erklärte. Vom Berliner Zoologischen Museum er-

hielt ich zur Untersuchung zwei semicinctana-Weibchen. Eines von diesen (Genitalpräparat

No. 20-Obr.) hat auf seinem Zettel ,,Graecia”; es ist stark beschädigt und seine abgebro-

chenen Hinterflügel sind mit Metathorax auf ein Stück Papier geklebt. Das andere Weib-

chen, das als Original zu KENNEL’s Abbildung (1921, t. 24 fig. 55) diente und von diesem

Autor als Arttypus bezeichnet wurde, hat überhaupt keinen Fundortzettel.

Wie äusserlich so steht auch nach dem weiblichen Genitalbau semicinctana der L. inter-

ruptana (HS.) sehr nahe. Sie unterscheidet sich von dieser durch eine starke Reduktion der

weisslichen inneren Umrandung der Spiegelstelle, von welcher bei dem einen Weibchen nur

ein winziges weisses Pünktchen, bei dem anderen gar nichts erhalten ist. Bei semicinctana

entsendet nur der vierte vor dem Apex liegende Costalhaken eine blaue Metallinie in der

Richtung zum weissen Augenfleck am Termen, während bei interruptana fast jeder von

diesen Haken in eine blaue Linie endet. Die äussere Metallumsäumung der Spiegelstelle ist

bei semicinctana ganz kurz und mit keinem der Costalhaken verbunden. Der Ductus bursae

der semicinctana ist viel schmäler und länger als bei interruptana und das kurze Antrum

ist viel schwächer sklerotisiert. Die Lamella postvaginalis der semicinctana hat einen proxi-

malen mittleren Zahn, der frei liegt und bei der inzerruptana vollständig fehlt. Solange die

männlichen Genitalien der semicinctana nicht untersucht sind, ist es zweckmässig diese

Art in die Nähe von interruptana zu stellen.

200 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 2, 1959 (60)

29. L. duplicana (Zett.). — Ich möchte glauben dass der Name major Proh. dadurch

entstanden ist, dass der aufstellende Autor L. interruptana (HS.), die längere Zeit als mit

duplicana synonym bekannt war, für die Stammform dieser letzteren Art hielt und die

grössere Form unter einem besonderen Namen abtrennte.

Das von KENNEL (1921, t. 24 fig. 34) abgebildete Exemplar der ssp. graeca Stgr. ist ein

Männchen (nicht ein Weibchen wie KENNEL es bestimmte). Dieses Stück, „Attica 2/5 67”

bezettelt (Genitalpräparat No. 14-Obr.; Z.M.B.), bezeichne ich als Lectotypus der ssp.

graeca. Zwei weitere graeca-Falter aus dem Zoologischen Museum Berlin sind Weibchen,

eins vom „Parnass 4/6 66” (Genitalpräparat No. 15-Obr.), das andere ohne Fundortangabe.

Nach dem Genitalbau gehört graeca zweifellos zu L. duplicana.

30. L. adjunctana (Kenn.). — Wie ZERNY (1940, p. 42) meldete, ist die Angabe dieser

Art für Tunis (KENNEL, 1921, p. 656) falsch.

Zur Gattung Laspeyresia Hb. gehört anscheinend noch Pseudotomia nigropunctana

(WESTWOOD & HUMPHREYS, 1845, Brit. Moths, vol. 2, p. 265, t. 83 fig. 3) aus England.

Diese ist bestimmt keine besondere Art, aber ihre Identifizierung ist vorläufig unmöglich.

61. Gattung Pseudotomoides gen. nov.

Genotypus: Phalaena Tinea strobilella L., 1758.

Phalaena Tinea (part.) Linne, 1758, Syst. Nat., ed. 10, p. 539.

Tinea (part.) FABRICIUS, 1775, Syst. Ent., p. 662.

Tortrix (part.) ZINCKEN, 1821, CHARPENTIER s Zinsler, Wickler etc., p. 111.

Olethreutes (patt.) HÜBNER, 1822, Syst.-alph. Verz., p. 65.

Eudemis (part.) HÜBNER, 1825, Verz. bek. Schm., p. 382.

Coccyx (part.) TREITSCHKE, 1829, Schm. Eur., vol. 7, p. 230.

Stictea (part.) GUENEE, 1845, Ann. Soc. Ent. France, ser. 2, vol. 3, p. 162.

Hemimene (part.) STEPHENS, 1852, List Spec. Brit. Anim. B. M., pars 10, p. 52.

Asthenia (part.) STAINTON, 1859, Man. Brit. Butt. & Moths, vol. 2, p. 246.

Grapholitha (part.) LEDERER, 1859, Wien. Ent. Mschr., vol. 3, p. 339.

Cydia (part.) MEYRICK, 1895, Handb. Brit. Lep., p. 485.

Laspeyresia (part.) KENNEL, 1921, Pal. Tortr., p. 662.

Ephippiphoridii genus 15 PIERCE & METCALFE, 1922, Genit. Brit. Tortr., p. 87.

Enarmonia (part.) LHOMME, 1939, Cat. Lép. France et Belg., vol. 2, p. 468.

Ernarmonia (part.) KLOET & HINCKS, 1945, Check List Brit. Ins., p. 127.

Kopf (Abb. 46) ziemlich rauh, an der Stirn etwas mehr anliegend beschuppt.

Fühler leicht sägezähnig, kurz fein bewimpert, beim Männchen etwas verdickt.

Labialpalpen aufsteigend; 1. Glied merklich verdickt; 2. Glied dicht beschuppt,

am Unterrand mit herabhängenden Schuppen; Terminalglied länglich, sichtbar

doch ziemlich kurz. Saugrüssel ziemlich kurz. Brust und Beine glatt.

Vorderflügel (Abb. 47) glatt beschuppt, lang trapezförmig; Costa sanft ge-

bogen; Apex abgerundet; Termen gerade, leicht schräg; Tornus breit abgerundet;

Dorsum ganz leicht, an der Basis stärker gebogen. Kein Costalumschlag. 12

Adern, alle getrennt; S fast gerade; R, entspringt kurz vor der Mitte der Mittel-

zelle; Ro etwa zweimal so nahe zu Rg wie zu R,; Rg, Ry und Ry fast in gleichen

Abständen voneinander; R4 führt in die Costa, R; in das Termen; die obere

Teilungsader der Mittelzelle entspringt zwischen R, und Rs, die untere fast von

der Basis; M und M, etwas näher zueinander als die letztere und Cus, die aus

dem unteren Winkel der Mittelzelle entspringt; Cu, entspringt zwischen zwei

Drittel und drei Viertel der Mittelzelle; A, in ihrem mittleren Teil unterbrochen,

im ganzen ziemlich schwach; Basalgabel der Ader A, +3 etwa ein Viertel so lang

wie die ganze Ader.

(61) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der palaearktischen Tortricidae II 201

Gattung Pseudotomides gen. nov.: P. strobilellus (L.). Abb. 46: Männchen, Kopf. Abb. 47:

idem, Geäder. Abb. 48: Männliche Genitalien, „slide No. 1, 4/18 1958, Obr.”, Europa;

U.S.N.M. Abb. 49: Weibliche Genitalien, „slide No. 2, 4/18 1958, Obr.”, Europa;

U.S.N.M.

202 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 2, 1959 (62) la

Hinterflügel (Abb. 47) subtrapezförmig, breiter als die Vorderflügel; S ganz

leicht eingebogen, fast gerade; R und M, an der Basis dicht aneinander; M, an

der Basis My etwas genähert; M; und Cu, einander sehr nahe oder sie entsprin-

gen aus einem Punkt am unteren Winkel der Mittelzelle; Cu, entspringt bei drei |

Viertel der Mittelzelle; A, schwach; A, mit einer kurzen Basalgabel; A, nor:

mal; Cubitus behaart.

Männliche Genitalien (Abb. 48). Tegumen bandartig; Pedunculi schmal. vand

länglich, ziemlich schmal; Cucullus oval, deutlich abgesondert; Sacculus leicht ver:

dickt; Basalaushöhlung mässig gross; Processus basalis klein, frei. Keine Socti)

und Uncus; Gnathos bandartig, membranös. Anellus typisch ,,olethreutoid”; Cau-|

lis breit und verhältnismässig kurz. Aedoeagus leicht verdickt und etwas aus:

gebogen, an der Basis ganz unwesentlich erweitert; Cornuti einige Stacheln.

Weibliche Genitalien (Abb. 49) sind in einen länglichen und schmalen Ovi-|

positor ausgezogen. Papillae anales weich, länglich, ziemlich klein; Apophyses

anteriores und posteriores sehr lang, untereinander fast gleich. Ostium bursael

liegt in einem tiefen Ausschnitt der Ventralplatte und ist mit einer ovalen La:

mella postvaginalis verwachsen; Antrum ganz kurz; Ductus bursae und Cervix|

bursae breit, sklerotisiert, die letztere ziemlich lang. Corpus bursae ganz klei

Membran um die Basis. Î,

Bei der Aufstellung seiner Pseudotomia reihte STEPHENS (1829) in diese Gat-)

tung auch eine Art hier ein, die er „strobilella L.” nannte. Als deren Synonyme}

führte er strobilana Hw., 1811, und argyrana Hb., 1796—99, an. Bei der SelekA!

tion des Psendotomia-Typus vermerkte aber WESTWOOD (1840, p. 107) ganz

namige LINNé'sche Art sondern die bei „Hb. To. 8. 46” abgebildete, d.h. Pam-|

mene argyrana (Hb.), versteht. Die von STEPHENS (1834, p. 99) veröffentlichtel!

Beschreibung zeigt auch, dass er als strobilella die erwähnte HÜBNER’sche Art be-

zeichnete. Auf diese Weise hatte FERNALD (1908, p. 22) völlig recht als er argy-

rana Hb. und nicht strobilella L. als Pseudotomia-Typus notierte. Dies ist der

Grund, warum ich hier für strobilella L. eine neue Gattung Pseudotomoides auf-

stelle.

Diese monotypische Gattung steht Laspeyresia Hb. sehr nahe und unterscheidet

sich von dieser durch die stark modifizierten weiblichen Genitalien, für welche}

ein langer Ovipositor und sklerotisierte Ductus und Cervix bursae besonders ty-

pisch sind. |

PALAEARKTISCHE PSEUDOTOMOIDES-ART

P. strobilellus (L.)* comb. nova

strobilella LINNÉ, 1758, Syst. Nat, ed. 10, p. 539 (Phalaena Tinea); strobitella

(?err. typogr.) GMELIN, 1788, Syst. Nat. ed. 13, vol. 1, p. 2597 (Phalaena Tinea);

strobilana HÜBNER, [1796—99, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 12 fig. 70; non bin. ], f

1822, Syst.-alph. Verz., p. 65 (Olethreutes); kollarana FROLICH, 1828, Enum. Tortr. |

Wiirt., p. 79 (Tortrix). — KENNEL, 1921, p. 662, t. 24 fig. 13 (@); PIERCE & MET- |

CALFE, 1922, p. 87, t. 30 (& ®-Genitalien); BENANDER, 1950, p. 155, text fig. 14g

(&-Genitalien), t. 9 fig. 4 (Vorderflügel); diese Arbeit, Abb. 46—49 (Kopf, Geäder, |

& Q-Genitalien). — Europa (mit Ausnahme des südwestlichen Teils); England; Süd- |

ostsibirien; Japan.

63) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der palaearktischen Tortricidae II 203

62. Gattung Grapholitha Tr., 1829

Lecto-Genotypus: Pyralis dorsana F., 1775 (WALSINGHAM, 1895, Trans. Ent. Soc. London,

me 517.) .

| Phalaena Tinea (part.) LiNNé, 1761, Fauna Suec., edit. altera, p. 363.

Pyralis (part.) FABRICIUS, 1775, Syst. Ent, p. 654.

Tinea (part.) FABRICIUS, 1775, op. cit., p. 663.

Phalaena Tortrix (part.) SCHIFFERMILLER & DENIS, 1776, Syst. Verz. Schm. Wien. Geg.,

5, WATE

Tortrix (part.) LASPEYRES, 1805, ILLIGER’s Mag. Ins.kunde, vol. 4, p. 9.

Olethreutes (part.) HUBNER, 1822, Syst.-alph. Verz., p. 58—62.

Hemimene (part.) HUBNER, 1825, Verz. bek. Schm., p. 378.

Pseudotomia (part.) STEPHENS, 1829, Syst. Cat. Brit. Ins., vol. 2, p. 175.

Semasia (part.) STEPHENS, 1829, op. cit., vol. 2, p. 179.

Zeiraphera (patt.) TREITSCHKE, 1829, Schm. Eur. vol. 7, p. 231.

Grapholita TREITSCHKE, 1829, op. cit., vol. 7, p. 232. Genotypus (hereditarius): Pyralis

lorsana F., 1775.

Grapholitha TREITSCHKE, 1830, op. cit., vol. 8, p. 203 (nom. emend.).

Carpocapsa (part.) CURTIS, 1831, Brit. Ent., expl. t. 352.

Heusimene (part.) STEPHENS, 1834, Ill. Brit. Ent, Haust., vol. 4, p. 100.

Euspila STEPHENS, 1834, op. cit., vol. 4, p. 103. Lecto-Genotypus: Tinea compositella F.,

1775 (FERNALD, 1908, Gen. Tortr., p. 27).

Aspila STEPHENS, 1834, op. cit., vol. 4, p. 104. Lecto-Genotypus: Pseudotomia (Aspila)

ediana (non L.) Stph., 1834 = Coccyx janthinana Dup., 1835 (FERNALD, 1908, Gen.

Wortr., pi 27).

Ephippiphora DUPONCHEL, 1834, Hist. Nat. Lép. France, vol. 9, p. 22. Genotypus (mono-

ypicus): Pyralis dorsana F., 1775.

Coccyx (part.) DUPONCHEL, 1835, op. cit., vol. 9, p. 245.

Opadia GUENÉE, 1845, Ann. Soc. Ent. France, ser. 2, vol. 3, p. 182. Genotypus (mono-

ypicus): Grapholitha funebrana Tr., 1835.

Stigmonota GUENEE, 1845, ibid., ser. 2, vol. 3, p. 182. Lecto-Genotypus: Pyralis dorsana

7., 1775 (FERNALD, 1908, Gen. Tortr., p. 32).

Endopisa (part.) GUENEE, 1845, ibid., ser. 2, vol. 3, p. 182.

Dichrorampha (part.) GUENEE, 1845, ibid., ser. 2, vol. 3, p. 186.

Catoptria (part.) GUENÉE, 1845, ibid., ser. 2, vol. 3, p. 188.

Epiblema (part.) STEPHENS, 1852, List Spec. Brit. Anim. B. M. pars 10, p. 55.

Selania (part.) STEPHENS, 1852, op. cit, pars 10, p. 58.

Coptoloma LEDERER, 1859, Wien. Ent. Mschr., vol. 3, p. 129. Genotypus (monotypicus):

Coccyx janthinana Dup., 1835.

Steganoptycha (non Stph.) MURTFELDT, 1891, Bull. U.S. Dept. Agr., vol. 23, p. 52.

Cydia (part.) MEYRICK, 1895, Handb. Brit. Lep., p. 508.

Epinotia (part.) FERNALD, 1903, Bull. U.S. Natl. Mus., vol. 52, (1902), p. 466.

Enarmonia (part.) FERNALD, 1903, ibid., vol. 52, p. 469.

Laspeyresia (part.) MEYRICK, 1911, Proc. Linn. Soc. N.S. Wales, vol. 36, p. 286.

Ephippiphoridii genus 17 PIERCE & METCALFE, 1922, Genit. Brit. Tortr., p. 88.

Ernarmonia (part.) KLOET & HINKS, 1945, Check List Brit. Ins., p. 126.

In allen ihren Merkmalen (Abb. 50—63, Taf. 25—26) erinnert diese Gat-

tung stark an Laspeyresia Hb. und unterscheidet sich von dieser nur durch das

Vorhandensein der lateralen Coremata am 8. Abdominalsegment des Männchens

(Abb. 57, Taf. 25 Fig. 2), die grosse Haar- oder Schuppenbiischel tragen.

Nur der verhältnismässig grosse Umfang dieser Artgruppe gibt mir den Grund

sie als eine besondere Gattung aufzufassen, wie dies bereits HEINRICH (1926) getan

hat. Am besten wäre es wohl, Grapholitha als Untergattung zu Laspeyresia zu

stellen. Wie bei dieser letzteren variieren die Genitalien von Grapholitha ziem-

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 2, 1959 (64) |

(NO)

Gattung Grapholitha Tr.: G. dorsana (F.). Abb. 50: Männchen, Kopf. Abb. 51: idem, |

Geäder, Abb. 52: Männliche Genitalien, „slide No. 1, 31. Aug. 1922, C.H.”, Europa;

U.S.N.M. Abb. 53: Weibliche Genitalien, „slide No. 2, 5/3 1958, Obr.”, Europa; U.S.N.M.

lich stark und haben in beiden Gattungen häufig einen ziemlich ähnlichen Bau.

Die Modifikation der weiblichen Genitalien geht aber bei Grapholitha in etwas

anderer Richtung als bei Laspeyresia und dies berechtigt wohl ihre generische

Absonderung. |

Die Art gemmiferana Tr. (Abb. 58) hat eine kurze Cervix bursae und die |

(65) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der palaearktischen Tortricidae II 205

Männliche Genitalien der Grapholitha-Arten. Abb. 54: G. (Euspila) sinana Fldr., Präparat

No. M. 545, Potsdam-Berlin; Z.S.M. Abb. 55: G. (Grapholitha) lobarzewskii (Now),

Präparat No. 544, Vannes, Bretagne; Z.S.M.

'Mündungsstelle des Ductus seminalis liegt sehr nahe zum Corpus bursae. Der

‘Ductus bursae ist etwas sklerotisiert. Das Männchen dieser Art (Abb. 56) zeichnet

sich dadurch aus, dass die Stacheln am Cucullus der Valva etwas gröber sind als

Genitalien der Grapholitha (Grapholitha) gemmiferana Tr. Abb. 56: Männchen, „slide

No. 1, 4/21 1958, Obr.”, Europa; U.S.N.M. Abb. 57: idem, achtes Abdominalsternit,

Präparat No. M. 552, Durlach, Baden; Z.S.M. Abb 58: Weibchen, „slide No. 2, 4/21

1958, Obr.”, Wien; U.S.N.M.

206 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 2, 1959 (66)

bei den meisten Grapholitha-Arten. Eine der gemmiferana ähnliche Verkürzung |

der Cervix bursae zeigen auch die Arten janthinana Dup. bis nebritana Tr. (in der |

Reihenfolge des beigegebenen Kataloges), aber bei ihnen ist die Sklerotisierung |

des Ductus bursae weniger ausgeprägt und hat einen anderen Charakter. Bei den |

Weibchen der Arten Jathyrana Hb., krausiana Stdfs. (Abb. 59) und jungiella Cl.

ist die Form der Ventralplatte schr eigenartig. Sie ist stark abgerundet und um-

Weibliche Genitalien der Grapholitha-Arten. Abb. 59: G. (Grapholitha) krausiana Stdfs.,

Präparat No. 13, Banat; Typus, Z.M.B. Abb. 60: G. (G.) selliferana Kenn., Präparat No.

21, Eibes, Taurus; Typus, Z.M.B. Abb. 61: G. (G.) dimidiatana Kenn., Präparat No. 22,

Algezares, Murcia; Lectotypus der G. bipartitana Kenn., Z.M.B. Abb. 62: G. (Euspila)

difficilana (Wism.), Präparat No. 17, Zeitun; Z.M.B. Abb. 63: G. (Ex.) scintillana Chr.

Präparat No. 9, Amur; Lectotypus, Z.M.B.

(67) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der palaearktischen Tortricidae II 207

fasst das breite Ostium bursae. Der Ductus bursae ist breit und kurz und hat eine

raspelartige Skulptur. Die weiteren Arten (in der Reihenfolge des Kataloges bis

dimidiatana Kenn. einschliesslich) zeichnen sich durch die kurzen lateralen Aus-

wüchse der Lamella antevaginalis und eine sklerotisierte Erweiterung des Ductus

bursae nahe dem Ostium aus (Abb. 53, 60, 61). Die Cervix bursae ist verschieden

lang; bei dimidiatana erreicht sie sogar eine bedeutende Länge. Im Gegensatz zu

allen obigen Artgruppen, haben die als Ezspila Stph. aufgefassten Arten einen

verhältnismässig langen Ductus bursae und ein Ostium bursae, das dem mancher

Laspeyresia-Arten gleicht (Abb. 62, 63).

Auf Grund ihrer Vorderflügelzeichnung schlug HEINRICH (1926) vor, die

Grapholitha-Arten in zwei Gruppen aufzuteilen. Da meine Studien noch manche

Genitalunterschiede zwischen diesen Gruppen gezeigt haben, finde ich es als

zweckmässig sie als Untergattungen zu bewerten. |

1. Untergattung Grapholitha Tr., status nov. (Typus: Pyralis dorsana F., 1775).

Spiegelstelle der Vorderflügel mit schwarzen Pünktchen oder Längsstreifchen, von

den beiden Seiten durch zwei senkrechte oder mehr oder weniger schräge Metal-

linien umfasst. Ductus bursae niemals länger als die Cervix bursae.

2. Untergattung Ezspila Stph., status nov. (Typus: Tinea compositella F.,

1775). Spiegelstelle der Vorderflügel nur mit einer Metallinie; wenn mit zweien,

so liegen diese ganz dicht aneinander und schliessen hôchstens eine senkrechte

dunkle Linie ein. Schwarze Längsstreifen (wenn vorhanden) sind von aussen durch

keine Metallinie begleitet. Ductus bursae bedeutend länger als die Cervix bursae.

Die Gattung ist aus allen Faunengebieten bekannt; die generische Zugehörig-

keit der australischen Arten bedarf trotzdem noch einer Bestätigung.

KATALOG DER PALAEARKTISCHEN GRAPHOLITHA-ARTEN

Sg. Grapholitha Tr., 1829

G. (G.) gemmiferana Tr.*

gemmiferana TREITSCHKE, 1835, Schm. Eur., vol. 10, pars 3, p. 118 (Grapholitha);

olbienana GUENEE, 1845, Ann. Soc. Ent. France, ser. 2, vol. 3, p. 188 (Catoptria).

— KENNEL, 1921, p. 653, t. 23 fig. 74 (&); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 88, t. 30

(4 2-Genitalien); diese Arbeit Abb. 56—58 (4 9-Genitalien). — Mittel-, West- und

Südeuropa; England; Kleinasien; Sibirien.

G. (G.) ? larseni Rbl. (1)

larseni REBEL, 1903, Verh. zool.-bot. Ges. Wien, vol. 53, p. 93 (Grapholitha). —

Südtirol.

G. (G.) janthinana (Dup.)* (2)

lediana (non L.) HAWORTH, 1811, Lep. Brit, p. 459 (Tortrix); janthinana DUPON-

CHEL, 1835, Hist. Nat. Lép. France, vol. 9, p. 245, t. 248 fig. 1 (Coccyx); incisana

HERRICH-SCHAFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4, p. 262 (Grapholitha) [1848,

Tortr., t. 24 fig. 173; non bin.} /anthinana MEYRICK, 1895, Handb. Brit. Lep., p. 510

(Cydia); ianthiana (lapsus) PIERCE & METCALFE, 1922, Genit. Brit. Tortr., p. 86, t. 30

(4 Q-Genitalien) (Grapholita). — KENNEL, 1921, p. 685, t. 24 fig. 69 (2); BENAN-

DER, 1950, p. 160, text fig. 14c (4 -Genitalien), t. 9 fig. 6 (Vorderflügel). — Europa;

England; Kleinasien; Südostsibirien.

208 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 2, 1959 (68)

G. (G.) coeruleosparsa Fil), comb. nova*

coeruleosparsa FILIPJEV, 1925, Jahrb. Martianov. Staatsmus., vol. 2, p. 39 (Laspeyresia).

— KOZHANTSHIKOV, 1954, p. 110, 114, 119, fig. 2 (4 ®-Genitalien). — Sibirien

(Minussinsk).

G. (G.) tenebrosana Dup.*

tenebrosana DUPONCHEL, 1843, Hist. Nat. Lép. France, Suppl., vol. 4, p. 190, t. 66

fig. 5 (Grapholitha); ? tristana SCHLAEGER, 1848, Ber. lep. Tauschver. Jena, p. 188

(Grapholitha); roseticolana ZELLER, 1849, Stett. Ent. Ztg., vol. 10, p. 253 (Grapho-

litha); germarana (part.) STEPHENS, 1852, List Spec. Brit. Anim. B.M., pars 10, p. 55

(Ephipppiphora). — Als roseticolana: KENNEL, 1921, p. 652, t. 23 fig. 73 (3);

PIERCE & METCALFE, 1922, p. 86, *. 30 (4 9-Genitalien); BENANDER, 1950, p. 153,

text fig. 14j ( 4 -Genitalien); als tenebrosana: WOLFF, 1957, p. 23, fig. 3, 4, 6 (4 2-

Genitalien). — Europa; England.

G. (G.) funebrana Tr.*

funebrana TREITSCHKE, 1835, Schm. Eur., vol. 10, pars 3, p. 116 (Grapbolitha);

? nigricana (non F.) KOLLAR, 1840, Beitr. Landeskunde Oesterr., p. 232 (Carpocapsa);

molesta (non Busck) MISTSHENKO, 1949, in: Plodovo-jagodnyj sad na Daljnem Vo-

stoke, p. 242—247 (Laspeyresia) {zitiert nach DANILEVSKY, 1958, Rev. Ent. URSS,

vol. 37, p. 286}; cerasana (2) KOZHANTSHIKOV, 1954, Ent. Obozr., vol. 33, p. 115,

fig. 4 (Genitalien) (Laspeyresia). — KENNEL, 1921, p. 650, t. 23 fig. 69 (2);

PIERCE & METCALFE, 1922, p. 86, t. 30 (& @-Genitalien); BENANDER, 1950, p. 152,

text fig. 14e (4-Genitalien); KOZHANTSHIKOV, 1954, p. 109, 116, 118, fig. 4, 5

( 4 ®-Genitalien); DANILEVSKY, 1958, p. 286, fig. 3 (& ®-Genitalien). — Europa; _

England; Kaukasus; Kleinasien; palaearktischer Teil Asiens.

G. (G.) inopinata Heinr.*

inopinata HEINRICH, 1928, Proc. Ent. Soc. Washington, vol. 30, p. 91, fig. a-b (4 9-

Genitalien) (Grapholitha); prunifoliae KOZHANTSHIKOV, 1954, Ent. Obozr., vol. 33,

p. 111, fig. 1 (4 ®-Genitalien) (Laspeyresia); cerasana (&) KOZHANTSHIKOV, 1954,

ibid., p. 115, fig. 5 (Genitalien) (Laspeyresia). — ISSIKI, 1957, p. 55, text fig. 33B

(3 ®-Genitalien), t. 8 fig. 246; DANILEVSKY, 1958, p. 285, fig. 2 (4 9-Genitalien).

— Nordchina bis in Transbaikalien; Mandschurei; Korea; Japan.

G. (G.) molesta (Busck)* (3)

molesta BUSCK, 1916, J. Agr. Res. U. S. Dept. Agr., vol. 7, p. 373 (Laspeyresia). —

HEINRICH, 1926, p. 28, t. 22 fig. 129, t. 50 fig. 305 (& @-Genitalien); MATSUMURA,

1931, p. 1072, fig.; ESAKI, 1932, p. 1466, 2191, figs. (Falter, Raupe); ISSIKI, 1957,

p. 55, text fig. 33 A-A! (4 9-Genitalien), t. 8 fig. 247; DANILEVSKY, 1958, p. 287,

fig. 4 (4 2-Genitalien); diese Arbeit, Taf. 25 Fig. 4 (4 -Genitalien). — Frankreich;

Italien; Schweiz; China; Formosa; Japan; Korea; Mandschurei; Mauritius; Australien;

Kanada; Vereinigte Staaten; Mexico; Argentinien; Brasilien; Uruguay.

G. (G.) andabatana (Wolff), comb. nova*

andabatana WoLFF, 1957, Ent. Medd., vol. 28, p. 22, fig. 1, 2, 5 (4 9-Genitalien)

(Laspeyresia). — Dänemark.

G. (G.) nebritana Tr.* (4)

nebritana 'TREITSCHKE, 1830, Schm. Eur. vol. 8, p. 209 (Grapholitha); nigricana

(part.) STEPHENS, 1852, List Spec. Brit. Anim. B. M., pars, 10, p. 54 (Endopisa). —

KENNEL, 1921, p. 652, t. 23 fig. 71 (9); HERING, 1930, p. 88, figs. (Genitalien);

KOZHANTSHIKOV, 1954, p. 114, 118, fig. 3 (@-Genitalien, nicht die des Männchens).

— Europa (mit Ausnahme des Nordens); Nordwestafrika; Kleinasien.

(69) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der palaearktischen Tortricidae II 209

G. (G.) lobarzewskii (Now.)* (5)

lobarzewskii NOWICKI, 1860, Enum., Lep. Hal. Orient., p. 138, fig. 2 (Carpocapsa);

prunivorana RAGONOT, 1879, Bull. Soc. Ent. France, p. CKXXII (Grapholitha). —

RAGONOT, 1894, p. 216, t. 1 fig. 8; KENNEL, 1921, p. 650, t. 23 fig. 68 (2) (bei den

beiden Autoren als pruzivorana); diese Arbeit, Abb. 55 ( ¢-Genitalien). — Galizien;

West- und Südfrankreich; ? England.

. (G.) lathyrana (Hb.), nom. rest.* (6)

lathyrana HUBNER, [1811—13, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 33 fig. 207; non bin.},

1822, Syst.-alph. Verz., p. 61 (Olethreutes); ? divitana FROLICH, 1828, Enum. Tortr.

Würt., p. 90 (Tortrix); scopariana HERRICH-SCHAFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. Eur.,

vol. 4, p. 274 (Grapholitha) [1848, Tortr. t. 46 fig. 324; non bin.}. — KENNEL,

1921, p. 669, t. 24 fig. 29 (4); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 85, t. 29 (4 9-

Genitalien) (bei den beiden Autoren als scopariana). — Europa (mit Ausnahme des

Nordens und Südwestens); England. i

. (G.) krausiana Stdfs.* (7)

krausiana STANDFUSS, 1881, Bresl. Ent. Z., p. 8 (Grapholitha). — KENNEL, 1921, p.

670, t. 24 fig. 30 (@); diese Arbeit, Abb. 59 (®-Genitalien). — Banat.

. (G.) jungiella (L.), comb. nova* (8)

jungiella [CLERCK, 1759, Icones Ins., t. 12 fig. 9; non bin.} LINNÉ, 1761, Fauna Suec.,

edit. altera, p. 363 (Phalaena Tinea); perlepidana HAWORTH, 1811, Lep. Brit., p. 458

(Tortrix); schrankiana FRÖLICH, 1828, Enum. Tortr. Würt., p. 86 (Tortrix); dorsana

(non F.) DUPONCHEL, 1835, Hist. Nat. Lép. France, vol. 9, p. 310, t. 251 fig. 7

(Ephippiphora); loderana [KOLLAR, 1832, Beytr. Landeskunde Oesterr., vol. 2, p. 84;

nom. nud.} TREITSCHKE, 1835, Schm. Eur, vol. 10, pars 3, p. 121 (Grapholitha);

includana (auct.) TREITSCHKE, 1835, loco cit. (Grapholitha); jungiana (non Fröl.)

GUENEE, 1845, Ann. Soc. Ent. France, ser. 2, vol. 3, p. 183 (Stigmonota); ? albise-

cundella BRUAND, 1847, Mém. Soc. emul. Doubs, (Cat. Microlép. Doubs), p. 50

(Stigmonota); lathyrana (non Hb.) HERRICH-SCHAFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. Eur.,

vol. 4, p. 265 (Grapbolitha) [1848, Tortr., t. 37 fig. 265; non bin.}. — Als perle-

pidana: KENNEL, 1921, p. 674, t. 24 fig. 39, 40 (4 2); PIERCE & METCALFE, 1922, p.

85, t. 29 (4 Q-Genitalien); BENANDER, 1950, p. 157, text fig. 142 (&-Genitalien),

t. 9 fig. 13 (Vorderflügel). — Europa; England; Kleinasien; Südostsibirien.

. (G.) ? biserialis (Meyr.), comb. nova (9)

biserialis MEYRICK, 1935, in: CARADJA & MEYRICK, Mater. Microlep. Fauna chin. Prov.,

p. 64 (Laspeyresia). — Ostchina.

. (G.) fimana Snell. (10)

fimana SNELLEN, 1883, Tijdschr. v. Ent., vol. 26, p. 225, t. 13 fig. 7, 7a (Grapho-

litha). — KENNEL, 1921, p. 677, t. 24 fig. 49 (9). — Südostsibirien; Japan.

. (G.) hamatana Kenn.* (11)

hamatana KENNEL, 1901, Iris, vol. 13, (1900), p. 297 (Grapholitha). — KENNEL,

1921, p. 679, t. 24 fig. 53, 54 (& 2); Issıkı, 1957, p. 55, t. 8 fig. 245; diese Arbeit,

Taf. 25 Fig. 1 (&-Genitalien). — Amur; Japan.

. (G.) fissana (Fröl.)*

fissana FRÖLICH, 1828, Enum. Tortr. Würt., p. 86 (Tortrix); dorsana (non F.)

TREITSCHKE, 1830, Schm. Eur., vol. 8, p. 225 (Grapholitha); divisana DUPONCHEL,

1836, Hist. Nat. Lép. France, vol. 9, p. 542, t. 264 fig. 7 (Ephippiphora); diffusana

HERRICH-SCHAFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. Eur. vol. 4, p. 266 (Grapholitha)

210

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 2, 1959 (70)

[1848, Tortr., t. 40 fig. 284; non bin}; fisana (err. typogr.) DRENOWSKI, 1910, Z.

wiss. Ins. biol., p. 85 (Grapholitha). — KENNEL, 1921, p. 672, t. 24 fig. 35 (2);

diese Arbeit, Taf. 25 Fig. 5 (&-Genitalien). Europa (mit Ausnahme des Süd-

westens); Kleinasien.

G. (G.) discretana Wck.*

? pusillana SCHIFFERMILLER & DENIS, 1776, Syst. Verz. Schm. Wien. Geg., p. 129

(Phalaena Tortrix); dorsana (non F.) HÜBNER, [1796—99, Samml. eur. Schm., Tortr.,

t. 7 fig. 36; non bin.}, 1822, Syst.-alph. Verz., p. 60 (Olethreutes); fissana (patt.)

STEPHENS, 1852, List Spec. Brit. Anim. B. M. pars 10, p. 58 (Ephippiphora, Selania);

? geniculana LAHARPE, 1858, Neue Denkschr. allg. Schweiz. Ges. ges. Naturwiss., p.

109 (Grapholitha); discretana WOCKE, 1861, Stgr.-Wck. Cat. Lep. Eur, p. 103, no.

1027 (Grapholitha). — KENNEL, 1921, p. 673, t. 24 fig. 36 (2); diese Arbeit, Taf.

26 Fig. 2 (4-Genitalien). — Nord-, Mittel- und Osteuropa; Italien.

G. (G.) selenana Z.*

jungiana (non Fröl.) ZELLER, 1847, Isis, p. 26 (Grapholitha); selenana ZELLER, 1847,

ibid, p. 736 (Grapholitha); conspectuna LEDERER, 1859, Wien. Ent. Mschr., vol. 3, p.

341 (Grapholitha). — KENNEL, 1921, p. 679, t. 24 fig. 51, 52 (®); diese Arbeit,

Taf. 25 Fig. 3 (4-Genitalien). — Südeuropa; Kleinasien.

G. (G.) dorsana (F.)* (12)

dorsana FABRICIUS, 1775, Syst. Ent., p. 654 (Pyralis); lunulana SCHIFFERMILLER &

DENIS, 1776, Syst. Verz. Schm. Wien. Geg., p. 127 (Phalaena Tortrix); jungiana

FRÖLICH 1828, Enum. Tortr. Wiirt., p. 84 (Tortrix); megerleana FROLICH, 1828, op.

cit, p. 85 (Tortrix); [concinnana STEPHENS, 1829, Syst. Cat. Brit. Ins., vol. 2, p.

175, no. 6922 (Pseudotomia); nom. nud.}. — KENNEL, 1921, p. 680, t. 24 fig. 57

(2) [fig. 58, 59 (albinotische Weibchen)]; PIERCE & METCALFE, 1922, p. 86, t. 29

(4 2-Genitalien); CORBET « TAMS, 1943, p. 100, fig. 176, 181, 186 (4 9 -Genita-

lien); BENANDER, 1950, p. 158, text fig. 14t (4-Genitalien), t. 9 fig. 16 (Vorder- _

flügel); diese Arbeit, Abb. 50—53 (Kopf, Geäder, 4 9 -Genitalien). — Europa; Eng-

land; Kleinasien; ? Südostsibirien.

ab. strandiana FucHs, 1901, Stett. Ent. Ztg., vol. 62, p. 382 (Grapholitha). —

KENNEL, 1921, p. 725.

ssp. gigantana Ster.

gigantana STAUDINGER, 1879, Horae Soc. Ent. Ross., vol. 15, p. 260 (Grapholitha).

— Südwestasien.

G. (G.) praedorsana (Ams.), comb. nova* (13)

praedorsana AMSEL, 1958, Z. Wien. Ent. Ges., vol. 43, p. 71, fig. 12 ( 4 -Genitalien)

(Laspeyresia). — Cypern.

G. (G.) selliferana Kenn.* (14)

selliferana KENNEL, 1901, Iris, vol. 13, (1900), p. 299 (Grapholitha). — KENNEL,

1921, p. 681, t. 24 fig. 60 (2); diese Arbeit, Abb. 60 (®-Genitalien). — Taurus.

G. (G.) orobana Tr.*

orobana TREITSCHKE, 1830, Schm. Eur, vol. 8, p. 226 (Grapholitha); arcigera

TENSTRÖM, 1847, Notis. Sällsk. Fauna Flora Fenn., vol. 1, p. 160 (Grapholitha);

dorsana (non F.) STAINTON, 1859, Man. Brit. Butt. & Moths, vol. 2, p. 246 (Stig-

monota). — KENNEL, 1921, p. 680, t. 24 fig. 56 (&); PIERCE & METCALFE, 1922,

p. 86, t. 29 ( & Q-Genitalien); BENANDER, 1950, p. 158, text fig. 14» (4 -Genitalien),

t. 9 fig. 15 (Vorderflügel). — Europa (? mit Ausnahme von Iberien); England; Klein-

asien; Siidostsibirien.

(71) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der palaearktischen Tortricidae II 211

G. (G.) dimidiatana Kenn.* (15)

dimidiatana KENNEL, 1901, Iris, vol. 13, (1900), p. 300 (Grapholitha); SYNON. NOV:

bipartitana KENNEL, 1901, ibid. vol. 13, (1900), p. 299 (Grapholitha); intacta

WALSINGHAM, 1903, Ent. Mo. Mag. vol. 39, p. 210 (Laspeyresia). — KENNEL, 1921,

p. 682, t. 24 fig. 61 (2, bipartitana), 62 (4); diese Arbeit, Abb. 61, Taf. 26 Fig. 1

(4 9-Genitalien). — Spanien; Nordwestafrika.

Sg. Euspila Stph., 1834

G. (Eu.) caecana Schl.* (16)

caecana SCHLAEGER, 1847, Ber. lep. Tauschver. Jena, p. 234 (Grapholitha); coecana

HERRICH-SCHAFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm. Eur., vol. 4, p. 253 (Grapbolitha) [1848,

Tortr., t. 36 fig. 257; non bin.}. — KENNEL, 1921, p. 659, t. 24 fig. 5 (@); PIERCE

& METCALFE, 1922, p. 84, t. 29 (8 9-Genitalien). — rene Finnland; Mittel- und

Südeuropa; Nordwestafrika; Kleinasien; Nordpersien.

ab. obcaecana RAGONOT, 1876, Bull. Soc. Ent. France, p. LXV (Grapholitha). —

ISENNEE O2 IEP 699,8. 24 fie. ONCE):

G. (Eu.) ? nigroliciana Chrét. (17)

nigroliciana CHRÉTIEN, 1915, Ann. Soc. Ent. France, vol. 84, p. 303 (Grapholitha).

— Nordwestafrika.

G. (Eu.) scintillana Chr.* (18)

scintillana CHRISTOPH, 1881, Bull. Soc. Imp. Nat. Moscou, vol. 56, p. 421 (Grapho-

litha). — KENNEL, 1921, p. 665, t. 24 fig. 19 (®); IssIKI, 1957, p. 54, t. 8 fig.

242; diese Arbeit, Abb. 63, Taf. 26 Fig. 3 (4 9-Genitalien). — Südostsibirien; Ja-

pan.

G. (Eu.) endrosias (Meyr.), comb. nova

endrosias MEYRICK, 1907, J. Bombay N. H. Soc., vol. 18, p. 145 (Laspeyresia). —

IssIKI, 1957, p. 54, t. 8 fig. 243. — Assam; Japan.

G. (Eu.) ? delineana Wkr.

delineana WALKER, 1863, List Spec. Lep. Ins. B. M., pars 28, p. 389 (Grapholita);

quadristriana \WALSINGHAM, 1900, Ann. & Mag. N. H., ser. 7, vol. 6, p. 432 (Las-

peyresia); isacma MEYRICK, 1907, J. Bombay N.H. Soc., vol. 18, p. 144 (Laspeyresia).

— MATSUMURA, 1931, p. 1073, fig.; ESAKI, 1932, p. 1465, fig. (bei den beiden

Autoren als gwadristriana); ISSIKI, 1957, p. 54, t. 8 fig. 244. — China; Japan; Assam;

Neuguinea; Transvaal; Mauritius.

G. (Eu.) compositella (F.)*

dorsana (part.) FABKICIUS, 1775, Syst. Ent., p. 654 (Pyralis); compositella FABRICIUS,

1775, op. cit., p. 663 (Tinea); composana FABRICIUS, 1798, Suppl. Ent. Syst., p. 480

7 99, Samml. eur. Schm., Tortr., t. 8 fig. 42; non

bin.} HAWORTH, 1811, Lep. Brit., p. 448 (Tortrix); gundianana HÜBNER, 1825, Verz.

bek. Schm., p. 378 (Hemimene); campositella (err.) KURENTSOV, 1950, Soobstsh.

Dalnevost. Fil. Akad. Nauk SSSR, p. 32 (Laspeyresia). — KENNEL, 1921, p. 663,

t. 24 fig. 15 (4); PIERCE & METCALEE, 1922, p. 84, t. 29 (& Q-Genitalien); BE-

NANDER, 1950, p. 156, t. 9 fig. 9 (Vorderflügel); Torr, 1953, p. 129, fig. 3, 8, 17

(Kopf, Falter, &-Genitalien). — Europa; Anglia; Kleinasien.

G. (Eu.) ? auroscriptana Car. (19)

auroscriptana CARADJA, 1916, Iris, vol. 30, p. 69 (Grapholitha). — Amurland.

212 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 2, 1959 (72)

G. (Eu.) simillimana (Toll), comb. nova*

simillimana TOLL, 1953, Polsk. Pismo Ent, vol. 22, (1952), p. 129, fig. 4, 9, 18

(Kopf, Falter, ¢-Genitalien) (Laspeyresia). — Polen.

G. (Eu.) sinana Fldr.* (20)

sinana FELDER, 1874, Reise Novara, Lep., vol. 2, p. 11, t. 137 fig. 42 (Grapholitha);

tetragrammana STAUDINGER, 1879, Horae Soc. Ent. Ross., vol. 15, p. 259 (Grapholi-

tha); terstrigana RAGONOT, 1894, Ann. Soc. Ent. France, vol. 63, p. 217 (Grapholitha).

— KENNEL, 1921, p. 664, t. 24 fig. 16, 17 (9); diese Arbeit, Abb. 54 (3-Genita- |

lien). — Mittel-, Süd- und Südosteuropa; Kleinasien; Südwestasien; Westzentralasien; ~

China.

G. (Eu.) mundana Chr.* (21)

mundana CHRISTOPH, 1881, Bull. Soc. Imp. Nat. Moscou, vol. 56, p. 420 (Grapho-

litha). — KENNEL, 1921, p. 664, t. 24 fig. 18 (&); diese Arbeit, Taf. 26 Fig. 4

(6 -Genitalien). — Amurland.

G. (Eu.) internana (Gn.)* (22)

? dorsana (non F.) HAWORTH, 1811, Lep. Brit., p. 447 (Tortrix); internana GUENEE,

1845, Ann. Soc. Ent. France, ser. 2, vol. 3, p. 183 (Stigmonota); erectana BARRETT,

1875, Ent. Mo. Mag., vol. 12, p. 8 (Stigmonota). — KENNEL, 1921, p. 675, t. 24

fig. 41, 42 (& 2); PIERCE & METCALFE, 1922, p. 85, t. 29 (4 2 -Genitalien); TOLL,

1953, p. 129, fig. 5, 10 (Kopf, Falter). — West- und Mitteleuropa; England; Polen.

SSD REN RE Moa

tristana (nom. praeocc.) ToLL, 1953, Polsk. Pismo Ent., vol. 22, (1952), p. 130, fig.

11, 19 (Flügel, ¢-Genitalien). — Westukraine.

G. (Eu.) difficilana (Wlsm.)* (23)

difficilana WALSINGHAM, 1900, Ann. & Mag. N.H., ser. 7, vol. 6, p. 433 (Laspeyresia)

[zweite Artaufstellung: KENNEL, 1901, Iris, vol. 13, (1900), p. 295 (Grapholitha) }.

— KENNEL, 1921, p. 675, t. 24 fig. 43, 44 (& 2); diese Arbeit, Abb. 62, Taf. 26

Fig. 5 (& ®-Genitalien). — Südwestasien; ? Alai-Gebirge.

G. (Eu.) coronillana Z.*

argyrana (non Hb.) TREITSCHKE, 1830, Schm. Eur. vol. 8, p. 225 (Grapholitha) ;

coronillana ZELLER, 1846, Isis, p. 251 (Grapholitha). — KENNEL, 1921, p. 674, t. 24

fig. 37 (2); TOLL, 1953, p. 129, fig. 6, 13, 21 (Kopf, Falter, 4-Genitalien). —

— Nord-, Mittel-, Süd- und Osteuropa; Kleinasien.

G. (Eu.) ? moldovana Car. (24)

moldovana CARADJA, 1899, Iris, vol. 12, p. 193 (Grapholitha); coronillana (patt.)

KENNEL, 1921, Pal. Tort. p. 674, t. 24 fig. 38 (4) (Laspeyresia). — Rumänien.

G. (Eu.) pallifrontana Z.*

? elegantana FRÖLICH, 1828, Enum. Tortr. Würt., p. 87 (Tortrix); pallifrontana ZELLER,

1849, Isis, p. 251 (Grapholitha); filana HERRICH-SCHÄFFER, 1851, Syst. Bearb. Schm.

Eur., vol. 4, p. 267 (Grapholitha) [1848, Tortr., t. 40 fig. 285; non bin.}; pallidi

frontana (nom. emend.) COLLINS, 1907, Ent. Mo. Mag. vol. 43, p. 17 (Stigmonota) ;

pallifrontella (err.) PIERCE & METCALFE, 1922, Genit. Brit. Tortr., p. 84, t. 29

(3 2-Genitalien) (Ezspila). — KENNEL, 1921, p. 676, t. 24 fig. 45 (2); ToLL,

1953, p. 129, fig. 12, 20 (Falter, ¢-Genitalien). — Mittel- und Südosteuropa; Eng-

land; Frankreich; Finnland; Ostbaltikum; Polen; Ukraine; Kleinasien.

G. (Eu.) aureolana Tgstr.*

aureolana TENGSTROM, 1847, Notis. Sällsk. Fauna Flora Fenn., vol. 1, p. 89 (Gra-

(73) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der palaearktischen Tortricidae II 213

pholitha); phacana WOCKE, 1864, Stett. Ent. Ztg., vol. 25, p. 207 (Grapholitha). —

KENNEL, 1921, p. 676, t. 24 fig. 46 (@, als phacana); p. 722; BENANDER, 1950, p.

157, text fig. 14] (4-Genitalien). — Nordeuropa; Alpen Mitteleuropas; Zentralasien.

Kommentar zum Katalog der Grapholitha-Arten

1. Grapholitha (Grapholitha) larseni Rbl. — Die Einreihung dieser Art an der ange-

gebenen Stelle ist nur als rein provisorisch zu betrachten. REBEL (1903) verglich sie mit

G. (G.) gemmiferana Tr.

2. G. (G.) janthinana (Dup.). — Das von KENNEL (1921) abgebildete Weibchen stammt

aus Speyer, Pfalz, 23. Juni 1887, H. Disqué (Z.S.M.).

3. G. (G.) molesta (Busck). — Die ursprüngliche Heimat dieser Art war vielleicht der

östliche Teil der Palaearctis (METCALF & FLINT, 1928, p. 600). Mit der Obstkultur wurde

sie weit durch die Welt verbreitet und ihr Areal zeigt grosse Neigung zu einer weiteren

Ausdehnung. —

4. G. (G.) nebritana Tr. — Obwohl KOZHANTSHIKOV (1954, p. 118 (nota) meint, dass

die von ihm veröffentlichte Genitalfigur (fig. 3) viel genauer als die von HERING (1930)

ist, muss man sagen, dass diese Figur nur eine ganz falsche Vorstellung von den männ-

lichen Genitalien der nebritana gibt. Auf dieser Figur ist der Umriss der Valva ganz

falsch wiedergegeben, während er bei HERING ganz richtig ist.

5. G. (G.) lobarzewskii (Now.) — Wie bereits von REBEL [1907, p. (96)}, JOANNIS

(1909, p. 784) und LHOMME (1939a, p. 244) mitgeteilt wurde, gehört diese Art nicht zur

Gattung Pammene Hb., sondern ist eine echte Grapholitha-Art, synonym mit prunivorana

Rag. Die gewöhnlich mit dieser Art verwechselte und als ,,Pammene lobarzewskii” be-

zeichnete Art heisst Pammene amygdalana (Dup.).

6. G. (G.) lathyrana (Hb.). — Es besteht kein Zweifel, dass die HÜBNER'sche lathyrana-

Fig. 207 dieselbe Art wie scopariana HS. darstellt. Dafür spricht die Grösse und der

Flügelschnitt des von HÜBNER abgebildeten Falters, auch der Verlauf der silbernen Linien,

die gelbbräunliche Färbung des äusseren Drittels der Vorderflügel und die an der Basis

aufgehellten Hinterflügel. Diese Merkmale passen sehr wenig zu G. jungiella (L.) oder

Laspeyresia leguminana (Z.), mit welchen RAGONOT (1894, p. 218) und HERRICH-SCHÄFFER

(1951, p. 265) lathyrana zu identifizieren versuchten. Aus diesem Grunde stelle ich den

älteren Artnamen der gewöhnlich als scopariana HS. bekannten Art wiederher.

7. G. (G.) krausiana Stdfs. — Der Typus dieser Art ist ein Weibchen aus dem Banat,

25.4 1880 (Genitalpräparat No. 13-Obr.; Z.M.B.), welches als Original zu der Figur bei

KENNEL .(1921, t. 24 fig. 30) diente. Ein weiteres Weibchen, das ich sah, stammt von

„Serbia Led.” (Z.M.B.).

8. G. (G.) jungiella (L.). — Die erste Veröffentlichung dieses Artnamens ist die von

CLERCK (1759). Da er ihn als nicht binär veröffentlichte, muss man LINNé (1761) als

dessen rechtmässigen Autor halten.

9 und 10. G. (G.) biserialis (Meyr.) und G. (G.) fimana Snell. — Nach den Angaben

ihrer Autoren sollen diese beiden Arten Grapholitha jungiella (L.) nahe stehen.

11. G. (G.) hamatana Kenn. — Von dieser Art untersuchte ich zwei Männchen, beide

vom ,,Amur’ (Z.M.B.). Eins von diesen (,,22/5’; Genitalpräparat No. 18-Obr.) gehört

zu dem Originalpärchen, das von KENNEL (1921, t. 24 fig. 53, 54) später abgebildet wurde.

Ich bezeichne dieses Männchen als Lectotypus. Das Weibchen ist anscheinend nicht erhalten

geblieben. Das andere mir vorliegende Männchen gehört nicht zur Originalserie. Es wurde als

„G. orobana’ bestimmt und unterscheidet sich vom hamatana-Lectotypus durch einen

214 TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 2, 1959 (74) |

breiteren Dorsalfleck der Vorderflügel und ein stark erweitertes Hinterflügelrandband: |

genitaliter (Genitalpräparat No. 19-Obr.) weist dieses Stück keine Unterschiede auf, dem |

hamatana-Lectotypus gegenüber.

12. G. (G.) dorsana (F.) — Es ist ziemlich fraglich, ob die von KENNEL, (1921, t. 24

fig. 58, 59) abgebildeten albinotischen Stücke einen besonderen Namen verdienen. Un-

benannt blieb auch die Form mit einem schwarz in die Länge geteilten weissen Dorsalfleck

der Vorderflügel.

13. G. (G.) praedorsana (Ams.). — Solange die geographische Variabilität der G.

dorsana noch ganz ungenügend erforscht ist, kann man nicht mit Bestimmtheit sagen, ob

praedorsana wirklich eine selbständige Art ist oder ob sie zum dorsana-Formenkreis ange-

hört. Die vom praedorsana-Autor angegebenen Unterschiede der dorsana gegenüber und

eine skizzenartige Abbildung der männlichen Genitalien der kürzlich aufgestellten Art geben

m.E. noch zu wenig Grund praedorsana von dorsana artlich zu trennen. Es ist durchaus

möglich, dass praedorsana nur eine der zahlreichen Lokal- und Individuellvarianten der

dorsana gigantana Stgr. darstellt, die mir in ziemlich variablen Exemplaren aus Griechen-

land und Kleinasien vorlag. Sehr wichtig ist er zu notieren, dass bei den südlichen dorsana-

Stücken die Form des Vorderflügeldorsalfleckes ziemlich stark variiert und auch die Farbe

dieses Fleckes von der der mitteleuropäischen Falter dieser Art unterschieden ist. In der

Regel ist der Dorsalfleck bei gigantana (oder bei der Form, die ich mit dieser identifiziere)

viel breiter und weniger ausgebogen, und hat keine gelbliche Tönung. Man kann hoffen,

dass nach der Untersuchung des gigantana-Typus und eines nachträglichen Materials aus

südlichen Gegenden, das praedorsana-dorsana Problem geklärt wird. Vorläufig bleibt nichts

anderes übrig als für praedorsana die ihr von ihrem Autor angegebene Stellung und den

systematischen Wert zu erhalten.

14. G. (G.) selliferana Kenn. — Das Original zu der Figur bei KENNEL (1921, t. 24

fig. 60) ist der weibliche Typus dieser Art, „Eibes 94” (Genitalpräparat No. 21-Obr.;

ZMB.).

15. G. (G.) dimidiatana Kenn. — Ein Vergleich dieser Art und der G. bipartitana

Kenn., die beiden von der gleichen Loxalität stammen, zeigt eine grosse Aehnlichkeit beider

Arten. Bei der Aufstellung seiner bipartitana dachte KENNEL, dass die zwei ihm vorliegen-

den Faiter aus Algezares Männchen und Weibchen seien. Ich erhielt diese beiden Original-

stücke zur Untersuchung und stellte fest, dass beides Weibchen sind. Das eine, das von

KENNEL (1921, t. 24 fig. 61) abgebildet wurde, bezeichne ich als Lectotypus (,,Algezares,

Murcia, 94, Kors’, Genitalpräparat No. 22-Obr.; Z.M.B.). Das andere Weibchen, das

einen ähnlichen Fundortszettel hat und sich in demselben Museum befindet, ist etwas grösser

als das erste, sonst unterscheidet sich von dem nicht.

In der Originalbeschreibung der dimidiatana schrieb KENNEL über ein ihm vorliegendes

Männchen aus Lambése und ein Weibchen aus Algezares. Ich erhielt für die Untersuchung

zwei dimidiatana-Exemplare aus Algezares (Murcia, 94, Kors; Z.M.B.) und eins von

Cuenca (96, KorB; Z.M.B.). Keines von diesen stimmt genau mit der KENNEL’schen Figur

(1921, t. 24 fig. 62) überein, und ich möchte glauben, dass diese Figur nach dem mir

unzugänglich gebliebenen (und anscheinend überhaupt nicht mehr vorhandenen) Männchen

aus Lambése angefertigt wurde. Merkwürdigerweise erwiesen sich alle drei von mir erhal-

tenen Falter auch als Männchen. Es besteht keinen Zweifel, dass eins von diesen das von

KENNEL als ,,Weibchen” bezeichnete Stück ist. Da KENNEL für seine dimidiatana 14 mm

Vorderflügelspannweite angab, wählte ich aus dem von mir untersuchten Material das ent-

sprechend grosse Exemplar aus Algezares als Lectotypus (Genitalpräparat No. 23-Obr.).

Durch die soeben erwähnte Verwechslung in der Bestimmung des Geschlechtes der ihm

vorliegenden Falter wurde KENNEL irregeführt und beschrieb deshalb ein und dieselbe Art

unter zwei verschiedenen Namen. Von diesen wähle ich den Namen dimidiatana Kenn.

für die Artbezeichnung und stelle bipartitana als sein Synonym. Es muss erwähnt werden,

dass bei dieser Art ausser dem Büschel von flachen, spindelförmigen Schuppen an den

Coremata noch lange Haarpinsel vorhanden sind, die beim Präparieren leicht herabfallen.

(75) N. S. OBRAZTSOV : Die Gattungen der palaearktischen Tortricidae II 215

16. G. (Euspila) caecana Schl. — Die ab. obcaecana Rag. ist keine beständige Form in

Südfrankreich sondern tritt auch in den meisten anderen Lokalitäten auf; sie ist mit der

namenstypischen Form der Art durch Uebergänge verbunden und muss deshalb als eine

Individualform betrachtet werden.

17. G. (Eu.) nigroliciana Chrét. — Nach der Angabe des aufstellenden Autors gehört

diese Art in die Nähe von G. caecana Rag.

18. G. (Eu.) scintillana Chr. — Vom Berliner Zoologischen Museum erhielt ich drei

Exemplare dieser Art zur Ansicht, alle ,,Amur, ex coll. Stgr.” bezeichnet. Ein Weibchen,

am 28.5 gefangen (Genitalpräparat No. 9-Obr.), wähle ich als Lectotypus. Ein anderes

Weibchen hat ,,9.5” als Datum, das einzige Männchen ,,20.5” (Genitalpräparat No. 10-

Obr.).

Ausser einem sehr grossen, stumpf spindelförmigen Cornutus, der auf dem untersuchten

Präparat vorhanden ist, hat diese Art vielleicht noch mehrere weiteren, wahrscheinlich an-

ders gestalteten Cornuti, deren vermutliche Befestigungstellen durch zahlreiche Punkte an

der Vesica angedeutet sind.

19. G. (Eu.) auroscriptana Car. — Die systematische Stellung dieser mir unbekannten

Art ist rein provisorisch. CARADJA stellte seine auroscriptana in die Nähe von G. (Ex.)

compositella (F.).

20. G. (Eu.) sinana Fldr. — Auf die Synonymie dieser Art mit G. tetragrammana Stgr.

wies MEYRICK (Exot. Micr., vol. 5, p. 100) bereits hin.

21. G. (Eu.) mundana Chr. — Die Figur bei KENNEL (1921, t. 24 fig. 18) stellt den

männlichen Typus dieser Art dar, welcher vom „Amur, 16.8” stammt (Genitalpräparat No.

8-Obr.; Z.M.B.).

22. G. (Eu.) internana (Gn.). — Der von Torr (1953) für die Bezeichnung der Unter-

art aus der Westukraine vorgeschlagene Name ssp. /ristana muss durch einen neuen ersetzt

werden, da eine Grapholitha tristana Schl. (die nach LEDERER, 1859, zur Synonymie der

G. tenebrosana Dup. angehört) bereits von SCHLAEGER (1848) aufgestellt wurde.

23. G. (Eu.) difficilana (Wlsm.). — Diese Art wurde zweimal aufgestellt, nämlich von

WALSINGHAM (1900) und von KENNEL (1901). Dabei verwendeten die beiden Autoren

glücklicherweise denselben Artnamen für ihre Bezeichnung. Der WALSINGHAM’sche Typus

stammt von Haleb, der von KENNEL aus Zeitun. Vom Berliner Zoologischen Museum gelang

es mir, das Originalpärchen, das KENNEL bei der Aufstellung dieser Art vorlag, zur Unter-

suchung zu erhalten. Das sind dieselben Falter, die KENNEL (1921, t. 24 fig. 43, 44) in

seiner Monographie ganz zutreffend abbildete. Das Männchen bezeichne ich als Lectotypus

(Genitalpräparat No. 16-Obr.); das Weibchen ist dementsprechend nur ein Paratypus

(Genitalpräparat No. 17-Obr.).

24. G. (Eu.) moldovana Car. — Die Selbständigkeit dieser Art bedarf noch einer

Nachprüfung. CARADJA (1916, p. 70) unterschied zwischen ihr und G. coronillana Z.;

KENNEL (1921, p. 674) besprach sie dagegen als eine geringfügige Aberration dieser letz-

teren Art und fand den Namen ganz unnötig.

(Fortsetzung folgt)

TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE, DEEL 102, AFL. 2, 1959 (76)

DRUCKFEHLER

In der Tijdschrift voor Entomologie, Band 101, 1958, Seiten 229—261, sind die nach-

folgenden Druckfehler zu berichtigen:

Seite 229, Zeile 11 von oben, statt: ,,insbesonder” ist zu lesen: „insbesondere””. |

„ 230, Zeile 9 von unten, statt: , CANAKCIOGLU” ist zu lesen: „GANAKCIOGLU”.

„ 231, Zeile 16 von unten, statt: ,,Zoologisches” ist zu lesen: ,,Zoologische”.

» 235, Zeile 10 von oben, statt: „Corticeae part.)” ist zu lesen: ,,Corticeae (part.)”.

„ 241, Zeile 11 von unten, statt: ,,leichter” ist zu lesen: ,,lichter”.

„ 244, Zeile 6 von unten, statt: „Komponent” ist zu lesen: ,,Komponente”.

„ 246, Zeile 14 von oben, statt: (@-Genitalien). Südostsibirien” ist zu lesen: ,,(9-

Genitalien). — Siidostsibirien”.

„ 247, Zeile 12 von oben, statt: ,, 4 @-Genitalien), TOLL,” ist zu lesen: ,, 4 9-Geni-

talien); TOLL,”.

, 247, Zeile 23 von oben, statt: (Falter) 2” ist zu lesen: ,,(Falter), 2”.

„ 247, Zeile 24 von unten, statt: ,,texxt” ist zu lesen: ,,text’’.

„ 247, Zeile 11 von unten, statt: „(WOLFF,” ist zu lesen: „—-WOLFF,”.

, 248, Zeile 6 von oben, statt: ,,(4-Genitalien). Estland” ist zu lesen: ,,( Â-Geni-

talien). — Estland”. i

» 251, Zeile 15 von oben, statt: „(Dup.)* 9)” ist zu lesen: ,,(Dup.)* (9)”.

„ 254, Zeile 7 von unten, statt: „D. (D.) danilevsky” ist zu lesen: „D. (D.) dani-

levskyi”.

, 255, Zeile 16 von unten, statt: „status no.” ist zu lesen: „status nov.”

, 258, Zeile 3 von oben, statt: ,,Geritalbau” ist zu lesen: ,,Genitalbau”.

„ 259, Zeilen 12 bis 16 von oben, statt: „II. „Coll. Led.” (weisser Zettel mit aufge-

druckter Schrift). Dies ist ein Zeichen, dass die mir vorliegende Exemplare aus

der Sammlung von G. LEDERER stammen.

II. „Coll. Led.) (weisser Zettel mit aufgedruckter Schrift). Dies ist ein

Zeichen, auf die Zugehörigkeit der Falter zu einer Originalserie.”

ist zu lesen: „II. „Coll. Led.” (weisser Zettel mit aufgedruckter Schrift). Dies

ist ein Zeichen, dass die mir vorliegenden Exemplare aus der Sammlung von G.

LEDERER stammen.

III. ,,Origin.” (rosaroter Zettel mit aufgedruckter Schrift). Diese Zettel zeigen

auf die Zugehörigkeit der Falter zu einer Originalserie.”

[ovponyor uousnxivorered Jop uadunyey 31 : AOSLZVUHO ‘SN À Hd NZ Zunjjsjspneyy uay9s TANNAN

Jap Snd4J0p9T ‘unyo7 ‘OT ‘ON jeredesq ‘Cwspga) vurpsffp (rd) ‘9 6 TWZ ‘sndhr ‘mwy ‘8 ‘ON qeredersg “Iyy vurpunu (gq) ‘D ‘%

“NZ ‘Inuy “OL ‘ON aerederg “TUD 2urfjrsusss (vjedsnd) ‘9 ‘€ WSZ ‘ZIEJd Toads Ops ‘NI ON Yerederg “PM 240124951P (9) ‘9 ‘7 TWZ

‘sndAjopaT CPI ‘sarezasjy ‘CT ‘ON peredeig “UUON vurwiprmwip (vgmjogqviy) ‘2 ‘I ‘uayy-vgujoqdvsi Jap USIENUSD) oUPIJLUEN ‘97 PIEL

5 y

“THAT “AIOOTOWOLNA HOOA LAINHOSA/LL

IENA CO)

6S61

9E LVVId

Tafel 25. Männliche Genitalien der Grapholitha-Atten. 1. G. (Grapholitha) hamatana Kenn.,

Präparat No. 18, Amur; Lectotypus, Z.M.B. 2. Idem, achtes Ab-

dominalsegment. 3. G. (G.) selenana Z., Präparat No. M. 551, Sizilien; Z.S.M. 4. G. (G.) molesta (Busck), Vereinigte Staaten; U.S.N.M. 5. G. (G.)

fissana (Fröl.), Präparat No. M. 550, Speyer, Pfalz; Z.S.M. [N. S. OBRAZTSOV :

Die Gattungen der palaearktischen Tortricidae }

SZ LVVTd

‘THAT ‘HIDOTONOLNA HOOA LAIHOSA(IL

“Tav “COT

[oephinIoL uaydsryygTesefed Jap usFunyen 31Q : AOSLZVUIO 'S N]

ENZ :(.PSH“) Bude ‘L ‘ON Yerederg ‘(‘quos) vurzud "T'S “(WZ ‘muy ‘LZ ‘ON verederd (2D) vurwssdu Ty HN'NV

‘zjejg ‘zokads “IqQO0-79I ‘ON jerederq ‘“(‘SqzIN) vuragor ‘TT “€ ‘NZ ‘PIOXSV EE ‘ON Yerederg ‘(‘UUON) zurInvjg ‘TT ‘7 ‘HOSINITY

‘( ‘iq Sunpwwes Jp ur gezedeig ‘uorje ‘ouessiqy ‘Tor ‘('IQU) vuvusmnbxe TT ‘1 ‘uayy-visaudadsvyT Jop uarfeyuay oYPIJULEN ‘Fe TIEL

(€ 5

“THAT “AIOOTOWOLNA HOOA LAINHOSAÜLL

‘Tav ‘TOI

GSGI

VT LVVId

3 4

Tafel 23. Männliche Genitalien der Laspeyresia-Arten. 1. L. oxytropidis (Mart.), Präparat No. M. 555, Sömmerda, Sachsen; Z.S.M. 2. L. inquinatana

Hb.), „slide No. 1, 20. Mar, 1926, M.E.”, Europa; U.S.N.M. 3. L. molybdana (Const.), Präparat No. 158-Obr. (slide), Noli, Ligurien; A.M.

N.H. 4. L. adenocarpi (Rag.), Priparat No. M. 553, Gascogne, Frankreich: Z.S.M. IN. S. DBRAZTSOV : Die Gattungen der palaearktischen Tortricidae]

6S6I °C “IIV ‘TOI ‘THAT ‘HIDOTONOLNH YOOA ‚LAINHOSAlLL

CT ZVVId

ENTOMOLOGISCHE BERICHTEN

De Entomologische Berichten worden eveneens door de Nederlandsche Entomo-

logische Vereeniging uitgegeven en zijn bestemd voor de publicatie van kortere

artikelen, van faunistische notities etc, alsmede van de Verslagen der Vergade-

| ringen en van mededelingen van het Bestuur. Zij verschijnen twaalf maal per jaar

in een aflevering van 16 of meer bladzijden. Deze 12 afleveringen vormen samen

een deel.

Alle zakelijke correspondentie betreffende de Vereniging te richten aan de

Secretaris, G. L. van Eyndhoven, Zeeburgerdijk 21, Amsterdam-O.

Alle correspondentie over de redactie van het Tijdschrift voor Entomologie te

richten aan de Redacteur, Dr. A. Diakonoff, Rijksmuseum van Natuurlijke

Historie, Leiden. ;

Alle correspondentie over de redactie van de Entomologische Berichten te rich-

ten aan de Redacteur, B. J. Lempke, Oude IJselstraat 121, Amsterdam-Z.2.

Alle betalingen te richten aan de Penningmeester, Mr. C. M. C. Brouerius van

Nidek, Leuvensestraat 94, ’s-Gravenhage, postgiro 188130, ten name van de Ne-

derlandsche Entomologische Vereeniging te ‘s-Gravenhage.

Alle correspondentie betreffende de Bibliotheek der Vereniging te richten aan

de Bibliotheek, Zeeburgerdijk 21, Amsterdam-O.

INHOUD

OBRAZTSOV, N. S. — Die Gattungen der Palaearktischen Tortricidae. II.

DieavnterfamilieOlethreutiaae: 925 Teiler. Ree Vive ee ed ie ele

Drucktehler in Teeth ease alle. a ZIO